Yat inşa sözleşmesinde en büyük risk, ödeme takviminin üretim ilerlemesinden ve alıcının güvencelerinden kopmasıdır. Henüz tamamlanmamış tekneye yapılan yüksek avans, teknenin mülkiyetinin alıcıya geçtiğini veya tersanenin ödeme güçlüğüne karşı korunulduğunu kendiliğinden göstermez. Sözleşme, teknik şartname ile hukuki güvenceyi aynı yapı içinde kurmalıdır.
Türk hukuku bakımından belirli özelliklerde yat meydana getirme borcu, kural olarak TBK m.470 ve devamındaki eser sözleşmesi çerçevesinde değerlendirilir. Hazır teknenin satımı veya çeşitli edimlerden oluşan karma ilişki farklı sonuç doğurabilir. Bu yazı, kişiye özel yeni yat inşasına odaklanır.
Taraflar ve teknik şartname
Tersanenin, tasarımcının, mühendislik firmasının, ana ekipman tedarikçisinin ve proje yöneticisinin görevleri birbirinden ayrılmalıdır. Alıcının doğrudan tedarik ettiği motor veya ekipmanın arızası ile tersanenin hatalı montajı aynı sorumluluk sebebi değildir. Onay yetkisinin kimde olduğu, kaptanın veya proje temsilcisinin hangi kararlarla alıcıyı bağlayabileceği açıkça düzenlenir.
Şartname; boyut, deplasman, hız, menzil, tüketim, gürültü, titreşim, kabin ve teknik donanım gibi vaatleri ölçülebilir hale getirmelidir. Hız taahhüdünün hangi yük, deniz ve yakıt koşullarında test edileceği belirtilmediğinde teslimde yorum çatışması doğar. Reklam broşürü, çizim, sözleşme ve şartname çelişirse hangi belgenin öncelikli olacağı yazılmalıdır.
Bayrak, klas ve ürün uygunluğu gereklilikleri proje başında kararlaştırılmalıdır. Bir teknik belgenin alınması, sözleşmedeki bütün performans vaatlerinin gerçekleştiği anlamına gelmez. Buna karşılık alıcının sonradan farklı bayrak veya ticari kullanım istemesi kapsam ve maliyet değişikliği yaratabilir. Bu riskin fiyatlandırılması önceden yapılmalıdır.
Konunun ayrıntıları için Türkiye’de yat hukuku, bayrak, vergiler ve ithalat işlemleri bölümüne bakılabilir.
Ödeme aşamaları ve avansın korunması
Takvim gününe bağlanan ödeme yerine, doğrulanabilir üretim aşamalarına bağlanan ödeme daha denetlenebilir bir yapı sağlar. Omurga, gövde tamamlanması, makine yerleşimi, denize indirme ve teslim gibi aşamalar için bağımsız kontrol veya uygun ilerleme belgesi aranabilir. Her aşamanın yüzdesi teknenin proje ve maliyet yapısına göre belirlenmeli; genel bir yüzdelik şablon kanuni zorunluluk gibi sunulmamalıdır.
Avans iade teminatı, performans teminatı, ana şirket garantisi ve bedelin bir bölümünün tutulması farklı riskleri karşılar. Banka teminatının lehtarı, tutarı, vadesi, talep belgeleri ve hangi hukuka tabi olduğu incelenir. Proje geciktiği halde teminatın vadesinin kendiliğinden sona ermesi, görünüşteki güvencenin fiilen kaybına yol açabilir.
Alıcının taksit ödemesiyle inşa halindeki gövde veya malzeme üzerinde hak kazanması isteniyorsa bunun ayni haklar, yapı halindeki gemilere ilişkin sicil hükümleri ve üçüncü kişilere etkisi ayrıca düzenlenmelidir. “Ödenen parçalar alıcıya aittir” cümlesi, tersane sahasındaki karışmış malzemeyi veya önceki finansman hakkını tek başına çözmez. Ayrı işaretleme, envanter ve hukuken gerekli kayıtlar önem taşır. Konunun ayrıntıları için yat finansmanı ve gemi ipoteği yazısına bakılabilir.
Konunun ayrıntıları için yat sigortasında teminat dışı haller ve hasar reddi bölümüne bakılabilir.
Değişiklik emri olmadan ek iş yapılması
İnşa projelerinde değişiklik olağandır; kontrolsüz değişiklik ise teslim ve bedel uyuşmazlığının temel nedenidir. Her değişiklikte kapsam, ek veya eksilen bedel, teslim tarihine etkisi, yeniden test ihtiyacı ve onay veren kişi yazılı olarak belirlenmelidir. Alıcının tasarım tercihinin maliyetini artırdığı durumla tersanenin başlangıçta vaat ettiği sonucu elde etmek için yaptığı iş birbirinden ayrılır.
Götürü bedelde TBK m.480; yaklaşık bedel, belirlenmemiş bedel ve aşırı aşım durumlarında ilgili hükümler değerlendirilir. Tersanenin maliyet artışını otomatik olarak alıcıya yansıtacağı veya alıcının her türlü ilave işi başlangıç bedeline dahil sayabileceği yönünde genel bir kural yoktur. Döviz ve ham madde değişim mekanizması varsa objektif endeks, hesap dönemi ve belge kontrolü tanımlanmalıdır.
Teslim gecikmesi ve erken müdahale
Sözleşmede planlanan denize indirme günü ile hukuken tamamlanmış teslim günü ayrılmalıdır. Yatın yüzdürülmüş olması; bayrak belgeleri, testler, yazılım erişimleri ve güvenlik dosyası eksikse her durumda teslimin gerçekleştiği anlamına gelmez. Öte yandan alıcının gerekçesiz kabulden kaçınmasının sonuçları da düzenlenmelidir.
TBK m.473, yüklenicinin işe zamanında başlamaması veya işin zamanında bitirilemeyeceğinin açıkça anlaşılması gibi hallerde iş sahibinin teslim tarihini beklemeden başvurabileceği haklar bakımından önemlidir. Teslim tarihindeki temerrütte TBK m.117 ve devamı ile m.123–125 değerlendirilir. Ek süre, süre vermeyi gereksiz kılan haller ve seçilen hakkın sonuçları olayın özelliklerine bağlıdır.
Gecikme cezasının başlangıcı, üst sınırı, hangi gecikmelerin hariç tutulacağı ve ek zarar talebiyle ilişkisi yazılmalıdır. TBK m.179/2 bakımından ifanın çekincesiz kabulünün gecikmeye bağlı cezai şart talebini etkileyebilmesi nedeniyle teslim tutanağı önem taşır. Ceza tutarı kadar, hakkın kabul sırasında nasıl korunacağı da düşünülmelidir.
Kabul testleri ve eksik işler listesi
| Kabul konusu | Ölçülebilir kayıt | Hukuki sonuç için önerilen açıklık |
|---|---|---|
| Performans | Deneme seyri verileri ve test koşulları | Sapmanın giderimi veya bedel etkisi |
| Donanım | Marka, model ve seri numarası | Eşdeğer ürün değişikliğinin onay şartı |
| Belgeler | Teknik dosya, kılavuzlar, kayıt evrakı | Eksik belgenin teslim engeli sayılıp sayılmayacağı |
| Küçük eksikler | Açık kalan işler listesi | Tamamlama tarihi ve tutulacak bedel |
| Güvenlik kusuru | Bağımsız teknik tespit | Teslim ve kullanımın ertelenmesi |
Geçici kabul, nihai kabul ve garanti başlangıcı kullanılan sözleşmeye göre tanımlanmalıdır. Listeye alınmış eksiklerin teslim sonrası tamamlanması mümkün olabilir; fakat teknenin güvenli kullanımını engelleyen kusurun küçük eksik sayılması doğru değildir. Teslim tutanağında hangi hakların saklı tutulduğu ve hangi teknik bulgunun kabul edilmediği anlaşılır biçimde yazılmalıdır.
Konunun ayrıntıları için hukuk davasında bilirkişi raporuna itiraz bölümüne bakılabilir.
Ayıp sorumluluğu ve sözleşmesel garanti
TBK m.474–478, eserin gözden geçirilmesi, ayıbın bildirimi, seçimlik haklar, kabul ve zamanaşımı bakımından temel çerçeveyi oluşturur. Yat taşınır niteliğinde olduğunda m.478’deki temel iki yıllık süre ile yüklenicinin ağır kusurunda yirmi yıllık süre ayrımı önemlidir. Başlangıç, ayıbın niteliği, sözleşmedeki daha uzun garanti ve tüketici hukukunun uygulanması ayrıca incelenir.
Garanti süresi ile kanuni ayıp sorumluluğu aynı değildir. Motor üreticisinin garantisi tersanenin montaj sorumluluğunu kendiliğinden kaldırmaz. Garanti onarımının nerede yapılacağı, seyahat ve çekme gideri, sökme takma, depolama ve teknenin hizmet dışı kaldığı dönem bakımından hükümler yazılmalıdır. Yurt dışındaki servis ağına yapılan soyut gönderme, fiilen erişilebilir bir çözüm sağlamayabilir.
Ayıp iddiasında sökülen parça, üretim kayıtları ve test sonuçları korunmalıdır. Onarım yapılması, ayıbın başlangıçta bulunmadığını veya alıcının bütün diğer taleplerinden vazgeçtiğini kendiliğinden göstermez. Buna karşılık alıcının kendi müdahalesi, ayıbın kaynağını ve zararın büyümesini değerlendirmede önem taşıyabilir.
Tasarım hakları ve proje dosyası
Alıcının tekne bedelini ödemesi, bütün tasarım haklarını devraldığı anlamına gelmez. Çizimlerin kullanım hakkı, teknenin ileride refit edilmesi, yedek parça üretilmesi, yazılım erişimi ve tasarımın başka müşterilere uygulanması ayrı düzenlenmelidir. Tasarımcı ile tersane arasındaki lisans zinciri alıcıya taahhüt edilen kullanım hakkını karşılamalıdır.
Halil Emre Gürler’in 2026 tarihli, yat tasarımındaki fikri haklar ve geminin ihtiyati haczi hakkındaki çalışması bu kesişimin ayrıca incelenmesi gerektiğini göstermektedir. Tasarım ihlalinden doğan her para alacağı, sırf bir yata ilişkin olduğu için deniz alacağı sayılamaz. Bu nedenle sözleşmesel ödeme güvencesi ile fikri mülkiyet koruması ayrı kurulmalıdır.
Sözleşmenin sona ermesi ve tamamlatma
Tersanenin işi bırakması veya alıcının sözleşmeyi sona erdirmesi halinde gövde, malzeme, çizim ve alt yüklenici sözleşmelerinin akıbeti belirlenmelidir. TBK m.484’te iş sahibinin tamamlanmadan sona erdirme imkanının mali sonuçları bulunduğu unutulmamalıdır. Haklı sebebe dayalı dönme veya fesih ile serbestçe vazgeçme aynı değildir.
Tamamlatma hakkı düzenlenirken başka tersanenin sahaya erişimi, teknenin taşınması, kalıp ve yazılımların kullanımı, mevcut teminatlar ve sigorta devamlılığı düşünülür. Yabancı hukuk veya tahkim seçilmişse Türk hukukunun emredici ve ayni hak kurallarıyla ilişkisi ayrıca incelenir. İnşa sigortasının kimin menfaatini kapsadığı ve riskin hangi anda geçtiği sözleşmeyle uyumlu olmalıdır.
Konunun ayrıntıları için turizm yatırımlarında sözleşmeler, sorumluluk ve uyuşmazlıklar bölümüne bakılabilir.
Sonuç
Yat inşa sözleşmesinin değeri, sorun çıktığında projenin devamını veya güvenli tasfiyesini mümkün kılmasındadır. Teknik şartname, değişiklik emri, ödeme teminatı, kabul ve garanti aynı takvim içinde düzenlenmelidir. En güçlü görünen teminat dahi yanlış vade veya belirsiz talep koşulu nedeniyle etkisiz kalabilir. Tersane aleyhine teminat gerekiyorsa geminin ihtiyati haczi, tamamlanmış yatın sonradan alınması için yat ve tekne satın alma kontrolü, izin ve tadilat çerçevesi için yat inşa ve refit sözleşmeleri ile bakım onarım süreçleri ile ardından gelen bakım ve refit sözleşmesi ayrıca incelenir.
Sıkça Sorulan Sorular
Taksit ödedikçe teknenin o kısmı otomatik olarak benim olur mu
Hayır. Sözleşme, ayni hak ve gerekli kayıt koşulları ayrıca değerlendirilir.
Denize indirme teslim sayılır mı
Her durumda sayılmaz. Kabul testleri, belgeler ve sözleşmedeki teslim koşulları belirleyicidir.
Garanti bittiğinde bütün ayıp hakları sona erer mi
Garanti ile kanuni ayıp sorumluluğu farklıdır. Uygulanacak kanun ve zamanaşımı ayrıca incelenir.
Ek iş için kaptanın sözlü onayı yeterli olabilir mi
Temsil yetkisi ve sözleşmedeki değişiklik yöntemi belirleyicidir. Bedel ve süre etkisinin yazılı kaydı daha güvenlidir.
Gecikmede teslim tarihini beklemek zorunda mıyım
TBK m.473’ün koşulları varsa daha önce müdahale imkanı doğabilir. Her gecikme aynı sonucu yaratmaz.
Satın aldığım yatın tasarımını başka tersaneye verebilir miyim
Tasarım, yazılım ve lisans hakları ayrıca incelenmelidir. Teknenin mülkiyeti bütün fikri hakların devri anlamına gelmez.
Kaynakça
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu. Genel işlem koşulları, sorumsuzluk, satış, bağlanma parası, kira ve eser sözleşmesi. Bağlantı
- 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu. m.931, 935, 940, 1001, 1320, 1352–1376, 1420–1446; maddeye göre farklı sayfalar. Bağlantı
- 6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun. Tüketici işlemi, ayıp, haksız şart ve görev. Bağlantı
- 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu. Görev, deliller ve delil tespiti. Bağlantı
- Halil Emre Gürler — Yat Hukukunda Fikri Mülkiyet Hakkının İhlalinden Doğan Alacak Açısından Geminin İhtiyati Haczinin Uygulanabilirliği. DEHUKAM Deniz Hukuku Dergisi 9(1), 1.7.2026; tasarım alacağı ve deniz alacağı ilişkisi. Bağlantı