Türkiye’de gemi veya yat üzerinde ihtiyati haciz istenebilmesi için alacağın TTK m.1352’deki deniz alacaklarından olması ve kanunun gemi ile borçlu arasında aradığı ilişkinin kurulması gerekir. Tekne sahibinden herhangi bir alacak bulunması, o teknenin ihtiyaten haczedilmesi için yeterli değildir. Özel kullanılan yatlarda da TTK’nın uygulama alanı hükümleri nedeniyle bu rejim gündeme gelebilir.
İhtiyati haciz, alacağın sonunda mutlaka haklı bulunacağı anlamına gelmez. Geçici güvence sağlar ve teknenin seferden menedilmesine yol açabilir. Bu nedenle alacaklı açısından doğru ve hızlı dosya hazırlığı; malik açısından ise itiraz ile teminat seçeneğinin birlikte değerlendirilmesi önemlidir.
Deniz alacağı ile gemi alacaklısı hakkı
TTK m.1352’deki deniz alacağı kavramı; belirli hasar, kurtarma, taşıma, geminin kullanımı, tedarik, inşa, onarım, ücret, liman ve benzeri alacak kategorilerini kapsar. Liste sınırlıdır; yalnız ekonomik olarak denizcilikle ilişkili olmak yeterli değildir. Talebin hukuki kaynağı ilgili kategoriye yerleştirilmelidir. Çatmadan doğan zararların hukuki rejimi ise gemi çatmalarında kusur ve tazminat yazısında incelenir.
TTK m.1320’deki gemi alacaklısı hakkı ise belirli alacaklara kanundan doğan ayni güvence sağlar. Her deniz alacağı gemi alacaklısı hakkı vermez. Bu ayrım, mülkiyet değişikliği, takip ve sıra bakımından önem taşır. Sözleşmede bir alacağa “gemi alacağı” adı verilmesi, kanunda bulunmayan ayni hakkı yaratmaz.
Yat tasarımı ve fikri mülkiyet ihlali gibi alanlarda sınıflandırma özellikle dikkat ister. Halil Emre Gürler’in 2026 tarihli çalışması, bu taleplerin deniz alacağı ve ihtiyati hacizle ilişkisini tartışmaktadır. Tasarımın bir yata uygulanması, her ihlal alacağını otomatik olarak TTK m.1352 kapsamına sokmaz; sözleşmesel ve haksız fiil kaynaklı taleplerin dayanağı ayrıca açıklanmalıdır.
Konunun ayrıntıları için yat bakım ve refit sözleşmesi bölümüne bakılabilir.
Hangi gemi ihtiyaten haczedilebilir
TTK m.1369, alacağın doğduğu anda ve haczin uygulandığı sırada malik, kiracı ve borçtan sorumlu kişi arasındaki ilişkiyi düzenler. Borçlu işletmeci ile sicildeki malikin farklı olması talebi karmaşıklaştırabilir. Güncel sicil, şirket ve kira belgeleri birlikte sunulmalıdır. Teknenin olaydan sonra satılması da alacağın niteliğine göre farklı sonuç doğurur. Konunun ayrıntıları için yat yönetim sözleşmesinde işletmecinin yetkileri ve hesap verme yükümlülüğü yazısına bakılabilir.
Aynı borçlunun başka gemisine yönelme imkanı kanundaki koşullara bağlıdır. Mülkiyet veya zilyetlik uyuşmazlığında ise yalnız uyuşmazlık konusu gemiye yönelme kuralı ayrıca önem taşır. Bir şirketler grubundaki bütün gemilerin aynı logoyu taşıması, aynı kişiye ait olduklarını göstermez. Gerçek malik ve sorumluluk bağı kanıtlanmalıdır.
Kamu hizmetine tahsisli veya bağışıklık iddiası bulunan araçlar gibi özel durumlar ayrıca incelenir. Yatın ticari değil kişisel kullanımlı olması da tek başına bütün deniz icra hükümlerinden muafiyet sağlamaz. TTK m.935’in kapsamı dosyada açıklanmalıdır.
Yetkili mahkeme ve yabancı tahkim
Türk bayraklı gemiler bakımından TTK m.1354’te geminin bulunduğu yer ve diğer özel yetki bağlantıları gösterilir. Yabancı bayraklı gemilerde m.1355 uyarınca Türkiye’de geminin demirlediği, bağlandığı, yanaştığı veya kızağa alındığı yer mahkemesi belirleyicidir. Dava açıldıktan sonra m.1357’deki özel düzenleme de gözetilir. Görev bakımından deniz ticareti işlerine ilişkin asliye ticaret mahkemesi düzeni ve varsa ihtisas görevlendirmesi kontrol edilir.
Sözleşmede yabancı mahkeme veya tahkim kaydı bulunması, Türk mahkemesinin geçici güvence verme yetkisini her durumda kaldırmaz. TTK m.1356 bu ayrımı düzenler. Ancak ihtiyati haciz yetkisi, esas uyuşmazlığın mutlaka Türkiye’de görüleceği anlamına gelmez. Alacağın esasına ilişkin tahkim veya yabancı dava süreci ayrıca başlatılabilir.
Konunun ayrıntıları için Türkiye’de yat hukuku, bayrak, vergiler ve ithalat işlemleri bölümüne bakılabilir.
Delil ve alacaklının teminatı
TTK m.1362 uyarınca alacağın deniz alacağı niteliği ve parasal değeri hakkında mahkemede kanaat oluşturacak delil gerekir. Sözleşme, sipariş, teslim, fatura, kabul, ödeme ve ihtarlar birbiriyle bağlanmalıdır. Fatura tek başına borçlu ile gemi arasındaki hukuki ilişkiyi her olayda ispatlamaz. Yabancı belgelerin kullanılabilirliği ve tercümeleri de hazırlanır. Kaza sonrasında delil ve teminat işlemlerinin birlikte yürütülmesi Türkiye’de gemi kazası sonrası hukuki süreç yazısında anlatılır.
TTK m.1363’te alacaklının 10.000 Özel Çekme Hakkı tutarında teminatı esastır. Bu tutar 10.000 TL değildir; ilgili hesap ve teminat usulü uygulanır. Kanunda, m.1320/1-a’da belirtilen gemi alacaklıları için muafiyet; tarafların talebiyle teminatın artırılması veya azaltılması imkanı bulunur. Karşı tarafın faaliyet kaybı teminat değerlendirmesinde önem taşıyabilir.
Haksız ihtiyati haciz ihtimali, dosyanın hazırlığını etkiler. Alacaklı yalnız alacağına değil, seçilen gemiye yönelmenin şartlarına da odaklanmalıdır. Aynı isimli teknenin veya farklı malik şirketin hatalı seçilmesi önemli tazminat riski yaratabilir.
Üç iş günü ve bir aylık süreler
TTK m.1364’e göre kararın verildiği tarihten itibaren üç iş günü içinde infaz istenmelidir. Sürenin geçirilmesi ihtiyati haciz kararının kendiliğinden kalkmasına yol açar. Kararın tebliğini beklemek gerektiği varsayımı ciddi hak kaybına neden olabilir. İcra dairesi, liman ve ilgili diğer mercilerle uygulanabilir dosya hazırlanmalıdır.
TTK m.1376, İİK m.264’ün birinci ve ikinci fıkralarındaki ihtiyati haczi tamamlayan işlem sürelerini gemiler için bir ay olarak belirler. Başlangıç olayı, haczin uygulanması veya tutanağın tebliği ve takipteki aşamaya göre ilgili hükümden belirlenir. “Karardan itibaren her durumda bir ay” şeklinde tek tarih hesabı yapılmamalıdır.
| Aşama | Temel süre veya ölçüt | Takip edilecek işlem |
|---|---|---|
| Kararın infazını isteme | Karardan itibaren üç iş günü | Yetkili icra dairesine başvuru |
| Haczin uygulanması | İstem üzerine derhal | Seferden men ve bildirimler |
| Tamamlayıcı dava veya takip | TTK m.1376 ve İİK m.264 uyarınca bir ay | Başlangıç olayına göre takvim |
| İtiraz ve değişiklik | Özel başvuru koşulları | Karar, tebligat ve usul aşamasının incelenmesi |
| Teminatla kaldırma | Yeterli ve uygun güvence | Yetkili mahkeme ve kurum bildirimleri |
Serbest bırakma ile haczin kaldırılması
TTK m.1370’te geminin değerinin depo edilmesi veya uygun güvenceyle, haciz devam ederken serbest bırakılması modeli vardır. TTK m.1371 ise deniz alacağının tamamı, faiz ve giderleri için gemi değerini aşmayan yeterli teminatla ihtiyati haczin kaldırılmasını düzenler. Bu iki yol, sicil kaydı ve diğer alacaklıların teminata yönelmesi bakımından aynı değildir.
Taraflar m.1372 kapsamında teminatın tür ve miktarında anlaşabilir. Banka teminatı veya kulüp mektubu önerildiğinde lehtar, kapsam, ödeme şartı, vade, yargı yetkisi ve kabul edilebilirlik incelenir. Bir P&I kulübünün mektubu, her dosyada alacaklı veya mahkemenin koşulsuz kabul etmek zorunda olduğu güvence gibi sunulmamalıdır. Kulüp teminatının niteliği P&I sigortasında deniz kazası talepleri yazısında ayrıntılı biçimde ele alınmıştır.
TTK m.1373’e göre serbest bırakma için teminat verilmesi, sorumluluğun kabulü veya itiraz ve sınırlama haklarından vazgeçme anlamına gelmez. Buna rağmen düzenlenen sulh veya teminat metnine açık feragat yazılmışsa bunun ayrıca sonuç doğurabileceği unutulmamalıdır. Korunacak savunmalar metinde dikkatle değerlendirilmelidir.
Konunun ayrıntıları için yat sigortasında teminat dışı haller ve hasar reddi bölümüne bakılabilir.
Malik açısından itiraz ve operasyon yönetimi
Malik; alacağın niteliğine, gemiyle bağlantısına, mahkemenin yetkisine, teminata veya usule itiraz edebilir. İtirazın görevli ve yetkili merci ile süresi karar ve tebligat üzerinden belirlenir. Sefer kaybı büyürken yalnız esas tartışmasını beklemek yerine, yeterli güvenceyle ticari faaliyetin devamı seçeneği de incelenebilir. Çevre mevzuatındaki idari para cezalarında teminat ve seyrüseferden men ayrıca incelenmelidir.
Haciz altındaki tekne üzerinde izinsiz hareket, yediemin sorumluluğu ve ceza hukuku sonuçları doğurabilir. Sigorta, personel, güvenlik ve bakımın devamı planlanmalıdır. Mahkemenin kaldırma kararı sonrasında ilgili kurumlara bildirim ve sicil işlemlerinin tamamlandığı görülmeden sadece tarafların anlaşmış olmasıyla seyre çıkılmamalıdır.
Konunun ayrıntıları için yat alım satım sözleşmesi bölümüne bakılabilir.
Konunun ayrıntıları için borçlunun temerrüdünde alacaklının seçimlik hakları bölümüne bakılabilir.
Sonuç
Gemi ve yat ihtiyati haczinde alacağın deniz niteliği, doğru gemi ve kısa süreler birlikte belirleyicidir. Teminatla serbest bırakma, haklardan vazgeçmeden operasyon kaybını azaltabilir; ancak seçilen hukuki modelin sonuçları açık olmalıdır. İcra, esas dava veya tahkim ve teminat yönetimi tek dosya takviminde yürütülmelidir.
İlgili yazılar: Denizde Kurtarma ve Çekme Ücretleri.
Sıkça Sorulan Sorular
Her borç için borçlunun yatını ihtiyaten haczettirebilir miyim
Gemiye ilişkin özel rejimde deniz alacağı ve kanuni bağlantı koşulları aranır. Her alacak yeterli değildir.
Alacaklının yatırdığı 10.000 tutarı Türk lirası mıdır
Hayır. Kanunda Özel Çekme Hakkı birimi kullanılır; muafiyet ve değişiklik hükümleri de vardır.
Yabancı tahkim kaydı Türkiye’de haczi engeller mi
Her durumda engellemez. Geçici güvence yetkisi ile esas uyuşmazlığın çözümü ayrıdır.
Teminat verirsem borcu kabul etmiş olur muyum
TTK m.1373 gereğince yalnız teminat verilmesi böyle yorumlanamaz. İmzalanan ek metinler ayrıca incelenir.
Haciz kararı alındıktan sonra ne kadar sürede infaz istenir
Kararın verildiği tarihten itibaren üç iş günü içinde başvuru gerekir.
Haciz kalkmadan tekne serbest bırakılabilir mi
TTK m.1370’te koşulları bulunan bir model vardır. Bu işlem, m.1371’deki haczin kaldırılmasından farklıdır.
Kaynakça
- 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu. m.931, 935, 940, 1001, 1320, 1352–1376, 1420–1446; maddeye göre farklı sayfalar. Kaynak bağlantısı
- Halil Emre Gürler — Yat Hukukunda Fikri Mülkiyet Hakkının İhlalinden Doğan Alacak Açısından Geminin İhtiyati Haczinin Uygulanabilirliği. DEHUKAM Deniz Hukuku Dergisi 9(1), 1.7.2026; tasarım alacağı ve deniz alacağı ilişkisi. Kaynak bağlantısı