Yat finansmanında kredi sözleşmesinin imzalanması, tekne üzerinde geçerli bir gemi ipoteği kurulduğu anlamına gelmez. Önce teknenin kayıt türü, malik ve temsil yetkisi, mevcut takyidatlar ve teminatın hukuki şekli incelenmelidir. Gemi ipoteği için kural olarak geçerli anlaşma ve gemi siciline tescil gerekir. Bağlama kütüğü kaydı bu işlemin yerine geçmez; borç ödendiğinde de sicil kaydının kaldırılması ayrıca tamamlanmalıdır.
Bir yatın satış değeri yüksek olabilir; ancak bu değer tek başına kredi verenin alacağını kolayca tahsil edeceğini göstermez. Öncelikli deniz alacakları, başka rehinler, teknenin yurt dışına çıkması, sigorta boşluğu ve cebrî satış maliyeti teminatın değerini etkiler. Yat sahibi açısından ise kredi limiti, ipoteğin üst sınırı, kişisel borç ve kefaletin kapsamı farklı riskler yaratır. Bu yazı finansmanın hukuki yapısını ve sicil işlemlerini ele alır; belirli bir kredi ürününün ekonomik uygunluğuna ilişkin öneri içermez. Sigortanın ipotekli alacaklı bakımından işleyişi tekne ve makine sigortasında hasar talebi yazısında ayrıca incelenmiştir.
Finansman modeli neden baştan belirlenmelidir?
Yat satın alma kredisi, mevcut yat üzerine teminat verilmesi, inşa finansmanı ve finansal kiralama aynı işlem değildir. Kredili satışta alıcı teknenin maliki olurken kredi veren lehine ipotek kurulabilir. Finansal kiralamada mülkiyetin kimde kaldığı ve kullanım hakkının kapsamı farklıdır. İnşa finansmanında ise henüz tamamlanmamış yapı, hakediş ve teslim riski birlikte değerlendirilir. Satış sözleşmesi için yat alım satım sözleşmesi yazısına bakılabilir.
Borçlu ile ipotek veren de aynı kişi olmak zorunda değildir. Şirket kredi kullanırken ortağın yatı teminat gösterilebilir veya bir malik başkasının borcu için ipotek verebilir. Böyle bir işlemde teknenin ayni sorumluluğu ile malikin kişisel borç veya kefalet sorumluluğu ayrılmalıdır. Yalnız ipotek vermek, ayrıca üstlenilmemiş bütün borçlardan sınırsız kişisel sorumluluk doğduğu anlamına gelmez.
İlk görüşmede satın alınacak tekne, satış bedeli, kredi para birimi, ödeme takvimi, gelir modeli ve teminat verecek kişiler belirlenmelidir. Kişisel amaçlı finansmanda tüketici mevzuatının; ticari kullanımda şirket yetkileri, ticari kredi ve ilgili düzenlemelerin uygulanabilirliği ayrıca incelenir. Yabancı para kredilerinde de borçlunun statüsü ve döviz işlemlerine ilişkin sınırlamalar işlem bazında doğrulanmalıdır.
Gemi sicili ile bağlama kütüğü arasındaki fark
TTK m.936’ya göre gemiler, sicile kayıtlı olsun veya olmasın taşınır eşyadır. Buna rağmen sicile kayıtlı gemilerin sözleşmeye dayalı rehni için özel gemi ipoteği sistemi öngörülmüştür. Bu sistem, genel taşınır rehninden farklı kuruluş ve sicil sonuçları doğurur.
TTK m.956, sicile kaydolabilecek gemileri; m.957 ise 18 ve daha büyük gros tonilatolu ticaret gemileri bakımından tescil zorunluluğunu düzenler. 18 GT eşiği bütün özel yatlar için genel bir gemi ipoteği alt sınırı değildir. Özel yatın sicile kaydı, bayrak hakkı ve ilgili kanuni koşullar çerçevesinde ayrıca değerlendirilir. Mevcut bağlama kütüğü kaydı görüldüğünde önce gemi siciline kayıt uygunluğu araştırılmalıdır.
Bağlama kütüğü idari kayıt işlevi görür; TTK anlamındaki gemi siciliyle aynı hukuki sonucu doğurmaz. Yargıtay 12. Hukuk Dairesinin 02.02.2021 tarihli, E.2020/9457, K.2021/954 kararı bu ayrımı somutlaştırır. Bağlama kütüğüne kayıtlı bir duba üzerindeki rehin sözleşmesine dayanılarak gemi ipoteğinin paraya çevrilmesi yolu kullanılmış; Daire, bu kayıt ve sözleşmenin TTK anlamında gemi ipoteği sayılamayacağını belirterek takibin iptali gerektiği gerekçesiyle kararı bozmuştur.
Karar, bağlama kütüğündeki her tekne için hiçbir güvence kurulamayacağı anlamına gelmez. Geçerli taşınır rehni veya başka teminatın koşulları ayrı incelenir. Ancak sözleşmeye “gemi ipoteği” yazmak veya kütükte rehin açıklaması bulunması, eksik kuruluş şartlarını tamamlamaz. Kredi kullandırılmadan önce seçilen güvencenin nasıl kurulacağı ve hangi takip yoluyla kullanılacağı net olmalıdır.
Kredi öncesi hukuki ve teknik inceleme
Malik, yetki ve takyidat kontrolü
Güncel sicil kaydı, malik bilgisi, teknenin ayırt edici özellikleri ve mevcut takyidatlar birlikte alınmalıdır. Eski tarihli bir ruhsat veya satış ilanı, kapanış günündeki durumu göstermez. İpotek, haciz, ihtiyati haciz, tedbir, intifa veya tasarrufu etkileyen başka kayıtların ne anlama geldiği ve işlem üzerindeki etkisi ayrı açıklanmalıdır. Alım öncesi kontrol için yat ve tekne satın alma hukuki kontrolü yazısına bakılabilir.
Malik şirketse imza yetkilisi, birlikte temsil koşulu, ilgili organ kararları ve işlemin şirket adına usulüne uygun yapılması incelenir. Vekâletle işlemde ipotek ve sicil işlemleri için gerekli kapsam doğrulanır. Yabancı belgelerde düzenleyen merci, tasdik veya apostil gereksinimi, tercüme ve temsil zinciri ilgili sicilin kabul koşullarıyla birlikte ele alınır. Her ülke ve belge için aynı tasdik yöntemi varsayılmaz.
Paylı mülkiyette teknenin tamamı ile belirli payın ipoteği farklıdır. TTK m.1014/3, paydaşın payı üzerinde ipoteğe belirli koşullarla izin verir. Bütün paylar tek malikte toplanmışken yapay biçimde ayrı paylara ayrı kişiler lehine ipotek kurulması m.1014/4 kapsamında değerlendirilir. Tek bir pay üzerinde kurulan teminatın satış ve değerleme riski, teknenin tamamına ilişkin teminatla aynı değildir. Birlikte sahiplikte kullanım, gider ve pay devri düzeni ortaklaşa yat sahipliği yazısında ele alınmıştır.
Teknik değer ile hukuki teminat değeri
Ekspertiz teknenin mevcut durumunu, onarım ihtiyacını ve piyasa değerini değerlendirebilir. Bunun yanında geçerli kayıt, ticari faaliyet uygunluğu, sigorta ve satılabilirlik de önemlidir. Denize elverişsiz veya ciddi bakım gerektiren bir yatın ilan bedeli, cebrî satışta elde edilecek bedelle aynı kabul edilemez.
Kredi veren bakımından değerlemenin tarihi, para birimi ve varsayımları açık olmalıdır. Malik bakımından ise değer kaybı nedeniyle ek teminat isteme veya borcu muaccel kılma hükümlerinin hangi ölçüte bağlı olduğu anlaşılır yazılmalıdır. Her piyasa dalgalanmasının sınırsız takdir yetkisiyle ağır sonuç doğurmasına yol açan hükümler, sözleşmenin niteliğine göre genel işlem şartları ve diğer emredici kurallarla birlikte incelenir.
Gemi ipoteği nasıl kurulur?
TTK m.1014, mevcut veya ileride doğabilecek, şarta ya da kıymetli evraka bağlı alacak için gemi ipoteği kurulmasına imkân tanır. İpotek, alacaklıya alacağını geminin bedelinden elde etme yetkisi verir. Teknenin zilyetliğinin bankaya fiilen teslim edilmesi bu ipoteğin temel kuruluş yöntemi değildir; sicil sistemi kullanılır.
TTK m.1015 uyarınca malik ile alacaklı anlaşmalı ve ipotek gemi siciline tescil edilmelidir. Anlaşma yazılı yapılır ve imzalar noterce onaylanır; gemi sicil müdürlüğünde de yapılabilir. Kanunun aradığı şekle uyulmaması anlaşmanın geçerliliğini etkiler. Noter işleminin tamamlanması ile ayni hakkın tescili farklı aşamalardır.
Yabancı ülkede edinilip henüz Türk Gemi Siciline veya Türk Uluslararası Gemi Siciline tescil edilmemiş gemiler bakımından m.1015/5’te bayrak şahadetnamesine şerhe ilişkin özel düzenleme bulunur. Bu istisna, herhangi bir yabancı bayraklı yatın Türkiye’de sıradan bir şerhle ipotek edilebileceği anlamına gelmez. Şartları gerçekleşen özel durum ayrıca değerlendirilmelidir. Bayraklama konusunda Türkiye’de yat hukuku, bayraklama, vergilendirme ve ithalat–ihracat yazısına bakılabilir.
12.05.2023 tarihli Gemi Sicil Yönetmeliği, tescil işlemlerinin usulünü düzenler. Yönetmeliğin ipoteğe ilişkin m.33 hükümleri ile ilgili sicilin belge ve başvuru düzeni birlikte kontrol edilmelidir. Elektronik başvuru veya randevu alınması, işlemin ayni hak doğuracak şekilde tamamlandığının kanıtı değildir. Sonuç, güncel sicil kaydı üzerinden doğrulanmalıdır.
Teminat tutarı, derece ve para birimi nasıl yazılmalıdır?
TTK m.1016 kapsamında alacaklı, alacak tutarı, faiz ve diğer ilgili unsurlar ile ipoteğin derecesi sicilde gösterilir. Değişken veya henüz kesinleşmemiş alacaklarda üst sınır ipoteği gündeme gelir. Üst sınır, teknenin bütün borçlardan sınırsız sorumlu olduğu anlamına gelmez; fakat yalnız kullanılan anapara tutarı olarak da okunmamalıdır. Faiz ve yan edimlerin sınır içindeki yeri açıkça hesaplanmalıdır.
Kredi limiti, fiilen kullanılan kredi, ipoteğin tescilli miktarı ve toplam kapama borcu birbirinden farklı olabilir. Teminat “doğmuş ve doğacak bütün borçları” kapsıyorsa bunun hangi sözleşme ve borçlulara ilişkin olduğu ayrıntılı incelenmelidir. Bir kredi kapandığında ipoteğin başka teminatlı borç için sürüp sürmediği bu kapsamdan anlaşılır.
Yabancı para üzerinden gemi ipoteği kurulması TTK m.1016’da düzenlenmiştir. Para türü, sicil şartları ve kur hesabı kanun ile uygulanabilir düzenlemelere uygun belirlenmelidir. Kredi sözleşmesindeki kur tercihiyle ayni teminatın sicildeki tutarı birbirine karıştırılmamalıdır. Dövizdeki değişim hem borç yükünü hem teminat yeterliliğini etkileyebilir.
İpotek derecesi TTK m.1017’nin gönderdiği kurallara göre belirlenir. Önceki ipoteğin silinmesi sonraki alacaklının her durumda kendiliğinden ilk dereceye geçtiği anlamına gelmez. Boşalan dereceye geçme hakkı veya derece değişikliği varsa bunun sözleşme ve sicil koşulları ayrıca değerlendirilir. Kapanıştan önce yalnız “birinci derece” ifadesini görmek yerine kayıtların tamamı incelenmelidir.
Birinci derece ipotek alacağı her zaman önce mi ödenir?
Hayır. Gemi ipoteğinin diğer ipoteklere göre derecesi ile bütün alacaklar arasındaki kanuni öncelik aynı konu değildir. TTK m.1320 ve devamında belirli gemi alacakları için kanuni rehin hakkı düzenlenmiştir. Gemiadamı ücretleri, bazı ölüm ve yaralanma alacakları, kurtarma ve diğer sayılan alacaklar; her birinin koşul ve istisnalarıyla değerlendirilir.
Bu hakların doğması için ipoteğe benzer bir tescil gerekmeyebilir. TTK m.1323 ve cebrî icraya ilişkin özel sıra hükümleri, bazı alacakları ipotekten önceye yerleştirir. Bu nedenle sicilde görünen ipotek sayısının az olması teknenin bütün gizli borçlardan arınmış olduğu anlamına gelmez. Personel, liman, kurtarma ve yakın tarihli kaza geçmişi hakkında belge ve beyan alınması önemlidir. Konunun ayrıntıları için yat kaptanı ve mürettebatın işçilik hakları ve yat ve tekne kazalarında sorumluluk yazılarına bakılabilir.
Her “deniz alacağı” da otomatik olarak gemi alacaklısı hakkı vermez. İhtiyati hacze dayanak olabilecek deniz alacakları ile kanuni rehin sağlayan gemi alacakları farklı sınıflandırmalardır. Örneğin finansman borcunun veya bakım faturasının varlığı, tek başına her alacağa aynı öncelik tanımaz. Sıra değerlendirmesinde alacağın hukuki türü, doğum tarihi, sona erme koşulları ve satış giderleri birlikte ele alınır.
Sigorta ve kredi sözleşmesindeki koruyucu hükümler
Teknenin batması veya ağır hasar görmesi teminatın ekonomik değerini etkiler. Kredi belgelerinde sigortanın türü, değerleme, prim ödemesi, yenileme, kullanım alanı ve ipotekli alacaklıya ilişkin kayıtlar açık düzenlenmelidir. TTK m.1022 ve devamındaki ipoteğin sigorta ilişkisine etkisi ile poliçe hükümleri birlikte değerlendirilir. Konunun ayrıntıları için yat sigortasında hasar talebinin reddi yazısına bakılabilir.
Bankanın poliçede gösterilmesi, her rizikonun teminata girdiğini veya sigortacının her durumda ödeme yapacağını garanti etmez. Ticari kullanım, seyir bölgesi, kaptan yeterliği, bakım ve bildirim koşulları teminatı etkileyebilir. Hasar ödemesinin borca mı, onarıma mı yöneltileceği ve kısmi hasarda teminatın nasıl korunacağı sözleşmede açıklanmalıdır.
Teknenin satılması, bayrak veya sicil değişikliği, uzun süre yurt dışında kalması ve başka borç için teminat verilmesi de kredi şartlarını etkileyebilir. İzin yükümlülüğünün kapsamı ve ihlalin sonucu belirli olmalıdır. Malikin olağan kullanımını belirsiz biçimde engelleyen hükümler yerine, riskle ilişkili ve denetlenebilir yükümlülükler kurulması uyuşmazlığı azaltır. Malikin ölümü hâlinde ipotekli yatın mirasçılara geçişi yat ve teknenin miras yoluyla intikali yazısında incelenmiştir.
Satış bedeli ve kredi hangi aşamada ödenmelidir?
Satış, mevcut ipoteğin kapatılması ve yeni ipoteğin kurulması aynı işlem dosyasında birbirine bağlanmalıdır. Alıcının bütün bedeli ödeyip eski ipoteğin daha sonra kaldırılmasını beklemesi veya bankanın tescil gerçekleşmeden parayı serbest bırakması taraflardan biri için açık risk yaratabilir. Belgelerin ve ödemelerin hangi sırayla tamamlanacağı kapanış planında yazılmalıdır.
- Satıcının güncel malik ve temsil bilgisi, sicil kaydı ve satış yetkisi doğrulanır.
- Mevcut alacaklıdan belirli tarihe kadar geçerli kapama hesabı ve terkin için gerekli belge koşulları alınır.
- Satış, kredi kullandırım şartları, eski teminatın kaldırılması ve yeni teminatın tescili birbiriyle uyumlu planlanır.
- Son kayıtlar, ödemeler, teslim tutanağı ve sigorta başlangıcı kontrol edilerek dosya kapatılır.
Emanet veya koşullu ödeme yöntemi kullanılacaksa parayı kimin, hangi hukuki sıfatla, hangi şartla tutacağı ve ne zaman serbest bırakacağı belirlenmelidir. Bir aracıya para gönderilmesi tek başına güvenli bir emanet düzeni oluşturmaz. İşlem gerçekleşmezse iade, masraf ve kur farkı sorumluluğu önceden düzenlenmelidir.
Borç ödenince ipotek nasıl kaldırılır?
TTK m.1044 uyarınca alacağın sona ermesiyle ipotek kural olarak düşer; kanuni istisnalar saklıdır. Ancak borcun sona ermesi ile sicildeki kaydın fiilen silinmesi farklıdır. Ödenmiş ipoteğin kayıtta görünmesi yeni satış veya finansmanı güçleştirebilir. Bu nedenle kapama hesabı, ödeme belgesi ve sicilin düzeltilmesi için gerekli alacaklı beyanları birlikte alınmalıdır.
İpoteğin tarafların anlaşmasıyla kaldırılması, alacaklının feragati veya başka sona erme nedenlerinde TTK m.1049 ve devamındaki şekil ve kayıt şartları uygulanır. İpotek üzerinde başka hak sahipleri varsa onların konumu da incelenir. Sıradan bir e-posta veya borç bakiyesi ekranı, sicilin istediği terkin belgesinin yerine her zaman geçmez.
Alacaklı gerekli işlemi yapmıyorsa önce teminat kapsamındaki bütün borçların sona erip ermediği araştırılır. Uyuşmazlık gerçekten yalnız kaydın düzeltilmesine ilişkinse uygun dava veya sicil yolu değerlendirilir. Alacaklının bilinmemesi gibi durumlarda kanundaki özel usuller farklıdır; her terkin sorunu için tek bir başvuru yöntemi bulunmaz. İcra dosyası da varsa dosya kapama işlemi ile sicil terkininin ayrı ayrı tamamlandığı doğrulanmalıdır.
Borç ödenmezse ne olur?
Temerrüt ve borcun tamamının muaccel olması, sözleşme ve uygulanabilir emredici koşullara göre değerlendirilir. Bir taksidin gecikmesi her sözleşmede bütün borcun anında muaccel olduğu anlamına gelmez. Bildirim, ek süre veya tüketici koruması gibi koşullar varsa yerine getirilmelidir.
Geçerli gemi ipoteğinin paraya çevrilmesinde TTK’nın cebrî icraya ilişkin özel hükümleri ve İcra ve İflas Kanunu birlikte uygulanır. Takibin ilamlı veya ilamsız yolu, belge ve alacağın niteliğine göre belirlenir. Banka, borç ödenmedi diye teknenin mülkiyetini her durumda kendiliğinden edinmez. Satış, sıra cetveli, masraflar, öncelikli alacaklar ve kişisel borçlunun kalan borcu ayrı konulardır.
Yabancı sicilli yat üzerinde kurulmuş teminat bakımından ilgili yabancı sicil hukuku ve Türkiye’de kullanılacak takip veya geçici koruma yolu ayrıca incelenir. Krediye Türk hukukunun seçilmesi, yabancı sicildeki ayni hakkın kuruluş şartlarını kendiliğinden Türk hukukuna bağlamaz. Teknenin bulunduğu ülke ve hareket kabiliyeti, tahsilat planlamasında baştan dikkate alınmalıdır. Yabancı bayraklı yatlar için yabancı bayraklı yatın Türkiye’de kalışı yazısına bakılabilir.
Sonuç
Yat finansmanının hukuki güvenliği, kredi belgesinden önce doğru kayıt ve teminat türünün seçilmesine bağlıdır. Geçerli temsil, kanuni şekil, tescil, derece, öncelikli alacaklar ve sigorta birlikte değerlendirilmelidir. Kredi kapanışında ise ödeme kadar terkin de takip edilmelidir. Satın alma, finansman ve sicil işlemlerinin tek bir kapanış planında yürütülmesi hem malikin hem finansman sağlayanın belirsizliğini azaltır.
İlgili yazılar: Miras Tekne ve Yatın Sicil Devri.
Sıkça Sorulan Sorular
Bağlama kütüğündeki yatıma doğrudan gemi ipoteği koyabilir miyim?
Yalnız bağlama kütüğü kaydıyla TTK anlamında gemi ipoteği kurulmuş olmaz. Gemi siciline kayıt uygunluğu veya başka geçerli teminatın koşulları incelenmelidir. Kütükte rehin açıklaması bulunması bu ayrımı ortadan kaldırmaz. Ayrıntı: Gemi sicili ile bağlama kütüğü arasındaki fark.
Noter sözleşmesi yapıldıysa ipotek tamamlanmış olur mu?
Kural olarak hayır. Kanuni şekle uygun anlaşmanın yanında gemi siciline tescil gerekir. Bayrak şahadetnamesine şerh gibi özel istisnalar yalnız kendi koşullarında uygulanır. Ayrıntı: Gemi ipoteği nasıl kurulur?.
Birinci derece ipotek bankaya kesin ilk ödeme hakkı verir mi?
Bütün alacaklara karşı vermez. Kanuni önceliği olan bazı gemi alacakları ve cebrî satış giderleri ipotekten önce gelebilir. İpotekler arasındaki derece ile genel ödeme sırası farklıdır. Ayrıntı: Birinci derece ipotek alacağı her zaman önce mi ödenir?.
Başkasının kredisi için yatımı ipotek verirsem kişisel borçlu olur muyum?
Yalnız ipotek verilmesi ile ayrıca borç veya kefalet üstlenilmesi farklıdır. İmzalanan bütün belgeler birlikte incelenerek kişisel sorumluluk ve teknenin ayni sorumluluğu ayrılmalıdır. Ayrıntı: Finansman modeli neden baştan belirlenmelidir?.
Kredi tamamen ödendiğinde ayrıca terkin işlemi gerekir mi?
Sicildeki kaydın temizlenmesi için gerekir. Alacağın sona ermesiyle ipoteğin maddi hukuk bakımından düşmesi, sicilin kendiliğinden güncellendiği anlamına gelmez. Teminatın başka borçları da kapsayıp kapsamadığı kontrol edilmelidir. Ayrıntı: Borç ödenince ipotek nasıl kaldırılır?.
Yatın ipotekli olması satışı kesin olarak engeller mi?
Her durumda engellemez; fakat ipoteğin devamı, kredi şartları ve mevcut kayıtların etkisi değerlendirilmelidir. Alıcıya borçsuz teslim taahhüt ediliyorsa kapama ve terkin, satış bedelinin ödeme planıyla birlikte çözülmelidir. Ayrıntı: Satış bedeli ve kredi hangi aşamada ödenmelidir?.
Kaynakça
1 — 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu: Özellikle m.935–958, 996–997, 1014–1058, 1320–1323 ve cebrî icraya ilişkin özel hükümler. Ticaret Bakanlığı resmî nüshası. Tarihli derleme, kullanılan hükümler bakımından incelenmiştir.
2 — Gemi Sicil Yönetmeliği: Cumhurbaşkanı Kararı 7283; RG 12.05.2023, 32188; özellikle m.33. Resmî Gazete metni ve UAB resmî mevzuat dizini. Yönetmeliğin erişilebilir özgün mevzuat metni üzerinden m.33 ayrıca kontrol edilmiştir.
3 — Yargıtay 12. Hukuk Dairesi: 02.02.2021, E.2020/9457, K.2021/954. Karar tam metni erişim kaydı. Bağlama kütüğündeki rehin ile gemi ipoteği ayrımına ilişkin bozma kararı.
4 — Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı Denizcilik Genel Müdürlüğü: Gemi sicil ve bağlama kütüğü işlemleri duyurusu, 18.01.2021; elektronik başvuru düzenine ilişkin tarihli kurum açıklaması. Güncel işlem kanalı: e-Devlet üzerinden Umurbey Denizcilik Vatandaş Portalı.
5 — 4721 sayılı Türk Medenî Kanunu: Taşınır rehni ve gemi ipoteğinin atıf yaptığı rehin kuralları bakımından. TBMM kabul metni. Kaynak kontrolü: 13–14.10.2026.