Bir yatın fiziksel olarak teslim alınması, mülkiyetin geçerli ve borçlardan arınmış biçimde kazanıldığını tek başına göstermez. Güvenli satın alma; satıcının yetkisinin, kayıt durumunun, teknik özelliklerin, gümrük statüsünün ve ödeme şartlarının aynı işlem dosyasında kontrol edilmesini gerektirir. Satıştan sonra giderilmesi düşünülen bir kayıt sorunu, teknenin kullanılmasını veya yeniden satılmasını engelleyebilir.
Bu rehber, Türkiye’de kullanılacak yeni veya ikinci el yatın satın alınmasında alıcı, satıcı ve brokerin ayrı rollerini açıklamaktadır. Özel kişi satışı ile profesyonel satıcıdan tüketici olarak yapılan alımın hukuki sonuçları birbirinden farklıdır.
Önce satıcı ve teknenin kimliği doğrulanır
İlk adım, görüşülen kişinin gerçek malik veya yetkili temsilci olup olmadığını belirlemektir. Kimlik, şirket sicili, imza yetkisi ve vekâletname birlikte incelenir. Brokerin ilan vermeye yetkili olması, satış sözleşmesini malik adına imzalama veya bedeli tahsil etme yetkisini kendiliğinden içermez. Ödeme hesabının kime ait olduğu, sözleşmenin tarafıyla karşılaştırılmalıdır. Brokerin rolü ve komisyon düzeni için yat alım-satımında aracılık, komisyon ve kapora yazısına bakılabilir.
Teknenin adı değişebilir; bu nedenle yalnız isim üzerinden inceleme yapılmaz. Sicil veya bağlama kütüğü numarası, gövde tanımlama numarası, motor seri numaraları ve varsa IMO bilgisi eşleştirilir. Tekneye takılı fakat finansmana veya üçüncü kişiye ait ekipman ayrıca belirlenir. Jeneratör, bot, elektronik cihaz ve demirleme ekipmanı için teslim envanteri hazırlanması sonraki “satışa dahil değildi” tartışmasını azaltır.
Sicil ve bağlama kütüğünde devir şekli
Türk gemi siciline kayıtlı geminin sözleşmeyle devrinde TTK m.1001’deki yazılı anlaşma, imza onayı veya sicil müdürlüğündeki işlem ile zilyetliğin geçirilmesine ilişkin koşullar dikkate alınır. Satış vaadi, ödeme ve mülkiyetin devri aynı hukuki işlem olarak varsayılmamalıdır. Yabancı sicile kayıtlı yatlarda uygulanacak hukuk ve terkin işlemi ayrıca değerlendirilir.
Bağlama kütüğüne kayıtlı tekne için Yönetmelik m.14 özel şekil öngörür: mülkiyet devrini gerektiren işlem belgeleri başkanlık huzurunda veya noterde düzenlenmelidir. Bu makamlar dışında yapılan mülkiyet devri işlemi geçerli bir kayıt değişikliğinin yerine geçmez. Noter işleminde aynı tarihli, takyidatları gösteren bağlama kaydı örneği devralanın incelemesine sunulur ve gördüğüne ilişkin beyan düzenlenir.
Dolayısıyla tarafların internetten indirdikleri sözleşmeyi imzalayıp bedeli havale etmeleri, tek başına bütün şekil ve kayıt gerekliliklerini karşılamaz. Ön sözleşme ve kapora aşamasında dahi kapanışın hangi makamda ve hangi belgelerle yapılacağı belirlenmelidir.
Konunun ayrıntıları için marina bağlama sözleşmesi bölümüne bakılabilir.
İpotek haciz ve üçüncü kişi hakları
Güncel kayıt örneğinde ipotek, haciz, ihtiyati haciz ve devir kısıtlamaları incelenir. İnceleme yalnız sözleşme imza gününde yapılmamalı; bedel serbest bırakılmadan hemen önce güncellenmelidir. Bir bankanın “borç kapandı” yazısı ile sicildeki ipoteğin silinmesi farklı aşamalardır. Konunun ayrıntıları için yat finansmanı ve gemi ipoteği yazısına bakılabilir.
Bazı gemi alacaklısı hakları sicilde görünmeden kanundan doğabilir. Mürettebat ücretleri, kurtarma ve diğer kanuni alacaklar bakımından TTK m.1320 ve devamı değerlendirilir. Bu nedenle temiz sicil kaydı önemli olmakla birlikte bütün deniz alacaklarının bulunmadığına dair mutlak garanti sağlamaz. Satıcı beyanı, destekleyici belgeler ve gerektiğinde alacaklılardan alınacak yazılar birlikte kullanılır.
Marina, bakım ve yakıt borçları da işlem dosyasında araştırılır. Her borcun yeni malike kendiliğinden geçtiği söylenemez; ancak teknenin fiilen tutulması, bir haciz talebi veya teslim uyuşmazlığı satın alma takvimini etkileyebilir. Borcun hukuki borçlusu ile tekne üzerinde ileri sürülebilecek hakkın dayanağı ayrı incelenmelidir.
Teknik sörvey hukuki incelemeyi tamamlar
Bağımsız sörvey, teknenin karada ve suda uygun yöntemlerle incelenmesini kapsamalıdır. Gövde, osmoz veya korozyon, motor, elektrik, güvenlik ekipmanı, su alma ve geçmiş onarımlar teknenin özelliklerine göre değerlendirilir. Deneme seyri için hava, yük, yakıt, hız ve devir koşulları kaydedilmelidir. Satıcının “sorunsuz çalışıyor” beyanı ölçülebilir kabul şartının yerine geçmez.
Sörvey sözleşmesinde incelemenin kapsamı ve incelenemeyen alanlar belirtilmelidir. Kapalı bölmenin açılmaması veya motor yağ analizinin yapılmaması halinde raporun sınırı anlaşılmalıdır. Alıcı, incelemenin kapsamı dışında kalan riskleri ayrıca fiyat ve garanti görüşmesine taşımalıdır. Teknik incelemeyi yapan kişinin mesleki sorumluluğu ve bağımsızlığı da önemlidir.
Satış sözleşmesinde sörvey sonucu ne olacağı açıklanır: Alıcı hangi bulgularda vazgeçebilecek, hangi onarım satıcı tarafından yapılacak, bedel indirimi nasıl belirlenecek ve anlaşma sağlanamazsa kapora ne olacaktır? “Sörveye tabidir” ibaresi tek başına bu soruları çözmez.
Konunun ayrıntıları için yat inşa ve refit sözleşmeleri ile bakım onarım süreçleri bölümüne bakılabilir.
Kapora ödeme ve güvenli kapanış
TBK m.177’deki bağlanma parası ile m.178’deki cayma parası farklıdır. “Kapora” kelimesi kullanılınca taraflardan her birine otomatik ve sınırsız cayma hakkı tanındığı kabul edilemez. Ödemenin amacı, iade koşulları, kesinti ve temerrüt sonuçları açıkça yazılmalıdır.
Emanet hesap veya güvenli ödeme modeli kullanılacaksa paranın hangi kurumda tutulacağı, serbest bırakma belgeleri, uyuşmazlık halinde bloke düzeni ve masraflar belirlenmelidir. Brokerin kendi hesabına yatırılan bedelin teknik anlamda korumalı emanet sayılması için yalnız sözleşmede bu adın yazılması yeterli değildir. Kullanılan hizmetin hukuki ve operasyonel yapısı incelenmelidir.
| Kapanış kontrolü | Aranacak belge | Bedel bakımından önerilen bağlantı |
|---|---|---|
| Satış yetkisi | Malik ve temsil belgeleri | Yetki tamamlanmadan ödeme serbest bırakılmaması |
| Takyidat | Güncel kayıt ve terkin belgeleri | İpotek kapama ile kayıt silinmesinin eşleştirilmesi |
| Teknik kabul | Sörvey ve deneme seyri tutanağı | Kararlaştırılan ayıpların giderilmesi |
| Gümrük statüsü | İthalat veya geçici giriş dosyası | Hedef kullanıma uygun rejimin sağlanması |
| Teslim | Envanter, anahtarlar ve belgeler | Zilyetlik, risk ve sigorta başlangıcının belirlenmesi |
Ayıp ortaya çıkarsa hangi haklar gündeme gelir
TBK m.219 ve devamında satıcının ayıptan sorumluluğu; alıcının bildiği ayıp, gözden geçirme, bildirim ve satıcının ağır kusuru gibi hükümlerle birlikte düzenlenir. Profesyonel satıcıdan ticari veya mesleki olmayan amaçla yapılan alımda TKHK’nın ayıplı mala ilişkin hükümleri gündeme gelebilir. İki tacir arasındaki ticari satışta TTK m.23’ün muayene ve ihbar kuralları ayrıca önemlidir.
Ticari satışta iki ve sekiz günlük özel süreler açıkça belli veya olağan incelemeyle anlaşılabilecek ayıplar açısından önem taşır; sonradan ortaya çıkan gizli ayıp aynı şekilde değerlendirilmez. Tüketici işlemlerine tacirler arasındaki bu takvim otomatik olarak uygulanmaz. Ayıp öğrenildiğinde fotoğraf, servis raporu, sökülen parça ve yazışmalar korunmalı, uygun bildirim geciktirilmemelidir.
Sözleşmeden dönme, bedel indirimi, onarım veya değiştirme gibi hakların kapsamı uygulanacak kanuna ve olayın koşullarına bağlıdır. Kullanılmış her yatın yeni tekne standartlarını taşıması beklenmez; buna karşılık gizlenen ağır hasar veya vaat edilen niteliğin yokluğu yaşına uygun aşınma olarak sunulamaz. “Görüldüğü gibi” kaydı, ağır kusur veya hileyi peşinen güvence altına alan bir hüküm değildir.
Görevli mahkeme ve delillerin korunması
Uyuşmazlığın tüketici işlemi, ticari dava veya genel özel hukuk uyuşmazlığı olması görevli mercii etkiler. Bedel iadesi veya tazminat taleplerinde dava şartı arabuluculuk ve varsa tüketici hakem heyeti sınırı işlem tarihinde kontrol edilir. Büyük bedelli bir yat satışı için her durumda aynı mahkemeyi göstermek doğru değildir.
Tekne onarılmadan önce delil tespiti gerekebilir. HMK m.400 ve devamındaki koşullarda mahkemeden teknik durumun belirlenmesi istenebilir. Acil güvenlik onarımının geciktirilemediği durumda söküm süreci, numuneler, parça kimliği ve masraf belgeleri dikkatle korunmalıdır. Yabancılık unsuru varsa hukuk seçimi ve yetki kaydı da baştan incelenir.
Konunun ayrıntıları için yabancı bayraklı yatın Türkiye’de kalışı ve kullanım koşulları bölümüne bakılabilir.
Sonuç
Yat satın alma işlemi, tek bir satış belgesinden daha geniş bir kapanış sürecidir. Mülkiyet, teknik kabul, borçların tasfiyesi ve ödeme aynı takvimde buluşturulmalıdır. İşlemin geri dönülmesi güç aşaması olan bedelin serbest bırakılması, teknenin hukuken ve fiilen teslim koşullarına bağlanmalıdır.
Sıkça Sorulan Sorular
Noter dışında yapılan özel sözleşme bağlama kütüğü devri için yeterli mi
Yönetmelik m.14’ün başkanlık veya noter huzurunda düzenleme koşulu karşılanmalıdır. Özel sözleşme tek başına bu işlemin yerine geçmez.
Sörvey raporu bütün borçları da gösterir mi
Hayır. Sörvey teknik incelemedir; kayıt, ipotek, haciz ve alacak araştırması ayrıca yapılır.
Brokerin hesabına ödeme yapmak güvenli emanet sayılır mı
Kendiliğinden sayılmaz. Yetki, paranın tutulma modeli ve serbest bırakma şartları incelenmelidir.
Kapora veren alıcı istediği zaman vazgeçebilir mi
Kapora adlandırması yeterli değildir. Bağlanma parası, cayma parası ve sözleşmedeki iade koşulları ayrılmalıdır.
Eski bir teknede sonradan çıkan her arıza gizli ayıp mıdır
Hayır. Teslim anındaki durum, vaat edilen nitelik, olağan aşınma, kullanım ve arızanın sebebi teknik delillerle belirlenir.
Yabancı bayraklı yatın Türkiye’de bulunması kesin ithal edildiğini gösterir mi
Hayır. Geçici giriş veya başka gümrük statüsü söz konusu olabilir; satıştan sonraki kullanımın buna uygunluğu araştırılır.
Kaynakça
- 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu. m.931, 935, 940, 1001, 1320, 1352–1376, 1420–1446; maddeye göre farklı sayfalar. Bağlantı
- Bağlama Kütüğü Uygulama Yönetmeliği. Özellikle devir şekline ilişkin m.14; 30.12.2023 değişikliği. Bağlantı
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu. Genel işlem koşulları, sorumsuzluk, satış, bağlanma parası, kira ve eser sözleşmesi. Bağlantı
- 6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun. Tüketici işlemi, ayıp, haksız şart ve görev. Bağlantı
- 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu. Görev, deliller ve delil tespiti. Bağlantı
- Ticaret Bakanlığı — Gümrük Muhafaza sıkça sorulan sorular. Yatların giriş, seyir, bırakılma ve kullanım usulleri; sayfadaki eski parasal tutarlar ve kurum adları aktarılmadı. Bağlantı