Cezaevinde arama, kurum güvenliğinin sağlanması için başvurulabilen bir işlemdir. Bununla birlikte aramanın amacı, dayanağı ve uygulanma biçimi hukuki denetime tabidir. Üst ve eşya araması, kamuoyunda çıplak arama olarak adlandırılan detaylı arama ve beden çukurlarında arama aynı koşullarla yapılamaz. Bir şikâyette önce hangi işlemin gerçekleştiği açıklanmalı; aramanın kendisi, kullanılan güç ve sonrasında yürütülen soruşturma ayrı başlıklar altında değerlendirilmelidir. Konuya ilişkin ayrı bir değerlendirme için cezaevinde disiplin cezalarına şikâyet ve itiraz yazısına göz atılabilir.
5275 sayılı Kanun’un 36. maddesi kurumda aramayı düzenler. İnfaz Yönetmeliği’nin 34. maddesi ise detaylı arama bakımından özel koşullar ve mahremiyet güvenceleri içerir. 2021 değişikliğiyle kullanılan terim değiştirilmiş ve başka suretle tespit imkânsızlığı gibi güvenceler metne eklenmiştir. İşlemin adının “detaylı arama” olması, uygulamanın insan onuruna uygunluğunu tek başına kanıtlamaz. [1] [2]
Arama türleri neden birbirinden ayrılmalıdır
Kurumda oda ve eşya araması
5275 m.36 ile Yönetmelik m.34, oda ve eklentilerde, hükümlünün üstünde ve eşyasında habersiz aramaya imkân verir. Yönetmelik, kurumun tamamında her ay en az bir arama yapılmasını ve oda ile eklenti aramalarında bir hükümlünün hazır bulundurulmasını düzenler. Bu yetki, güvenliğin sürekliliğini sağlamaya yöneliktir. Ancak aramanın amacıyla ilgisiz zarar verme veya eşyayı gerekçesiz alıkoyma iddiaları ayrıca incelenebilir. [1] [2]
Eşya uyuşmazlığında alınan şeyin adı, miktarı, hangi gerekçeyle ve hangi kayda dayanılarak alındığı belirtilmelidir. Bir kitap, kişisel eşya veya hukuki belge için uygulanacak özel kurallar farklı olabilir. Eşyanın kaybolması iddiasıyla yasak eşyanın tutanakla alınmasına ilişkin uyuşmazlık aynı hukuki sorun değildir. Tutanak ve emanet kaydı, ayrımın kurulmasına yardımcı olur.
Detaylı arama için özel koşullar
Yönetmelik m.34/2, kuruma sokulması veya bulundurulması yasak madde ya da eşyanın kişi üzerinde bulunduğuna ilişkin makul ve ciddi emareler, bunun başka yolla tespitinin olanaksızlığı ve kurum en üst amirinin gerekli görmesi koşullarını birlikte düzenler. Genel üst araması yetkisinin bulunması, her girişte bu daha müdahaleci yönteme koşulsuz başvurulabileceği anlamına gelmez. [2] Yakın bir konu olarak cezaevinde kalabalık koğuş ve barınma koşulları yazısı da değerlendirilebilir.
İncelemede kişinin nereden geldiği, nakil boyunca nasıl denetlendiği, hangi eşyanın saklandığından şüphelenildiği ve başka kontrol yönteminin neden yeterli görülmediği önem taşıyabilir. Bunlar her olayda aynı sonucu doğuran kesin ölçütler değildir. İdarenin somut gerekçesinin ve müdahalenin zorunluluğunun değerlendirilmesine hizmet eder. Başvuru, kurumun güvenlik sorumluluğunu gözetirken seçilen yöntemin gerekliliğini tartışmalıdır.
Arama sırasında uyulması gereken güvenceler
Mahremiyet ve aşamalı uygulama
Yönetmelik, detaylı aramanın görevli dışında kimsenin görmemesini sağlayacak tedbirlerle, kişinin utanma duygusunu ihlal etmeyecek biçimde yapılmasını ve tek kullanımlık giyim önlüğü verilmesini düzenler. Üst bölümdeki giysiler çıkarılıp arandıktan ve yeniden giyildikten sonra alt bölümdeki giysiler çıkarılır. Arama mümkün olan en kısa sürede tamamlanmalıdır. [2]
Bu güvenceler, aramanın nasıl yapıldığının ayrıntılı biçimde kaydedilmesini gerekli kılar. Kapının açık olup olmadığı, başka kişilerin görebildiği, bütün kıyafetlerin aynı anda çıkarılıp çıkarılmadığı veya gereksiz bekletme olup olmadığı somut olgulardır. Küçültücü söz, hareket ya da tekrar iddiası varsa bunların ne olduğu açıklanmalıdır. Sadece uygulamaya verilen adın yazılması, olayın ağırlığını değerlendirmeye yeterli olmayabilir.
Görevlinin niteliği ve beden çukurlarında arama
Beden ve üst araması aynı cinsiyetten güvenlik ve gözetim görevlilerince yapılır. Detaylı aramada bedene dokunulmaması için gerekli özenin gösterilmesi ve eldiven kullanılması öngörülmüştür. Beden çukurlarında yasak eşya bulunduğuna ilişkin makul ve ciddi emareler varsa kişinin bunu kendisinin çıkarması istenir; bu bölgedeki arama ise cezaevi tabibi tarafından yerine getirilir. [2]
Beden çukurlarında arama, olağan üst kontrolünün kapsamına sessizce dâhil edilemez. İşlemin tıbbi müdahale veya ceza soruşturmasında delil elde etme niteliği taşıdığı durumlarda ilgili özel hükümler de değerlendirilmelidir. Aramanın hangi amaçla ve kim tarafından yapıldığı, uygulanacak güvencelerin belirlenmesinde esastır. Yaş, sağlık ve engellilik gibi kişisel durumlar da uygulamanın kişi üzerindeki etkisini değiştirebilir.
Tutanak ve imza
Detaylı arama tutanağa bağlanır; tutanakta görevlilerin ve hükümlünün imzası bulunur. Kişi imzadan kaçınırsa bu durum kaydedilir. İmza bulunması, uygulamanın bütün yönleriyle hukuka uygun olduğunu kesin olarak göstermez. İtiraz edilen hususların açıklanması, mümkünse tutanağa yazdırılması ve başvuruda hangi kaydın gerçeği yansıtmadığının belirtilmesi gerekir. [2]
Tutanağın bir örneğine erişilemiyorsa talep tarihi ve verilen cevap saklanmalıdır. Başvuruda tutanağın kurumdan getirtilmesi istenebilir. Belgeye ulaşamayan kişiden elinde bulunmayan belgenin içeriğini kesin biçimde aktarması beklenmemelidir; buna karşılık belgeyi elde etmek için yaptığı girişimleri göstermesi incelemeyi kolaylaştırır.
Her hukuka aykırı arama aynı anayasal sonucu doğurur mu
Anayasa m.17’deki işkence ve kötü muamele yasağı mutlaktır. Bununla birlikte bir uygulamanın bu yasak kapsamında incelenmesi için somut olayın niteliği ve ağırlığı değerlendirilir. Süre, tekrar, fiziksel veya ruhsal etki, yaş, sağlık durumu, gereksiz teşhir ve aşağılayıcı davranışlar önem taşır. Kötü muamele eşiğine ulaşılmaması, uygulamanın diğer mevzuat ve haklar yönünden denetim dışı kaldığı anlamına gelmez. [4] [6]
Aramanın gerekli bulunması da kullanılan her türlü gücün haklı olduğu sonucunu doğurmaz. Arama kararıyla zor kullanmanın koşulları ayrı incelenir. İdare güvenliğe ilişkin açıklamasını ortaya koyarken, başvurucu yaşadığı uygulamayı somutlaştırmalıdır. Devletin kontrolü altındaki kişinin yaralanması gibi durumlarda kamu makamlarının açıklama ve etkili araştırma yükümlülükleri özellikle önem kazanır. [5]
Hangi başvuru yolu kullanılmalıdır
Kurum işlemi için infaz hâkimliği
Arama uygulamasının veya bağlantılı kurum işleminin hukuka aykırılığı, görev kapsamına girdiğinde infaz hâkimliğine taşınabilir. 4675 sayılı Kanun m.5’te öğrenmeden itibaren on beş gün, her hâlde işlemden itibaren otuz gün öngörülür. İnfaz hâkiminin kararına karşı tebliğden itibaren iki hafta içinde itiraz edilebilir. Devam eden uygulama için somut olarak neyin durdurulması veya değiştirilmesi istendiği açıklanmalıdır. [3]
Şikâyet, işlemi kendiliğinden durdurmaz. Kanundaki açık hukuka aykırılık ve giderilmesi güç veya imkânsız sonuç koşulları birlikte gerçekleşiyorsa durdurma veya erteleme talebi değerlendirilebilir. Genel başvuru usulü infaz hâkimliğine başvuru ve itiraz makalemizde ayrıntılı olarak açıklanmaktadır.
Kötü muamele iddiası için ceza soruşturması
Darp, aşağılayıcı davranış veya hukuka aykırı güç kullanma iddiası, Cumhuriyet başsavcılığına yapılacak suç duyurusuyla ceza soruşturmasının konusu olabilir. Olayın tarihi, yeri, görevlilerin bilinen kimlikleri, tanıklar ve toplanması istenen deliller belirtilmelidir. Başvurucunun bütün delilleri önceden elde etmiş olması gerekmez; özellikle kamu makamlarının elindeki kayıtların korunması ve toplanması istenir. [5]
Kovuşturmaya yer olmadığı kararı verilirse CMK m.173 uyarınca güncel itiraz süresi tebliğden itibaren iki haftadır. İtiraz, kararı veren savcının yargı çevresinde görev yaptığı ağır ceza mahkemesinin bulunduğu yerdeki sulh ceza hâkimliğine yöneltilir. Dilekçede eksik araştırma işlemleri ve sonuca etkileri açıklanmalıdır. İnfaz hâkimliğine yapılan şikâyet, bu soruşturma ve itiraz yolunu kendiliğinden tüketmez. [8] Ayrıntılı bilgi için cezaevinde dilekçe ve mahkemeye erişim hakkı başlıklı yazıya başvurulabilir.
Disiplin cezası ayrı takip edilir
Arama sırasında gerçekleştiği ileri sürülen davranış nedeniyle hükümlü veya tutuklu hakkında disiplin cezası verilebilir. Bu cezanın dayandığı fiil, deliller ve savunma imkânı ayrıca incelenir. Kamu görevlileri hakkındaki suç duyurusu ile mahpus hakkında yürütülen disiplin süreci farklıdır. Birinin başlatılması diğer dosyadaki itiraz süresini otomatik olarak durdurmaz.
Disiplin savunmasında kamera raporuna itiraz ediliyorsa eksik bölümün zaman aralığı ve neden önemli olduğu belirtilmelidir. Tanık dinletme talebinde tanığın bizzat neyi gördüğü açıklanmalıdır. “Bütün tanıklar dinlensin” gibi belirsiz bir talep, olayla ilişkisi kurulmuş delil talebi kadar açıklayıcı değildir. Bu ayrım, Dilek Hatipoğlu kararındaki değerlendirmelerde de görülmektedir. [7]
| Sorun | Öncelikli hukuki yol | Dosyada belirleyici olabilecek kayıt |
|---|---|---|
| Kurumun arama uygulaması | İnfaz hâkimliğine şikâyet | İşlem, tutanak, öğrenme tarihi |
| Darp veya kötü muamele | Savcılık soruşturması ve ilgili itiraz | Sağlık raporu, tanık, mevcut kamera kaydı |
| Mahpusa disiplin cezası | Disiplin kararına şikâyet ve itiraz | Savunma, karar, delil talepleri |
| Anayasal ihlal iddiası | Uygun yollar sonrası AYM | Her şikâyet için tamamlanmış süreç ve nihai karar |
Gerçek AYM kararlarında ihlal ve kabul edilemezlik
Turan Günana beşinci başvurusu
Turan Günana (5), B. No: 2013/5545, 15 Aralık 2015 kararında AYM, çıplak arama şikâyetini açıkça dayanaktan yoksun bulmuştur. Buna karşılık orantısız güç kullanıldığı ve üç gün havalandırmasız yerde tutulduğu iddialarının etkili soruşturulmaması nedeniyle Anayasa m.17’nin usul boyutunun ihlaline karar vermiştir. [5]
Karar, “çıplak arama nedeniyle ihlal bulundu” biçiminde kısaltılmamalıdır. İhlalin konusu soruşturmanın etkililiğidir; aramaya ilişkin ayrı şikâyetin sonucu farklıdır. Başvuru hazırlanırken araştırılmayan olaylar, toplanmayan kayıtlar ve bu eksikliklerin sonuca etkisi ayrı ayrı gösterilmelidir. Kararın tarihindeki tüzük hükümleri de bugünkü Yönetmelikle karıştırılmamalıdır. [5]
Mustafa Çabuk ve Remziye Çabuk kararı
Mustafa Çabuk ve Remziye Çabuk, B. No: 2021/53176, 27 Mayıs 2025 kararında AYM, aramanın yapılış biçimi ve kötü muamele ağırlığına ulaşan yönleri hakkında yeterli somut açıklama bulunmadığını değerlendirmiştir. Fiziksel şiddetin türü ve yaralanmanın niteliği de açıklanmamıştır. Başvuru açıkça dayanaktan yoksun bulunmuştur. [6]
Bu karar, sağlık raporu bulunmayan her başvurunun reddedileceği anlamına gelmez. Ancak kişinin erişebildiği bilgiyi ayrıntılandırması ve elde edemediği belgeler bakımından engeli açıklaması gerekir. “Arandım ve darbedildim” cümlesi yerine uygulama, süre, müdahale ve etkiler birbirinden ayrılarak anlatılmalıdır. [6]
Dilek Hatipoğlu kararı
Dilek Hatipoğlu, B. No: 2021/60190, 24 Aralık 2025 kararında disiplin yargılamasına ilişkin gerekçeli karar, silahların eşitliği ve çelişmeli yargılama şikâyetleri açıkça dayanaktan yoksun bulunmuştur. AYM; tanık talebinin somutlaştırılmasını ve kamera raporuna önceki aşamalarda itiraz edilip edilmediğini değerlendirmiştir. Kötü muamele şikâyeti ise ceza soruşturmasının sonucu hakkında bilgi ve belge sunulmaması nedeniyle başvuru yolları tüketilmediği gerekçesiyle kabul edilemez bulunmuştur. [7]
Karar, disiplin dosyasının tamamlanmasının kötü muamele iddiasına ilişkin ayrı soruşturma yolunu tamamlamadığını gösterir. Bir başvuruda birden fazla hak ileri sürülüyorsa, her hakkın hangi işlem ve hangi yargısal süreçle bağlantılı olduğu açıkça kurulmalıdır. [7] Ayrıntılı açıklama için cezaevinde sağlık ve tedavi hakkı yazısına bakılması yararlı olur.
Deliller nasıl korunmalı ve sunulmalı
Olaydan sonra sağlık muayenesinin gecikmeden istenmesi, görülen yaraların ve bildirilen şikâyetlerin kayda geçirilmesi önemlidir. Raporun eksik olduğu düşünülüyorsa eksiklik ve ek muayene talebi belirtilmelidir. Psikolojik etkiler de yalnız genel bir rahatsızlık ifadesiyle bırakılmayıp mevcut sağlık kayıtlarıyla açıklanabilir. Muayeneye erişim engellenmişse bunun tarihi ve talebe verilen cevap ayrıca kaydedilir.
Kamera kaydı bakımından olayın tarih ve saat aralığı, koridor veya giriş bölgesi gibi kayıt bulunması beklenen yerler gösterilmelidir. Mahrem arama alanının görüntülenmesini talep etmek yerine mevcut hukuka uygun kayıtların korunması ve değerlendirilmesi istenebilir. Tanığın hangi bölümde bulunduğu ve neyi görebildiği açıklanmalıdır. Kayıt silinmeden korunması için başvurunun geciktirilmemesi, soruşturmanın somut olayla bağını güçlendirir. Bu başlıkla ilgili ayrıca cezaevinde kamera kaydı ve mahremiyet yazısı incelenebilir.
Aramanın bir suç soruşturmasında delil aramak amacıyla yapılması hâlinde CMK’daki arama ve elkoyma güvenceleri ayrıca gündeme gelebilir. Bu konu ceza soruşturmasında arama ve elkoymaya itiraz rehberimizde ele alınmaktadır. Cezaevi güvenlik araması ile adli aramanın dayanak ve amaçları dosyada açık tutulmalıdır. Bu konuyla bağlantılı olarak cezaevinde avukatla görüşme hakkı yazısı da okunabilir.
Sonuç
Cezaevinde aramanın hukuki denetimi, güvenlik ihtiyacıyla insan onurunun korunmasını somut olay üzerinden birlikte ele alır. Aramanın türü, gerekçesi, uygulanma biçimi ve kullanılan güç belirlenmeden etkili bir başvuru kurulamaz. Kurum işlemi, disiplin kararı ve ceza soruşturması için ayrı sürelerin izlenmesi; sağlık, tutanak ve mevcut görüntü kayıtlarının zamanında korunması başvurunun temelini oluşturur. Konunun ayrıntıları için cezaevinde din ve ibadet özgürlüğü yazısına bakılabilir.
İlgili yazılar: Cezaevinde Arama: Detaylı Arama ve Şikâyet Yolları.
Sıkça Sorulan Sorular
Cezaevine her girişte detaylı arama yapılabilir mi
Genel arama yetkisi, detaylı aramanın özel koşullarını ortadan kaldırmaz. Makul ve ciddi emare, başka yolla tespit imkânsızlığı ve yetkili amirin gereklilik değerlendirmesi incelenir.
Beden çukurlarında aramayı kim yapabilir
Yönetmelik m.34’te bu aramanın cezaevi tabibi tarafından yapılması düzenlenmiştir. Olağan üst aramasıyla aynı uygulama değildir.
Tutanak imzalanmışsa şikâyet edilemez mi
İmza, şikâyet yolunu kendiliğinden kapatmaz. İtiraz edilen olaylar ve tutanaktaki hangi bilginin gerçeği yansıtmadığı açıklanmalıdır.
İnfaz hâkimliğine başvuru suç duyurusunun yerine geçer mi
Kötü muamele iddiasının etkili ceza soruşturmasıyla araştırılması ayrı bir yoldur. Kurum işlemine şikâyet bu süreci kendiliğinden tamamlamaz.
AYM başvurusunda sadece çıplak arama yapıldığını yazmak yeterli mi
Hayır. Uygulamanın biçimi, kişiye etkisi, eldeki deliller ve kullanılan başvuru yolları açıklanmalıdır. Her iddianın kabul edilebilirliği ayrı değerlendirilir.
Kaynakça
- 5275 sayılı Kanun, m.2, 6, 36 ve 116.
- İnfaz Yönetmeliği, m.34; 12/11/2021 tarihli değişiklikler.
- 4675 sayılı İnfaz Hâkimliği Kanunu, m.4–6.
- Türkiye Cumhuriyeti Anayasası, m.17 ve 20.
- AYM, Turan Günana (5), B. No: 2013/5545, 15/12/2015, özellikle §§ 63–83 ve hüküm.
- AYM, Mustafa Çabuk ve Remziye Çabuk, B. No: 2021/53176, 27/5/2025, §§ 14–18.
- AYM, Dilek Hatipoğlu, B. No: 2021/60190, 24/12/2025, özellikle §§ 25–34.
- 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu, m.158 ve 173. Kaynak erişim ve mevzuat kontrolü: 13 Ekim 2026.