Bir taşınmaz gerçekten devredilmiş, fakat belirli bir amaç sona erdiğinde veya koşul gerçekleştiğinde geri verilmesi kararlaştırılmışsa inançlı işlem gündeme gelebilir. Bu davada yalnız “tapuyu emanet verdim” denilmesi yeterli değildir. Geri devir borcunun hangi anlaşmaya dayandığı, ne zaman doğduğu, hangi delille ispatlanacağı ve kime yöneltileceği açıklanmalıdır. [1, 2, 3]
İnançlı işlemde mülkiyetin devri ile geri verme borcu birlikte düşünülür. İnanan kişi, belirli bir amaçla hakkı devreder; inanılan kişi ise bu hakkı anlaşmaya uygun kullanmak ve kararlaştırılan koşullarda geri vermekle yükümlü olur. Bu yapı, başlangıçtan beri hiçbir devir istenmeyen muvazaadan ve gerekli biçimde kurulmamış sıradan taşınmaz satışından ayrılmalıdır.
Burada tapu devrinin gerçekten yapılmasıyla, devralanın sözleşmesel geri verme yükümlülüğü birbirini tamamlar. Sırf tapu başka kişide olduğu için inançlı işlemin varlığı ne kesinleşir ne de reddedilir. Hukuki sorun, tarafların ilk devirde neyi kararlaştırdıkları ve hangi yükümlülüğü üstlendikleridir.
İnançlı işlem hangi taşınmaz uyuşmazlıklarında görülür?
Teminat amacıyla yapılan devir
Borç ilişkisine güvence oluşturmak için taşınmazın devredilmesi ve borç ödendiğinde geri verilmesinin kararlaştırılması bir örnektir. Ancak her düşük bedelli satış veya borçlu kişinin yaptığı her devir kendiliğinden inançlı işlem sayılmaz. Tarafların geri devir anlaşması ve bu anlaşmanın hangi borca bağlı olduğu belirlenmelidir.
Taşınmaz devri, borcun gerçek ifası olarak kararlaştırılmış da olabilir. Bu durumda “borçla ilgili bir işlem vardı” demek geri verme yükümlülüğünü kanıtlamaz. Borcun tasfiyesi için kesin devir ile geçici teminat devri, sözleşme ve ödeme belgeleri üzerinden ayrılır. Ayrıca alım ve geri alım hakkına dayalı tapu tescili yazısındaki açıklamalar karşılaştırma için kullanılabilir.
Tapuda satış gösterilmesi tek başına gerçek nedenin ne olduğunu çözmez; inanç belgesi, kredi ilişkisi, ödeme trafiği, teslim ve fiilî kullanım birlikte değerlendirilir.
Başkası adına yapılan tescil ve emanet iddiası
Bedeli bir kişi tarafından ödenen taşınmazın başka kişi adına alınması da geri verme anlaşmasıyla birlikte inanç ilişkisini gündeme getirebilir. Bununla birlikte bedeli ödemek, tek başına tapuda malik olmak veya mutlaka geri devir alacağı kazanmak anlamına gelmez. Ödeme bağış, borç, ortaklık katkısı veya başka bir ilişkiye dayanabilir.
Ödenen bedelin kaynak ispatı ile geri verme borcunun varlığını ispat farklı meselelerdir.
Bu nedenle kimin neyi finanse ettiği sorusunun yanında tapunun neden başka kişi adına düzenlendiği ve hangi koşullarda devredileceğinin kararlaştırıldığı araştırılır. İşlemin hukuka aykırı bir amaca hizmet edip etmediği de ayrıca değerlendirilebilir; inançlı işlem nitelendirmesi her amaca otomatik geçerlilik sağlamaz. [1] Ayrıntılı bilgi için şirket taşınmazının yetkisiz veya usulsüz devri yazısı da okunabilir.
Sözleşme serbestisinin sınırları
İnanç sözleşmesi, TBK m.26–27 sınırları içinde geçerli borçlandırıcı ilişki kurabilir. Ancak hileli amaçlar, emredici düzenlemelere aykırılık veya üçüncü kişilerin haklarını bertaraf etmeye yönelik işlemler ayrı hukuki inceleme gerektirir. İnançlı işlem nitelendirmesi, yasaklanan bir amacı kendiliğinden hukuka uygun hâle getirmez. [1]
İnançlı işlem, muvazaa ve satış vaadi nasıl ayrılır?
| İlişki | Temel irade | Başlıca uyuşmazlık |
|---|---|---|
| İnançlı işlem | Hakkın gerçekten devri ve koşullu geri verme borcu | Geri devir anlaşması, koşul ve ispat |
| Muvazaa | Görünürdeki işlemde açıklanan sonuç gerçekte istenmez | Gerçek ortak irade ve görünürdeki işlemin geçersizliği |
| Satış vaadi | İleride satışın yapılması borcu | Vaadin geçerli şekli, ifa koşulları ve şerh |
| Haricî satış iddiası | Tapu dışı satış anlaşması | Resmî şekil ve varsa özel hukuki sonuçlar |
| İİK m.277 vd. tasarrufun iptali | Alacaklıya karşı nispi etkisizlik | Alacak, aciz, iptal nedenleri, takip ve süreler |
Tapu iptali sözcükleri bu uyuşmazlıkların hepsinde kullanılabilir; fakat maddi dayanakları aynı değildir. İnançlı işlemde başlangıçtaki tescilin sırf güven ilişkisi bulunduğu için her durumda yolsuz olduğu söylenemez. Sorun çoğunlukla geçerli devirden sonra üstlenilen geri verme borcunun yerine getirilmemesidir.
Aynı olayda birden fazla hukuki nitelendirme ileri sürülüyorsa vakıalar, talepler ve ispat kuralları tutarlı biçimde ayrıştırılmalıdır. HMK m.33 gereğince hukuki nitelendirme mahkemeye ait olsa da ileri sürülmeyen maddi vakıaların kendiliğinden tamamlanması beklenemez.
Konunun ayrıntıları için haricen satın alınan taşınmazın tapusu yazısına bakılabilir.
İnanç belgesine ilişkin yazılı ispat yaklaşımı, tapu devrinin resmî işlem gerektirmediği anlamına gelmez. Mevcut tescilin yapılmasıyla geri verme yükümlülüğünün kanıtlanması farklı meselelerdir. Mahkeme hükmüne dayanan tescil talebi bakımından TMK m.716 da değerlendirilir. [2]
Önceki tasarrufun iptali hükmü neden inanç sözleşmesini ispatlamayabilir?
İİK m.277 vd. uyarınca açılan dava, alacaklıyı korumak için tasarrufun alacaklı bakımından etkisiz bırakılması sorununu ele alır. Buna karşılık inançlı işlem davasında taraflar arasındaki geri verme borcunun varlığı ve kapsamı tartışılır. Bir tasarrufun alacaklıya karşı iptale tabi olması, devreden ile devralan arasında geri verme yükümlülüğünün bulunduğunu zorunlu olarak göstermez. Önceki davanın tarafları, ileri sürülen vakıaları ve hükmün maddi kesin hüküm etkisi ayrıca araştırılır.
Yazılı delil neden belirleyicidir?
Yargıtayın inançlı işlem uygulamasında 05.02.1947 tarihli, E.1945/20, K.1947/6 sayılı içtihadı birleştirme kararı temel başvuru noktalarındandır. Bu ilke, aşağıda yer verilen 2024 tarihli kararlarda da uygulanmaktadır. İnanç ilişkisinin yazılı ispatı ile yazılı delil başlangıcı bulunması hâlindeki tamamlayıcı ispat yolları birbirinden ayrılmalıdır. [3, 4, 5]
İnanç sözleşmesi, tapu devrinin resmî şekil zorunluluğuyla karıştırılmadan, yazılı delille kanıtlanır. Yargıtay 1. Hukuk Dairesinin 2026 tarihli kararında, inanç belgesinin sözleşmeye taraf olanların veya inanılanın imzasını içermesi gerektiği vurgulanmaktadır. Bu ilke, tapu dışı satışa olanak sağlamak için genişletilemez. [8, 9]
İnanç belgesinde ne bulunmalıdır?
Taşınmazın açık bilgileri, taraflar, devrin amacı, geri verme koşulu, varsa borç miktarı, ödeme düzeni ve geri devir zamanı anlaşılır olmalıdır. Hangi taşınmaza ilişkin olduğu belirsiz bir “emanet aldım” yazısı önemli tartışma yaratabilir. Tarafların imzaları ve belgenin aslı ayrıca önem taşır.
Belgenin bütün tarafların imzasını taşımasının ispat gücü önemli olmakla birlikte Yargıtay'ın yukarıdaki formülasyonunda inanılanın imzasını taşıyan belge de önemlidir. İlgisiz bir üçüncü kişinin tek taraflı açıklaması aynı statüde değildir.
Her inanç belgesinin noterlikte düzenlenmesi zorunluymuş gibi genelleme yapılmamalıdır. Bununla birlikte belgenin türü, imzası, içeriği ve hukuki ilişkinin niteliği ispat gücünü etkiler. Noterlik işlemi bulunması da belgenin geri devir koşullarını açıkça içerdiği anlamına gelmez.
Noter tasdiki de içerik, geri verme koşulu veya temsil yetkisi eksikliğini tek başına gidermez.
Yakın akrabalık yazılı delilin yerine geçer mi?
Aile içinde güven bulunması, hukuki ispat ihtiyacını ortadan kaldırmaz. HMK m.200–203’teki senetle ispat, senede karşı ispat ve istisna hükümleri, uyuşmazlığın niteliğine göre birlikte değerlendirilmelidir. “Kardeşim olduğu için belgeye gerek yok” veya “akrabayız, tanık her durumda yeterlidir” biçimindeki yaklaşım güvenli değildir. [6]
Özellikle görünürdeki resmî işlemle ileri sürülen geri verme ilişkisinin nasıl bağdaştırıldığı önemlidir. Tanıkların varlığı, yazılı belge veya delil başlangıcı konusundaki incelemenin atlanmasını haklı kılmaz. Hangi ispat istisnasının neden uygulanacağı somut dosyada gösterilmelidir.
WhatsApp ve e-posta inançlı işlemi ispatlar mı?
Elektronik veriler HMK m.199 anlamında belge olabilir. Ancak her belge tek başına kesin ispat sağlamaz. HMK m.202’deki delil başlangıcı, iddia edilen hukuki işlemi tamamen ispatlamasa da muhtemel gösteren ve karşı taraftan veya temsilcisinden kaynaklanan belgedir. Bu koşullar varsa tanıkla tamamlayıcı ispat mümkün olabilir. [6]
Delil başlangıcı için üç kontrol
İlk olarak kaydın hangi kişi veya temsilciden geldiği belirlenmelidir. İkinci olarak içerikte iddia edilen belirli taşınmazın ve geri verme borcunun bağlantısı araştırılmalıdır. Üçüncü olarak kayıt, hukuki işlemi gerçekten muhtemel göstermelidir. Tek başına para transferi, 'emanet', 'borç' veya 'satış' sözcüğünün geçmesi her durumda geri devir borcunu muhtemel göstermez.
Tanık ne zaman dinlenebilir?
HMK m.202'ye uygun delil başlangıcı bulunması durumunda tanıkla tamamlayıcı ispat mümkün olur. HMK m.203'teki kanuni istisnalar ayrıca değerlendirilmeli; bütün yakın hısımlık veya güven ilişkileri için kategorik tanık yasağı ya da kategorik tanık serbestisi kabul edilmemelidir. Tanık anlatımı ile iddia edilen hukuki işlemin ispatına elverişli delil başlangıcının bulunması birbirinden ayrı ön koşullardır. [6]
2024/5689: Mesajlar ve tanıklar birlikte yeterli bulundu
Yargıtay 7. Hukuk Dairesinin 12.12.2024 tarihli, E.2024/195, K.2024/5689 sayılı kararında, tapunun geri verilmesi yönündeki yazışmalara karşı tarafın olumlu cevabı delil başlangıcı kabul edilmiştir. Taşınmazın bedelini kimin ödediğini ve tescil düzenini açıklayan tanık anlatımlarıyla birlikte inanç ilişkisinin ispatlandığı değerlendirilmiş; ret kararı bozulmuştur. [3]
Bu karar, herhangi bir WhatsApp ekran görüntüsünün tapuyu geri almaya yeteceğini söylemez. Gönderici, muhatap, taşınmazla bağlantı, konuşmanın bütünü ve karşı tarafın kabulü önemlidir. Dosyaya yalnız tek cümle değil, anlamı gösteren bağlam sunulmalıdır.
2024/3183: Belirsiz yazışmalar aynı sonucu doğurmadı
Yargıtay 7. Hukuk Dairesinin 04.06.2024 tarihli, E.2023/4141, K.2024/3183 sayılı kararında, yazışmaların taşınmaza açıkça bağlanamaması, imzalanmamış protokol ve diğer deliller tartışılmış; ret sonucu onanmıştır. Yemin bakımından da davalıların inanç ilişkisinin tarafı olmaması ve yeminin kişinin kendisinden kaynaklanan vakıalara ilişkin olması üzerinde durulmuştur. [4]
İki karar birlikte okunduğunda araç adının sonucu belirlemediği görülür. “WhatsApp var” demek yerine, o mesajın geri devir borcunu neden muhtemel gösterdiği açıklanmalıdır. Başka bir taşınmaza, başka bir borca veya sonuçlanmamış uzlaşma görüşmesine ait cümleler aynı değerde değildir.
Elektronik kaydın bütünlüğü
Telefon numarası ve hesabın aidiyeti, tarih sırası ve tam konuşma korunmalıdır. Kesilmiş veya üzerinde değişiklik yapılmış görüntüler ispatı zayıflatabilir. Başkasının hesabına izinsiz erişilmemeli; hukuka uygun elde edilen kayıtlar usulüne uygun sunulmalıdır. Gerektiğinde teknik inceleme ve belge aslına erişim talep edilir.
Yemin delilinin sınırları
Delil başlangıcının veya yazılı belgenin bulunmaması durumunda yemin delili gündeme gelebilir. Ancak HMK m.225 ve devamında yeminin konusu, taraf sıfatı ve kişiden kaynaklanan vakıa sınırlamaları vardır. Dava konusu ilişkinin tarafı olmayan kişiye yöneltilecek yeminin kapsamı kendiliğinden genişletilemez. Delil listesi ve tahkikat aşamasındaki usul imkânları da gözetilmelidir. [6]
Protokolün aslı karşı taraftaysa ne yapılabilir?
Belgenin aslının karşı tarafta olduğu iddiası, belge ibrazı hükümleri çerçevesinde değerlendirilir. Belge tanımlanmalı, kimin elinde olduğu ve neden buna inanıldığı açıklanmalıdır. Mahkemenin ibraz kararı, açıklama yükümlülüğü ve ibrazdan kaçınmanın sonucu HMK m.219–220 kapsamında incelenir; otomatik kabul veya otomatik ret varsayılmaz. [6]
Yargıtay 1. Hukuk Dairesinin 11.11.2024 tarihli, E.2024/4867, K.2024/6128 sayılı kararında, tarafların dayandığı protokollerin asıllarının davalıda bulunup bulunmadığının araştırılması istenmiştir. Aynı belgeden kaynaklanan diğer davalar ve elektronik kayıtların delil başlangıcı niteliği de değerlendirme konusu yapılmış; eksik inceleme nedeniyle karar bozulmuştur. [5]
Bu örnekte protokol suretinin bulunması davanın kesin kazanılması sayılmamıştır. Belgenin aslı, aidiyeti, diğer dosyalarla ilişkisi ve tamamlayıcı deliller araştırılmalıdır. “Aslı bende değil, artık ispat mümkün değil” sonucu da aynı şekilde erken olabilir.
2024–2026 Yargıtay Kararları: Delil Başlangıcının Kabulü ve Reddi
Yargıtay 1. HD, 10.03.2026, E.2024/3158, K.2026/1907 — başka davadaki beyan delil başlangıcı sayılmadı
Kararda, şirketin taşınmaz payı önce başka kişiye devredilmiş; davacılar bu devrin geri verilmek üzere inançlı işlemle yapıldığını ileri sürmüştür. Önceki tasarrufun iptali davasında şirket yetkilisinin devrin bedelsiz ve borcun ertelenmesi amacıyla yapıldığı yönündeki açıklaması bulunmaktadır. İlk derece mahkemesi ve bölge adliye mahkemesi inançlı işlem iddiası bakımından davacı lehine sonuçlara ulaşmıştır. Buna karşılık Yargıtay, inanç sözleşmesini kanıtlayan imzalı yazılı delil bulunmadığını ve söz konusu önceki dosyadaki beyanın bu olayda HMK m.202 anlamında delil başlangıcı olmadığını değerlendirmiştir. [9]
Kararın hüküm sonucu: Bölge Adliye Mahkemesinin istinaf başvurusunu esastan ret kararı ortadan kaldırılmış, ilk derece mahkemesinin kararı bozulmuştur. Yargıtay, doğrudan davanın reddine ilişkin yeni bir nihai ilk derece hükmü kurmamıştır. Bu ayrım, bozma kararının mahiyetini doğru göstermek için önemlidir.
Önceki davada ileri sürülen vakıanın konusu
Tasarrufun iptali davası, alacaklının cebrî icra imkânını korumaya yöneliktir. İnançlı işlem iddiası ise devreden ve devralan arasında sözleşmesel geri verme yükümlülüğünü gerektirir. Birinci uyuşmazlıkta kabul gören bedelsiz devir açıklaması, ikinci uyuşmazlığın belirleyici geri devir anlaşmasını tek başına doğrulamaz.
Şirket yetkilisi beyanı neden otomatik delil başlangıcı değildir?
HMK m.202'de belgenin, ileri sürülen hukuki işlemi muhtemel göstermesi ve aleyhine kullanıldığı kişiden veya temsilcisinden kaynaklanması aranır. Bir şirket yetkilisinin başka uyuşmazlıktaki açıklaması ile davalı inanılanın kendisinden kaynaklanan geri verme taahhüdü aynı şey değildir. Beyanın davacının yanında mı aleyhinde mi olduğu, farklı davadaki tarafların sıfatları ve iddia edilen sözleşmeyle bağlantısı ayrı inceleme konusudur.
Tanık anlatımı neden sonuca yeterli olmadı?
İddia edilen geri verme sözleşmesini muhtemel gösteren delil başlangıcı bulunmadığında, sırf tanıkların 'emanet' veya 'güven' anlatımıyla sözleşmenin varlığı kabul edilememiştir. Bu sonuç, bütün inançlı işlem davalarında tanığın hiçbir zaman dinlenemeyeceği şeklinde genişletilemez; HMK m.202 ve m.203 koşulları ayrıca uygulanır.
Kararlar arası karşılaştırma
| Karar | Belirleyici özellik | Çıkarılabilecek sınırlı sonuç |
|---|---|---|
| 7. HD 2024/5689 | Geri vermeye ilişkin karşı taraf kaynaklı yazışma | Delil başlangıcı ve tamamlayıcı delil mümkün |
| 7. HD 2024/3183 | Belirsiz yazışma, imzasız protokol | Salt belge mevcudiyeti yeterli değil |
| 1. HD 2024/6128 | Protokol aslı ve ilgili dosya araştırması | Eksik delil araştırması hükmü etkileyebilir |
| 1. HD 2026/1907 | Başka tasarrufun iptali dosyasındaki beyan | Geri verme sözleşmesi ispatı bakımından otomatik delil başlangıcı yok |
Önceki Dosyada Verilen Beyan: İkrar, Kesin Hüküm ve Delil Etkisi
Mahkeme içi ikrarın vakıa ve dava bağlantısı
HMK m.188 bakımından ikrar, tarafın belirli vakıayı kabul etmesiyle ilgilidir. Bir davada yapılan açıklamanın başka davada ne ölçüde sonuç doğuracağı, açıklamanın yapıldığı yargılama, taraflar, vekâlet ve temsil sıfatı, vakıanın içeriği ve usul hükümleri bakımından incelenir. 'Bedelsiz devrettik' açıklamasından doğrudan 'geri vermeyi taahhüt etti' sonucu çıkarılamaz.
Maddi kesin hükmün sınırları
Önceki kesin hükmün tarafları, dava sebebi ve talep sonucu, sonraki inançlı işlem davasıyla aynı değilse kesin hükmün etkisi ayrı araştırılır. Önceki yargılamada aynı taşınmazın geçmesi, bütün hukuki ilişkilerin kesin olarak çözüldüğünü göstermez. Karar gerekçesinde bulunan tarihsel olgularla dava konusu geri verme borcunun varlığı ayrı tutulmalıdır.
Şirketin Ticaret Sicilinden Terkini ve Davanın Tarafları
Sicilden silinmiş şirketin taraf ehliyeti
Şirketin ticaret sicilinden terkin edilmiş olması hâlinde tüzel kişiliğin ve taraf ehliyetinin hukuki durumu, tasfiyenin tamamlanması ve ticaret sicilinin ihyası imkânı araştırılır. TTK m.547 ve ilgili düzenlemeler bakımından hangi usulün uygulanacağı şirket türüne ve terkinin nedenine bağlıdır. Şirketin sicilden silinmesi, ortaklara şirket malvarlığı üzerindeki hakları kendiliğinden kişisel talep olarak kullanma yetkisi vermez. [11]
Şirket ortaklarının kişisel dava hakkı
Taşınmaz şirket mülkiyetinde ise inanç ilişkisinin tarafının şirket mi, ortak mı olduğu açıkça belirlenmelidir. Ortağın ekonomik menfaat sahibi olması, tek başına taşınmazın adına tescilini istemesine yetmez. Aktif dava sıfatı, temsil ve şirketin yeniden ihyası olasılığı ayrı aşamalarda incelenmelidir.
Geri verme borcu ne zaman doğar?
Borç belirli tarihe, bir borcun ödenmesine, bir amacın gerçekleşmesine veya başka bir olaya bağlanmış olabilir. Bu koşul gerçekleşmeden geri devir talebi erken sayılabilir. Anlaşmanın süresiz görünmesi hâlinde ilişkinin sona ermesi, geri isteme ve muacceliyetin nasıl oluştuğu ayrıca değerlendirilir.
İnananın kendi edimini yerine getirmesi
Taşınmaz borca teminat olarak devredilmişse borcun ödenip ödenmediği önemlidir. TBK m.97 çerçevesinde, karşılıklı borç yükleyen ilişkide kendi edimini yerine getirme veya yerine getirmeyi teklif etme koşulu gündeme gelebilir. Mahkemenin depo ettirme gibi bir uygulama yapıp yapmayacağı, borcun varlığı ve miktarıyla birlikte değerlendirilir. [1]
Kişinin ödeme yaptığını söylemesi yeterli değildir; hangi borcun kapandığı gösterilmelidir. Alıcının başka alacaklar ileri sürmesi hâlinde bunların geri devir koşuluyla ilişkisi açıklanır. Gerçekte hiç bulunmayan veya zaten ödenmiş bir borç, belirsiz biçimde geri devri engelleyen gerekçe olarak kabul edilmemelidir.
İnançlı işlemde zamanaşımı ne zaman başlar?
İnanç ilişkisinden doğan kişisel geri devir alacağı bakımından uygulamada genel on yıllık zamanaşımı değerlendirilir. TBK m.146 ve 149 uyarınca başlangıç, alacağın muacceliyetidir. Bu nedenle her olayda tapunun ilk devredildiği gün otomatik başlangıç kabul edilmez. Geri verme koşulu, talep zamanı ve borçlunun davranışları birlikte incelenir. [1]
Örneğin borç tamamen ödendiğinde geri devir yapılacağı kararlaştırılmışsa, ödeme tarihiyle ilişki kurulmalıdır. Buna karşılık geri verme çok önce istenmiş ve açıkça reddedilmişse, tarafların hâlen görüşüyor olması sürenin hiç başlamadığı anlamına gelmeyebilir. Her dosyada “inanç ilişkisinin sürdüğünü” söylemek, muacceliyet ve zamanaşımı incelemesini ortadan kaldırmaz.
Noter ihtarı, delil ve temerrüt yönünden önem taşıyabilir; fakat her ihtar zamanaşımını kesen işlem değildir. TBK m.154’teki kesilme sebepleri ayrıca dikkate alınır. Dava açma, alacağın ikrarı veya diğer kanuni sebeplerle sıradan hatırlatma yazışması ayrılmalıdır. [1]
Doğru davalı ve talep nasıl belirlenir?
Geri devir borçlusu ile güncel tapu maliki aynı kişi olmayabilir. Taşınmaz başkasına satılmışsa kişisel inanç ilişkisinin üçüncü kişiye etkisi ve üçüncü kişinin bilgisi ayrı incelenir. Sonraki alıcının iyi veya kötü niyeti, ilk tescilin hukuki niteliği ve istenen sonuç açıklanmadan yalnız bütün satışların iptali talep edilmemelidir. TMK m.1023–1024, koşulları oluşan sicile güven meselelerinde değerlendirilir. [2]
Tapu geri alınamıyorsa borca aykırılık nedeniyle bedel veya zarar talebi gündeme gelebilir. Ancak taşınmazın güncel malikine kişisel inanç sözleşmesinin bütün borçlarını yüklemek veya eski borçluya artık sahip olmadığı tapuyu devrettirmek aynı ölçüde sorun yaratır. Her talebin muhatabı ayrı belirlenmelidir.
İyi niyetin somut delilleri
Tapu sicili, taşınmazın fiilen kim tarafından kullanıldığı, bedelin gerçekten ödenmesi, sonraki alıcının ilk taraflarla yakınlığı, devrin zamanı ve ihtarların bildirilme biçimi önem taşıyabilir. İyi niyet karinesi ile kötü niyetin ispatı, soyut akrabalık veya düşük bedel iddiasına indirgenmemelidir. [2]
Tapu devri mümkün değilse bedel ve zarar istemi
Geri tescilin hukuken veya fiilen mümkün olmaması hâlinde sözleşmeye aykırılık nedeniyle bedel veya zarar istemi gündeme gelebilir. TBK m.112 ve devamı bakımından borçlunun sorumluluğu, illiyet bağı, zarar, değerleme tarihi ve ifa imkânsızlığı gibi sorunlar incelenmelidir. Güncel malike yöneltilecek talep ile eski inanılana yöneltilecek parasal talep birbirinden ayrılmalı; davanın başında terditli istem kurgusu değerlendirilmelidir. [1]
2026 kısmi ıslah kararının önemi
Yargıtay İçtihatları Birleştirme Büyük Genel Kurulunun 08.05.2026 tarihli, E.2021/8, K.2026/1 sayılı kararı, başlangıçta istenmeyen yeni bir talebin kısmi ıslahla davaya eklenemeyeceğini kabul etmiştir. Tapu talebine ileride para talebi eklenebileceği varsayımıyla başlangıç dilekçesi eksik bırakılmamalıdır. Karar bütün ıslah yollarının veya dava sırasında devre ilişkin HMK m.125’in kaldırılması anlamına gelmez. [7]
Olağan tapu iptali uyuşmazlığında asliye hukuk mahkemesi, taşınmazın bulunduğu yerin kesin yetkisi, gerekiyorsa tedbir ve geçerli taraf temsili değerlendirilir. Temel ilişkinin ticari veya başka özel nitelikte olması görev ve dava şartları bakımından ayrıca incelenmelidir. Harç, keşif ve bilirkişi giderleri talebin değerine göre planlanır. Ayni hakka ilişkin kararın tapuda uygulanmasında kesinleşme aranır. [6]
İlgili konular için muvazaalı taşınmaz devri, vekâletin kötüye kullanılması nedeniyle tapu iptali ve bağışlanan taşınmazın geri alınması yazılarımıza ve tapu iptal ve tescil davaları sayfamıza da bakabilirsiniz.
Davanın Açılması, Terditli Talepler, İhtiyati Tedbir ve Islah
Antalya ve Türkiye genelinde taşınmazın bulunduğu yer mahkemesinin belirlenmesi
Antalya, Kemer, Alanya, Manavgat veya Türkiye’nin başka bir ilindeki taşınmaza ilişkin inançlı işleme dayalı tapu iptali ve tescil isteminde HMK m.12 kapsamında taşınmaz üzerindeki ayni hakka ilişkin davaların kesin yetki rejimi gözetilir. Davacının ya da davalının Antalya'da yaşaması, başka ildeki taşınmaz için Antalya mahkemelerini otomatik olarak yetkili kılmaz. İnanç sözleşmesinden kaynaklanan yalnız bedel veya tazminat istemi açısından ise salt tapu tescil talebine özgü kesin yetki kuralının otomatik uygulanıp uygulanamayacağı; ileri sürülen talebin niteliği, bağlantı ve özel yetki kuralları bakımından ayrı incelenir. Görevli mahkeme de taşınmazın varlığına göre değil, taraflar ve temel hukuki ilişkinin niteliğine göre saptanmalıdır. [6]
Antalya’daki taşınmazlar bakımından tapu ve delil hazırlığı
Taşınmazın il, ilçe, mahalle, ada, parsel, bağımsız bölüm ve pay bilgileri doğru alınmalı; tapu tedavülü ve takyidatlar güncel kayıtlarla eşleştirilmelidir. Tarafların yazışmaları, noter ihtarları, banka ödeme belgeleri, şirket temsil yetkisi ve geri devrin hangi koşula bağlandığı karşılaştırılmalıdır. Büronun Antalya merkezli olması, taşınmazın bulunduğu yer mahkemesinin yetkisini veya ülke çapındaki hukuki rejimi değiştirmez. İşlem ve duruşma organizasyonu, ilgili mahkemenin usulü ve vekâlet koşullarına göre planlanır.
Tapu iptali ve tescil ile bedel isteminin kurgulanması
Dava dilekçesinde öncelikli tapu iptali ve tescil, bu gerçekleşmezse bedel veya zarar istemi düşünülüyorsa HMK m.111 kapsamında terditli talep koşulları değerlendirilmelidir. Tapu talebine muhatap olan malik ile sözleşmeye aykırılıktan sorumlu kişi farklı olabilir. Harç, talep miktarı ve değerleme esasları ayrıca incelenir. [6]
İhtiyati tedbir ve malın sonraki kişiye devri
Dava konusu taşınmazın sonraki kişilere devrini önleme ihtiyacı varsa HMK m.389–397 kapsamında ihtiyati tedbir talebinin koşulları somutlaştırılmalıdır. Tedbirin kapsamı, teminat, yaklaşık ispat ve üçüncü kişilerin haklarına etkisi birlikte değerlendirilmelidir. Tedbir verilmesi, esas davanın mutlaka kabul edileceği anlamına gelmez. [6]
Delil ve İspat Planı: Davacı ve Davalı Hangi Belgeleri Sunmalı?
| İncelenecek mesele | Davacı bakımından delil | Davalı bakımından karşı delil |
|---|---|---|
| Geri verme anlaşması | İmzalı inanç belgesi, mesaj, e-posta, taraf kaynaklı yazışma | Kesin satış anlaşması, sözleşme bütünlüğü, diğer hukuki amaç |
| Taşınmazla bağlantı | Tapu bilgileri, devir tarihi, tarafların açıklamaları | Başka taşınmaza veya farklı borca ilişkin bağlam |
| Teminat/borç ilişkisi | Banka dekontu, ödeme planı, borç kapama belgesi | Farklı alacak, ödenmeyen borç, bağış veya ortaklık katkısı |
| Şirket sıfatı | Sicil kayıtları, yetki belgeleri, ihya kararları | Terkin, aktif taraf ehliyeti ve temsil itirazı |
| Sonraki devir | Tapu tedavülü, ihtar ve yazışmalar, satış bedeli | Gerçek bedel ödeme, bağımsız satın alma, iyi niyet |
| Muacceliyet | Şartın gerçekleşmesi, ihtar, ödeme ve talep kayıtları | Henüz gerçekleşmeyen şart, devam eden borç |
| Elektronik delil | Tam konuşma dökümü, cihaz ve hesap aidiyeti | Kayıt bütünlüğü, bağlam, hukuka aykırı elde etme itirazı |
Her delil, hangi hukuki unsurun ispatı için sunulduğu belirtilerek dosyaya bağlanmalıdır. Ödeme dekontu, geri verme anlaşmasının varlığına ilişkin ek açıklama olmadan tek başına yeterli sayılmamalıdır.
Somut Uygulama Örnekleri
Mesajla açık geri verme taahhüdü
A kişisi bedelini ödediği taşınmazı B adına tescil ettirir. B, A'ya belirli taşınmaza ilişkin 'borç bittiğinde tapuyu sana devredeceğim' şeklinde gönderildiği doğrulanan bir mesaj yazar. Bu mesaj tek başına tüm koşulları kanıtlamasa bile HMK m.202 bakımından delil başlangıcı niteliği kazanabilir; bedel, teslim ve tanık delilleriyle beraber değerlendirilebilir.
Yalnız para transferi ve aile yakınlığı
A, B'nin hesabına para gönderir; B taşınmazı kendi adına alır. Taraflar yakın akrabadır ancak geri devre ilişkin hiçbir anlaşma görünmez. Bu durumda ödemenin inançlı işlem sebebiyle mi yoksa bağış, borç veya ortak yatırım sebebiyle mi yapıldığı belirlenmeden tescil sonucuna gidilemez. HMK m.203'teki istisnalar gündeme gelse dahi bunlar esas ilişkinin varlığı yerine geçmez.
Kesinleşmiş tasarrufun iptali kararı bulunan şirket devri
Bir şirket, borçlarının ertelenmesi sürecinde taşınmazını üçüncü kişiye devreder. Önceki tasarrufun iptali davası kesinleşir. Sonradan şirket taşınmazın inançlı devredildiğini ileri sürer. Önceki hükümde bedelsizlik veya alacaklıya zarar olgusu incelenmişse bile geri verme borcu ayrıca yazılı delil veya usulüne uygun delil başlangıcıyla ispat edilmelidir. Yargıtay 1. HD'nin 2026 kararı bu ayrıma işaret eder. [9]
Sonuç
İnançlı işlemde güçlü dosya, geri verme anlaşmasını, borcun muacceliyetini ve uygun ispat aracını birlikte ortaya koyar. Bedeli ödemek, yakın akrabalık veya tek bir mesaj tek başına her uyuşmazlığı çözmez. Yazılı belge, karşı taraftan kaynaklanan delil başlangıcı, tamamlayıcı tanıklar ve ödeme kayıtları birbirleriyle bağlanmalıdır. Tapu talebi ile alternatif parasal talebin başlangıçta doğru kişilere yöneltilmesi, sonradan telafisi güç usul sorunlarını azaltır.
İnançlı işlem nedeniyle tapu iptali ve tescil davalarının mihenk noktası, taşınmazın kime devredildiği değil, hangi geri verme taahhüdünün hangi delille kanıtlandığıdır. Tapu gerçekten devredilmişse geri verme borcu ile mülkiyetin devrini birbirinden ayırmak gerekir. 1947 tarihli İçtihadı Birleştirme Kararı, HMK m.199–203 ve 2024–2026 tarihli Yargıtay kararları birlikte değerlendirildiğinde, her yazışmanın delil başlangıcı sayılamayacağı, uygun koşullarda tanıkla tamamlayıcı ispatın mümkün olduğu ve başka davadaki kesinleşmiş bir hükmün inanç ilişkisinin varlığını kendiliğinden ortaya koymayacağı anlaşılır. Dava açmadan önce delil, taraf, tapu tedavülü, geri verme koşulu, zamanaşımı ve terditli istem denetimi yapılmalıdır. Uyuşmazlığın çözümü, iddianın haklılık anlatısından çok bu ispat zincirinin hukuken kurulmasına bağlıdır.
Sıkça Sorulan Sorular
Tapuyu emanet verdim demek yeterli midir?
Hayır. Geri verme anlaşmasının içeriği, taşınmazla bağlantısı ve uygun deliller gösterilmelidir.
İnanç sözleşmesi mutlaka noterlikte mi yapılır?
Yazılı ispat gerekliliği ile noterlikte düzenleme zorunluluğu aynı değildir. Belgenin içeriği, imzası ve ilişkinin niteliği ayrıca değerlendirilir; tapu devrinin resmî işlemi bundan farklıdır.
WhatsApp mesajı tapuyu geri almaya yeter mi?
Koşullarına göre delil başlangıcı olabilir ve tanıklarla tamamlanabilir. Her mesaj tek başına yeterli sayılmaz.
Banka dekontu inançlı işlemi kanıtlar mı?
Ödemeyi gösterebilir. Bunun neden başka kişi adına tescile ve geri verme borcuna yol açtığı ayrıca ispatlanmalıdır.
Sözleşmenin aslı davalıdaysa ne yapılır?
Belge somutlaştırılarak HMK m.219–220 kapsamında ibrazı istenebilir. İbraz edilmemenin sonucu mahkemece kanuni koşullarla değerlendirilir.
Zamanaşımı her zaman tapu devrinden mi başlar?
Hayır. Kişisel geri devir alacağında muacceliyet, anlaşmanın koşulları ve geri verme borcunun ne zaman istenebilir olduğu önemlidir.
Borcu ödemeden teminat olarak verdiğim tapuyu alabilir miyim?
Anlaşmanın içeriği ve karşılıklı edimler incelenir. Geri devir borcun ödenmesine bağlıysa kendi ediminizin yerine getirilmesi veya uygun şekilde teklif edilmesi gerekebilir.
Taşınmaz başkasına satılırsa yalnız para mı istenir?
Her olayda tek sonuç yoktur. Sonraki kişinin konumu, bilgisi ve hukuki dayanakla tapu talebi; ilk borçluya karşı parasal sorumluluk ayrı değerlendirilir.
İnançlı işlem nedeniyle tapu iptali ve tescil davası nasıl açılır?
Önce geri verme anlaşmasının tarafları, taşınmazı, koşulu ve ispat araçları belirlenir. Görevli–yetkili mahkeme, gerekli taraflar ve gerektiğinde bedel istemi birlikte değerlendirilerek dava açılır.
Tanıkla inançlı işlem ispatlanabilir mi?
HMK m.202 kapsamında delil başlangıcı varsa veya kanuni tanıkla ispat istisnaları uygulanıyorsa mümkün olabilir. Salt tanık bulunması her dosyada yeterli değildir.
Önceki tasarrufun iptali davası inançlı işlemi kanıtlar mı?
Kendiliğinden kanıtlamaz. İki davanın hukuki konusu ve delil standartları farklıdır. Yargıtay 1. HD'nin 10.03.2026 tarihli kararı bu sınırı vurgular.
Şirket ticaret sicilinden silinmişse dava açılabilir mi?
Şirketin taraf ehliyeti, terkin sebebi ve gerektiğinde ihya usulü incelenmelidir. Şirket ortakları, sırf ortak oldukları için şirketin taşınmazını kişisel adlarına isteyemezler.
İnançlı işlem tapu davasında zamanaşımı kaç yıldır?
Sözleşmesel geri verme borcu bakımından genel on yıllık zamanaşımı değerlendirilir; başlangıç çoğu kez muacceliyete bağlıdır. Devir tarihi her olayda otomatik başlangıç değildir.
Tapu iptali davasına sonradan bedel istemi eklenebilir mi?
Yeni istem eklenmesine ilişkin HMK ve 2026 tarihli içtihadı birleştirme kararı dikkate alınmalıdır. Başlangıçta terditli talep kurgusu yapılması çoğu olayda daha güvenli olabilir.
İnançlı işlemde yemin deliline başvurulabilir mi?
Kanuni koşullarda mümkündür; ancak yeminin taraf, konu ve kişisel vakıa sınırları vardır. Davaya taraf olmayan kişinin başka anlaşmaya ilişkin bilgisini doğrudan yemin konusu yapmak mümkün olmayabilir.
Antalya’da inançlı işleme dayalı tapu iptali ve tescil davası nerede açılır?
Taşınmazın aynına ilişkin tapu iptali ve tescil isteminde HMK m.12’deki taşınmazın bulunduğu yer mahkemesinin kesin yetkisi incelenir. Taşınmaz Antalya dışındaysa sırf taraf veya vekilin Antalya'da olması o mahkemeyi yetkili kılmaz. Sadece şahsi bedel isteminde ise talep türü ayrıca değerlendirilir.
Kaynakça
1 — 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu, özellikle m.19, 26–27, 97, 112, 146, 149 ve 154.
2 — 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu, özellikle m.706, 716 ve 1023–1025.
3 — Yargıtay 7. Hukuk Dairesi, 12.12.2024, E.2024/195, K.2024/5689, tam karar metni; elektronik kayıt ve delil başlangıcı.
4 — Yargıtay 7. Hukuk Dairesi, 04.06.2024, E.2023/4141, K.2024/3183, karar metni; delillerin yeterliliği ve yemin. Metinde anılan 1947 tarihli içtihadı birleştirme ilkesine de bu uygulama üzerinden başvurulmuştur.
5 — Yargıtay 1. Hukuk Dairesi, 11.11.2024, E.2024/4867, K.2024/6128, tam karar metni; protokol aslı ve HMK m.219–220.
6 — 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu, özellikle m.2, 12, 111, 125, 190, 199–203, 219–220, 225, 367 ve 389–397.
7 — Yargıtay İçtihatları Birleştirme Büyük Genel Kurulu, 08.05.2026, E.2021/8, K.2026/1, Resmî Gazete 30.06.2026, sayı 33296; TBB üzerindeki yayımlanmış karar nüshası.
8 — Yargıtay İçtihadı Birleştirme Kararı, 05.02.1947, E.1945/20, K.1947/6.
9 — Yargıtay 1. Hukuk Dairesi, 10.03.2026, E.2024/3158, K.2026/1907; inanç sözleşmesinin yazılı delili, önceki dosyadaki beyan ve HMK m.202.
10 — Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, 04.10.2023, E.2021/1-223, K.2023/893.
11 — 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu, şirketlerin sicilden terkini ve ihyaya ilişkin hükümler.