Anayasa Mahkemesi ve
AİHM Başvuruları

Nihai karar, tebliğ ve fiilî öğrenme tarihi ile kullanılan başvuru yolları birlikte incelenir. Her şikâyet için ayrı süre ve tüketilmesi gereken yol bulunabilir. AYM’de kişi, konu, yer ve zaman bakımından yetki; güncel, kişisel ve doğrudan etkilenme; anayasal ve kişisel önem ile açıkça dayanaktan yoksunluk ölçütleri değerlendirilir. AİHM’de Sözleşme m. 34–35 kapsamındaki ayrı kabul edilebilirlik koşulları esas alınır.

Kararın UYAP’tan açılması, elektronik tebligatın okunması veya dosyadan öğrenilmesi süre başlangıcını etkileyebilir. AYM bakımından kanun yararına bozma ya da başsavcılık itirazı için yapılan başvuruların olağan yolu tamamlayan yeni bir süre yarattığı varsayılmaz. Haklı mazeret iddiası varsa koşulları ve belgeleri ayrıca incelenir.

• Nihai karar ve gerekçeye erişilen tarih.
• Tebligat mazbatası, elektronik tebligat ve UYAP işlem kayıtları.
• İhlal şikâyetinin daha önce hangi dilekçeyle ileri sürüldüğü.
• Devam eden başvuru, tazminat yolu ve acil tedbir ihtiyacı.

Temel hak şikâyetlerinin ilk derece, itiraz, istinaf, temyiz veya idari başvuru aşamasında özü itibarıyla ileri sürülmesine yönelik hukukî çalışma yapılır. İhlalin dayandığı olay, delil ve sonuçlar başvuru mercii önünde görünür hâle getirilir.

Bu çalışma olağan dava veya savunma stratejisinin yerine geçmez; onun temel hak boyutunu güçlendirir. Anayasa ve Sözleşme şikâyeti, dosyanın esasına ilişkin iddia ve taleplerle tutarlı biçimde kurulmalıdır.

Kararlar, tebligatlar, duruşma tutanakları, dilekçeler, idari işlemler ve maddi olaylar tarih sırasına yerleştirilir. Her ihlal iddiası için ilgili kamu gücü müdahalesi, başvurulan iç hukuk yolu, ileri sürülen şikâyet, sonuç, delil ve giderim talebi ayrı satırda gösterilir.

Bu yöntem; birbiriyle ilgisiz çok sayıda iddianın yığılmasını önler, başvurunun özünü belirler ve eksik belge veya tüketilmemiş yol riskinin erken görülmesini sağlar.

Özel hukuk tüzel kişilerinin kendilerine ait mülkiyet, adil yargılanma, ifade, örgütlenme veya diğer uygulanabilir hakları bakımından başvuru imkânı değerlendirilir. Şirket ortaklarının şirket malvarlığına ilişkin dolaylı şikâyetleri ile tüzel kişinin doğrudan mağduriyeti birbirinden ayrılır.

Kamu tüzel kişilerinin AYM’ye bireysel başvuru yapamayacağı; özel hukuk tüzel kişilerinin ise yalnız tüzel kişiliğe ait haklar yönünden başvurabileceği gözetilir.

Sınır dışı veya iade kararının yaşam, kötü muamele, aile hayatı ya da etkili başvuru güvenceleri üzerindeki etkisi incelenir. Menşe ülke bilgisi, kişisel risk, sağlık durumu, aile bağları, idari gözetim ve kararın icra takvimi belgeye dayalı olarak değerlendirilir.

Yalnız Türk vatandaşlarına tanınan haklar bakımından yabancıların AYM başvurusu yapamayacağı kuralı ile AİHM’nin kişi, yer ve devlet yetkisi koşulları ayrıca dikkate alınır.

Aynı şikâyetin daha önce AİHM’de incelenmesi veya başka bir uluslararası inceleme ya da çözüm merciine sunulması, Sözleşme m. 35/2-b bakımından sorun doğurabilir. Önceki başvurunun tarafları, konusu, dayandığı olaylar, sonucu ve yeni bilgi bulunup bulunmadığı değerlendirilir. Birleşmiş Milletler mekanizmalarına yapılan başvurular da gizlenmeden bildirilir.

Doğru olmayan bilgi, önemli gelişmeleri saklama, yanıltıcı belge veya usule aykırı baskı başvuruyu riske sokabilir. AYM ve AİHM koşulları birbirinden ayrılarak uygulanır; aynı anlatının farklı mercilere eş zamanlı gönderilmesi otomatik bir avantaj olarak sunulmaz.

AYM başvuru formu; olayların tarih sırasına göre özeti, ihlal edildiği ileri sürülen güncel ve kişisel haklar, ihlal gerekçeleri, deliller, başvuru yollarının tüketilmesi, süre, talepler ve ekler yönünden hazırlanır. İddialar, Anayasa ile Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin ortak koruma alanı ve ilgili AYM içtihadı dikkate alınarak kurulur.

Başvuru eklerinin tarih sırasına göre numaralandırılması, dizi pusulası, temsil belgesi, harç veya adli yardım evrakı, nihai karar ve öğrenme tarihini gösteren belgenin eksiksizliği kontrol edilir.

Form, başka dilekçe ve eklere genel atıfla boş bırakılamaz. Gerekli olay ve ihlal anlatısı formda yer almalı; ekler iddiaları doğrulamalıdır. İçtüzükteki özet, belge düzeni ve elektronik başvuru kılavuzundaki güncel teknik koşullar ayrıca uygulanır.

Başvurunun güncel mevzuata uygun kanal ve biçimde sunulması, kayıt bilgilerinin saklanması ve Mahkeme yazışmalarının takibi sağlanır. 1 Ekim 2025 tarihinden itibaren avukatlar tarafından UYAP Avukat Portalı üzerinden bireysel başvuru yapılabilmesine ilişkin güncel uygulama dikkate alınır.

Başvuru kanalı ne olursa olsun, son güne bırakılan teknik veya fiziksel işlemlerin doğurabileceği riskler gözetilir. Başvuru kayıt belgesi, gönderi veya teslim bilgisi dosyada korunur.

AYM İçtüzüğü m. 73, 5 Ağustos 2025’te değiştirilmiştir. Güncel hüküm, başvurucunun temel haklarına yönelik ciddi tehlikeyi esas alır; yaşam ile maddi veya manevi varlığa yönelik riskleri özellikle belirtir. Tedbir değerlendirmesi yalnız eski metindeki dar ifadeyle sınırlandırılmaz.

Tehlikenin niteliği, güncelliği, müdahalenin uygulanma zamanı ve destekleyici belgeler somutlaştırılır. Kabul edilebilirlik, başvurunun aşaması ve Mahkemenin değerlendirmesi önem taşır. Bireysel başvuru veya tedbir talebinde bulunmak tek başına infazı, tahliyeyi, sınır dışını ya da başka bir işlemi durdurmaz.

Adalet Bakanlığı görüşü, Mahkemenin bilgi ve belge talepleri, bağlantılı dosyalar, başvurucunun durumundaki değişiklikler ve ek beyan ihtiyacı takip edilir. Bakanlık görüşüne karşı beyanlar; ilk başvurunun sınırları korunarak, yeni ve ilgisiz şikâyet yaratmadan hazırlanır.

Başvurunun konusuz kalması, mağdur sıfatının değişmesi, ölüm, tüzel kişilik değişikliği veya başka bir giderimin gerçekleşmesi gibi gelişmeler ayrıca değerlendirilir.

Kabul edilemezlik kararı ile biçimsel nedenlere dayanan idari ret aynı işlem değildir. Kararın niteliğine göre mevcut itiraz yolu ve bildirimdeki süre incelenir; her AYM kararına karşı genel bir itiraz veya yeniden başvuru hakkı bulunduğu söylenemez.

İhlal kararının kaynağı, AYM’nin belirlediği giderim ve kararın gönderildiği merci incelenir. Yeniden yargılama, dosya üzerinden yeni karar, tazminat, genel mahkemede dava veya idari işlem tesis edilmesi gibi ihtimaller bakımından uygulanma süreci takip edilir.

İhlal kararından sonra yapılacak işlem, olağan bozma kararının tekrarı olarak ele alınmamalıdır. Amaç, AYM’nin tespit ettiği ihlali ve sonuçlarını ortadan kaldıracak karar veya işlemin gerçekleştirilmesidir.

6384 sayılı Kanun m. 2/3-a ve 5/A kapsamında, ceza soruşturması veya kovuşturması ile özel hukuk ve idare hukuku yargılamalarının makul sürede sonuçlandırılmadığı iddiası için Komisyona müracaat yolu incelenir. Başvuru, ilgili süreç devam ederken veya kesin sonuçlanmanın öğrenilmesinden itibaren en geç bir ay içinde yapılabilir; haklı mazeret hükümleri saklıdır.

Komisyon kararına karşı tebliğden itibaren 15 gün içinde, Komisyon aracılığıyla Ankara Bölge İdare Mahkemesine itiraz yolu bulunur. Geçiş düzenlemeleri, önceki AYM/AİHM başvuruları ve diğer şikâyetler dosyaya göre ayrılır. Bu yol, temel davanın sonucunun değiştirilmesini sağlayan bir temyiz değildir.

AİHM başvurusunda şikâyetin bir Sözleşmeci devlete atfedilebilirliği, başvurucunun mağdur sıfatı, Sözleşme veya Türkiye bakımından yürürlükte olan ek protokol kapsamında bir hakkın bulunması, iç hukuk yollarının tüketilmesi ve dört aylık süre incelenir.

AİHM’ye başvuru, ulusal mahkemenin hukuk veya delil değerlendirmesini genel olarak yeniden inceletmek amacıyla yapılamaz. Şikâyet, Sözleşme standardı içinde ve ulusal mercilerin ihlali önleme veya giderme imkânı bulup bulmadığı gösterilerek kurulmalıdır.

Güncel resmî başvuru formunun bütün alanları doldurulur; başvurucu, temsilci, olaylar, ihlal iddiaları, iç hukuk yolları, süre ve talepler formun yapısına uygun biçimde sunulur. İlgili karar ve belgelerin okunabilir, sıralı ve gerekli kısımları içeren kopyaları hazırlanır.

AİHM İçtüzüğü’nün 47. maddesindeki bilgi ve belge şartlarının karşılanmaması, başvurunun Mahkemece incelenmemesine neden olabilir. Ayrı bir mektup veya genel dilekçe, güncel resmî formun ve zorunlu eklerin yerini tutmaz.

Formdaki yetkilendirme ve imza alanları ayrıca denetlenir; ulusal vekâletname bu alanları kendiliğinden gereksiz kılmaz. Tamamlayıcı açıklama metni için 20 sayfalık sınır, karar ve belge ekleriyle karıştırılmaz. İddianın özü, ek metin okunmadan da anlaşılacak biçimde formda bulunmalıdır.

Kural olarak kesin iç hukuk kararından itibaren dört aylık süre hesaplanır. Geçerli başvurunun tamamlanması ve Strasbourg’a gönderilmesi için evrak takvimi oluşturulur; posta kabulü, gönderi belgesi ve dosya kopyası saklanır.

AİHM’nin güncel bilgilendirmesine göre başvurular gerekli belgelerle posta yoluyla gönderilir ve yalnız faksla gönderim dört aylık süreyi kesmez. Posta veya Mahkeme uygulamasındaki güncel değişiklikler başvuru tarihinde resmî sayfadan yeniden kontrol edilir.

Kural 47’ye uygun formun gönderildiği tarih, kural olarak posta damgasıyla belirlenir. Süreyi korumak için kısa bir mektup, yalnız faks, e-posta veya eksik form gönderilmesine güvenilmez. Son gün hesabı, posta kanıtı ve teslim takibi ayrı kontrol edilir.

AİHM, 1 Ocak 2026’dan itibaren Türkiye’de 2016 darbe girişimi sonrasında kamu görevlileri, yargı mensupları, askerî personel ve diğer kamu görevlilerinin ihraçlarına ilişkin olası yoğun başvuru grubu için özel idari işleme kuralları yayımlamıştır. Bu kapsama giren başvurularda her başvurucu için ayrı kapak sayfası ve elektronik ortamda doldurulmuş resmî form gibi güncel şartlar ayrıca kontrol edilir.

Bu özel düzenleme her Türkiye başvurusuna uygulanmaz. Dosyanın konu ve kişi bakımından kapsama girip girmediği resmî açıklama üzerinden belirlenir.

Bu grupta kapak sayfası ile barkodlu resmî form ayrı işlev taşır; her kişi için ayrı doldurulur ve basılır. Kayıt yazışmaları bakımından eComms kullanımı ve e-posta bilgisinin verilmesi de özel duyuruya göre kontrol edilir. Kapak sayfası resmî başvuru formunun yerine geçmez.

Yakın ve telafisi imkânsız zarar riski bulunan istisnai durumlarda AİHM İçtüzüğü’nün 39. maddesi kapsamında geçici tedbir koşulları değerlendirilir. Sınır dışı, iade, yaşam veya fiziksel bütünlük bakımından gerçek ve yakın risk iddialarında olayın aciliyeti, kararın icra zamanı, ülke bilgisi, sağlık kayıtları ve diğer kanıtlar düzenlenir.

Kural 39, olağan bir itiraz, başvuruyu hızlandırma veya her sınır dışı kararını kendiliğinden durdurma mekanizması değildir. Mahkeme yalnız istisnai hâllerde ve titiz bir inceleme sonucunda tedbir gösterebilir.

Kural 39 için resmî elektronik platform r39.echr.coe.int (yeni sekmede açılır) kullanılabilir; bu platform olağan AİHM başvuru formunu gönderme kanalı değildir. Mahkemenin çalışma saatleri, tatilleri ve yaklaşan icra saati dikkate alınır. Tedbir talebi, esas başvuruya ilişkin dört aylık sürenin kendiliğinden durduğu varsayımına dayandırılmaz.

Aynı işlem veya yapısal sorundan etkilenen başvurucuların dosyaları, bireysel mağduriyet ve belge farklılıkları korunarak düzenlenir. AİHM’de ondan fazla başvurucu bulunan gruplar için Mahkemenin istediği ek tablo ve veri düzeni gibi güncel teknik şartlar uygulanır.

Benzer olaylar başvuruların otomatik olarak tek dosya hâline getirilebileceği anlamına gelmez. Her başvurucunun mağdur sıfatı, iç hukuk yolları, tarihleri ve talepleri ayrı gösterilir.

Başvurunun ilgili devlete bildirilmesi hâlinde Mahkemenin yönelttiği sorular, kabul edilebilirlik ve esas görüşleri, olay anlatımı ve içtihat çerçevesi incelenir. Hükûmetin itirazlarına cevap, gerekli ek belgeler ve başvurucunun güncel durumu süresi içinde sunulur.

Mahkemece iletişime açılma, ihlal kararı verileceği anlamına gelmez. Dostane çözüm aşaması ve çekişmeli görüş süreci dosyaya göre ayrı veya birlikte yürütülebilir.

Elektronik yazışma hizmeti eComms, Mahkemenin ilgili dosya veya başvuru grubu için belirlediği aşama ve usulde kullanılır. İlk başvurunun posta ile sunulması kuralı ile sonraki elektronik tebligat ve belge sunumu birbirinden ayrılır.

Dostane çözüm önerisinin maddi ve hukukî sonuçları, gizlilik koşulları, giderim kapsamı, vergi ve ödeme şartları ile başvurunun kayıttan düşürülmesine etkisi incelenir. Devletin tek taraflı deklarasyon sunması hâlinde ihlal kabulü, önerilen giderim ve genel insan hakları yararı bakımından görüş hazırlanır.

Uzlaşma değerlendirmesi yalnız tazminat miktarına indirgenmez. İhlalin niteliği, başvurucunun kişisel durumu, yeniden açılma veya diğer bireysel tedbirler ve kararın uygulanabilirliği birlikte ele alınır.

Maddi zarar, manevi zarar, masraf ve gider talepleri ilgili usul aşamasında, belge ve illiyet bağıyla birlikte sunulur. Talep edilen tutarın hesap yöntemi, para birimi, ödenmiş masraflar ve destekleyici faturalar veya sözleşmeler açıkça gösterilir.

Adil tatmin otomatik değildir. Mahkeme ihlal tespit etse dahi talebin süresinde ve usulüne uygun ileri sürülmesi, zarar ile ihlal arasındaki bağlantı ve hakkaniyet ölçütleri ayrıca değerlendirilir.

AİHM Daire kararının verildiği tarihten itibaren üç ay içinde, Sözleşme’nin yorum veya uygulanmasını etkileyen ciddi sorun ya da genel öneme sahip ciddi bir mesele gerekçesiyle Büyük Daireye sevk istenebilir. İstem beş yargıçlı panelce değerlendirilir; yeni bir olağan temyiz hakkı değildir.

Tek yargıç, komite veya kabul edilemezlik kararları aynı rejime tabi değildir. Kararın türü, kesinleşmesi ve Sözleşme m. 43–44 ile İçtüzük m. 73 koşulları incelenmeden standart sevk dilekçesi hazırlanmaz.

AİHM’nin kesinleşen kararının gerektirdiği bireysel ve genel tedbirler incelenir. Adil tatmin ödemesi, yeniden yargılama veya diğer bireysel giderimler ile mevzuat ve uygulama değişikliği gibi genel tedbirlerin takibi yapılabilir.

Kararların icrası Avrupa Konseyi Bakanlar Komitesinin gözetimindedir. Başvurucunun durumuna ilişkin bilgi veya görüşlerin ilgili icra usulleri çerçevesinde sunulması ve HUDOC-EXEC kayıtlarının takibi ayrıca değerlendirilir.

AYM Kararlar Bilgi Bankası, AİHM HUDOC, AİHM Bilgi Paylaşım Platformu ve HUDOC-EXEC üzerinden konuya ilişkin güncel içtihat ve icra durumu araştırılır. İçtihat; yalnız başvuru lehine görünen sonuç cümlesiyle değil, olay, kabul edilebilirlik, uygulanan test ve giderim bölümleriyle birlikte incelenir.

Başvuru sunulduktan sonra ilgili içtihatta, başvurucunun durumunda veya ulusal mevzuatta meydana gelen önemli değişiklikler dosya bakımından değerlendirilir.

Mahkemeye erişim, silahların eşitliği, çelişmeli yargılama, gerekçeli karar, bağımsız ve tarafsız mahkeme, aleniyet, makul süre, masumiyet karinesi ve kesin hükmün uygulanması gibi güvenceler incelenir.

Her usul hatası anayasal veya Sözleşmesel ihlal oluşturmaz. İddianın yargılamanın bütünü üzerindeki etkisi, ulusal makamlar önünde ileri sürülüp sürülmediği ve uygun giderim elde edilip edilmediği gösterilmelidir.

Makul süre şikâyetinde Tazminat Komisyonu gibi güncel iç hukuk yolları; ceza isnadında ise savunma için yeterli zaman, müdafi yardımı, tanık sorgulama ve susma hakkı ayrıca değerlendirilir. Mahkeme kararına katılmamak, tek başına anayasal ihlal anlatısı oluşturmaz.

Yakalama, gözaltı, tutuklama, tutukluluğun devamı, inceleme aralıkları, gerekçe, dosyaya erişim, tazminat yolu ve tahliye talepleri kişi hürriyeti ve güvenliği güvenceleri bakımından değerlendirilir.

Devam eden tutukluluk şikâyetlerinde tüketilmesi gereken yollar ve başvuru zamanı, kesinleşmiş mahkûmiyet veya tahliye sonrası şikâyetlerden farklı olabilir. Dosyanın güncel statüsü belirlenmeden standart süre hesabı yapılmaz.

Devam eden özgürlükten yoksun bırakmaya itiraz ile sona ermiş koruma tedbiri için tazminat farklı amaçlar taşır. CMK m. 141–142 ve 6384 sayılı Kanun kapsamındaki görev ayrımı, ilgili şikâyete göre incelenir; her durumda dosyanın kesinleşmesi beklenmez.

Ölüm, yaralanma, gözaltı veya ceza infaz koşulları, kolluk müdahalesi, aile içi şiddet, kayıp, sağlık hizmetine erişim ve benzeri olaylarda devletin koruma, önleme ve etkili soruşturma yükümlülükleri incelenir.

Olay yeri, tıbbi kayıt, kamera görüntüsü, tanık, otopsi, idari inceleme ve soruşturma dosyasının korunması başvurunun maddi temelini doğrudan etkileyebilir. Gecikmeden delil koruma ve uygun iç hukuk başvurusu planlanır.

Kişisel verilerin toplanması ve saklanması, iletişimin denetlenmesi, arama, aile bağları, velayet ve kişisel ilişki, kimlik, itibar, sağlık verisi, gözetim ve dijital mahremiyet müdahaleleri incelenir.

Devletin doğrudan müdahalesinin yanında özel kişiler arasındaki ilişkilerde koruma sağlayacak etkili hukukî çerçeve ve usul oluşturma yönündeki pozitif yükümlülükler de değerlendirilebilir.

Ceza mahkûmiyeti, tazminat, erişim engeli, içerik çıkarma, yayın yasağı, disiplin yaptırımı veya kamu makamlarının diğer müdahalelerinde ifadenin bağlamı, kamusal tartışmaya katkısı, hedef alınan kişinin konumu, olgusal temel, kullanılan yaptırım ve caydırıcı etki incelenir.

İfade özgürlüğü ile şeref ve itibar, özel hayat, kamu düzeni veya diğer haklar arasındaki dengenin ulusal makamlarca ilgili ve yeterli gerekçeyle kurulup kurulmadığı değerlendirilir.

Kamulaştırma, fiilî el atma, ruhsat ve imar müdahaleleri, vergi ve idari yaptırım, malvarlığına elkoyma, müsadere, sosyal güvenlik alacağı, kesinleşmiş alacağın ödenmemesi ve şirket varlıklarına müdahale gibi konular mülkiyet hakkı bakımından incelenir.

Korunan bir mülk veya meşru beklentinin bulunup bulunmadığı, müdahalenin kanuniliği, kamu yararı, ölçülülük ve kişiye aşırı külfet yüklenip yüklenmediği değerlendirilir.

Toplantı ve gösteriye müdahale, dernek veya sendika faaliyetleri, üyelik ve disiplin sonuçları, toplu eylem, dinî inanç ve uygulamalarla ilgili sınırlamalar incelenir. Müdahalenin kanunî dayanağı, öngörülebilirliği, meşru amacı ve demokratik toplumda gerekliliği değerlendirilir.

Başvurunun kuruluş, üye veya katılımcı tarafından yapılmasına göre mağdur sıfatı ve temsil belgeleri ayrıca belirlenir.

Benzer durumdaki kişilere farklı muamele veya önemli ölçüde farklı durumların aynı şekilde ele alınması; cinsiyet, ırk, renk, dil, din, siyasi görüş, ulusal veya sosyal köken ve diğer statüler yönünden incelenir.

Ayrımcılık iddiası, karşılaştırılabilir grup, farklı muamele, korunan statü, nesnel ve makul gerekçe ile bağlantılı temel hak üzerinden somutlaştırılır. İspat yükünün ve karine oluşturabilecek verilerin niteliği dosyaya göre değerlendirilir.