Ticari Gemilerde Tekne ve Makine Sigortası: Hasar Talebi, Teminat Dışı Hâller ve Ödeme Reddi

Tekne ve makine sigortasında ödeme, geminin zarar görmüş olmasına değil, zararın poliçedeki teminat ve koşullara girmesine bağlıdır. H&M poliçesi, ek klozlar, sigorta dönemi, geminin faaliyeti ve hasarın nedeni birlikte incelenir. Türk hukukunun uygulandığı dosyalarda ihbar, ispat, muacceliyet ve zamanaşımı hükümleri de dikkate alınmalıdır. Sigortacının ret gerekçesi, ilgili sözleşme hükmü ve somut teknik bulgular üzerinden değerlendirilmelidir.

Bu makale, ticari geminin kendi gövde ve makine hasarını konu alır. İngilizce “Hull and Machinery” ifadesinin kısaltması olan H&M, uygulamada tekne ve makine sigortası olarak kullanılır. Yük sahibinin emtia sigortası ve donatanın üçüncü kişilere karşı sorumluluğunu karşılayan P&I teminatı ayrı ilişkilerdir. Aynı kaza birden fazla poliçeyi ilgilendirebilir; ancak bunlar tek bir hasar dosyası gibi değerlendirilmemelidir.

Poliçede hangi belgeler birlikte okunmalıdır?

İlk inceleme, poliçenin özet sayfasıyla sınırlı tutulmamalıdır. Sigortalanan menfaat, sigortalının tam unvanı, geminin kimliği, süre, sigorta bedeli, muafiyet, sefer veya faaliyet sınırları, ek teminatlar ve istisnalar belirlenmelidir. Sözleşmeye eklenen klozların adı kadar sürüm tarihi de önemlidir. Benzer isim taşıyan farklı tarihli metinler aynı sonucu doğurmayabilir.

Türkiye Sigorta Birliği tarafından yayımlanan Tekne Sigortası Genel Şartları’nın A.3 maddesi, teminatın kapsamı ile istisnaların poliçeye eklenen özel şartlarla belirlenmesini öngörür. Bu nedenle “tekne sigortası vardır” bilgisi, belirli bir makine arızasının veya çatma sorumluluğunun karşılandığını göstermeye yetmez. Genel şartların sözleşmeye dahil edilip edilmediği ve uygulanacak hukukun emredici kuralları da kontrol edilir.

Yabancı sigortacıyla yapılan sözleşmede İngiliz hukuku veya başka bir hukuk seçilmiş olabilir. MÖHUK 24 çerçevesindeki hukuk seçimi, sözleşmenin yorumunu ve yükümlülük ihlalinin sonuçlarını etkileyebilir. Türkiye’deki bir mahkemenin yetkili olması, poliçenin bütün esas sorunlarına mutlaka Türk hukuku uygulanacağı anlamına gelmez. Tahkim şartı ve geçerli başvuru kanalı ayrıca incelenmelidir.

İpotekli alacaklı, tazminat alacaklısı veya ödeme alıcısı olarak gösterilen başka bir kişi bulunması da dikkate alınmalıdır. Sigortalı ile sigorta ettirenin farklı olması, kimin talepte bulunabileceği ve ödemenin kime yapılacağı sorularını doğurabilir. Finansman belgelerindeki bildirim ve onay şartları, sigorta dosyasından bağımsız bırakılmamalıdır. Gemi ipoteği ve sicil işlemleri için ayrıca yat finansmanı ve gemi ipoteği yazısı incelenebilir.

Hangi zararlar teminata girebilir?

Karaya oturma, çatma, yangın, batma, ağır hava ve makine hasarı gibi olaylar poliçedeki düzenlemeye göre teminat kapsamında olabilir. Bununla birlikte olayın adı tek başına yeterli değildir. Örneğin motorun durması, dışsal bir deniz rizikosunun sonucu olabileceği gibi normal aşınma, yetersiz bakım veya başka bir istisnadan kaynaklanabilir. Asıl neden ile sonuç hasarının nasıl düzenlendiği ayrıca incelenmelidir.

Bazı H&M düzenlemeleri çatma sorumluluğunun belirli bölümünü de karşılayabilir. Ancak uygulamada rastlanan oranlar bütün poliçeler için değişmez kural değildir. H&M ve P&I dosyalarının birlikte okunması, teminat boşluğu veya aynı kalemin iki kez talep edilmesini önler. Sabit ve yüzer cisimlere verilen zararların durumu da sözleşmeye göre ayrıca kontrol edilir.

Fiilî tam zıya, hükmi tam zıya ve kısmi hasar ayrımı poliçeye ve uygulanacak hukuka bağlıdır. Onarım maliyetinin yüksek olması tek başına her sözleşmede tam zıya tazminatı doğurmaz. Değer, kurtarma ve onarım maliyeti, bildirimler ve varsa terk hükümleri birlikte incelenir. Bu alanda sözleşme görülmeden evrensel bir yüzde veya otomatik ödeme kuralı belirtmek yanıltıcı olur.

İhbar, iş birliği ve zararı azaltma yükümlülükleri

Türk hukukunun uygulandığı durumda TTK 1446, rizikonun gerçekleştiğinin öğrenilmesi üzerine gecikmeksizin bildirim yapılmasını öngörür. İlk ihbar için bütün hasar hesabının tamamlanması beklenmemelidir. Olayın yeri, zamanı, gemi bilgisi, bilinen zarar ve alınan tedbirler bildirilip belgeler daha sonra düzenli şekilde tamamlanabilir.

Geç ihbarın sonucu da otomatik olarak tazminatın tamamen kaybı değildir. TTK 1446’da bildirimin yapılmaması veya gecikmesi nedeniyle tazminatın artması ve kusurun ağırlığı önem taşır. Sigortacının olayı daha önce öğrenmiş olması da değerlendirilir. Buna karşılık geç bildirimin incelemeyi veya zarar azaltmayı gerçekten engellediği bir dosyada hiçbir sonuç doğurmayacağı da söylenemez.

TTK 1447 kapsamında sigortacının makul olarak isteyebileceği bilgi ve belgeler sağlanmalı, gerekli incelemelere imkân verilmelidir. İstenen belgenin olayla ilgisi, temin edilebilirliği ve kimde bulunduğu açıklığa kavuşturulabilir. Belge talebine cevap verilmediği iddiasında; talebin ne zaman ulaştığı, hangi cevabın verildiği ve eksikliğin incelemeye etkisi kayıtlarla ortaya konulmalıdır.

TTK 1448, zararı önleme, azaltma ve sigortacının üçüncü kişilere başvuru haklarını koruma yükümlülüğünü düzenler. Can ve çevre güvenliği için gerekli müdahale, onay beklenerek geciktirilmemelidir. Buna karşılık emniyet açısından zorunlu olmayan kapsamlı söküm veya onarım öncesinde sigortacının inceleme ve talimat imkânı gözetilmelidir. Makul önlemlerin giderleri, koşulları varsa sonuç alınamamış olsa da değerlendirmeye konu olabilir.

Karşı gemi, tersane veya bakım şirketiyle yapılan sulh ve ibra işlemleri de önemlidir. Sigortacı henüz ödeme yapmadan bütün üçüncü kişi haklarından vazgeçilmesi, daha sonraki rücu imkânını etkileyebilir. Sorumluluk kabulü, feragat ve hasarlı parçaların elden çıkarılması gibi işlemler, poliçe ve uygulanacak hukuk görülerek planlanmalıdır.

Hasar dosyası hangi delillerle hazırlanır?

Hasar dosyası, olayın gerçekleştiğini gösteren belgelerle mali hesapları birbirine bağlamalıdır. Eksper raporu önemli olmakla birlikte tek delil değildir. Teknik neden analizi, bakım geçmişi ve hasar fotoğrafları; teklif, fatura, ödeme ve onarım kayıtlarıyla karşılaştırılmalıdır. Her sigorta ödemesi için mutlaka dava açılması veya mahkemece atanmış bilirkişi raporu alınması gerektiği söylenemez.

Başlangıç dosyasında şu belge grupları bulunmalıdır:

• Poliçe, ek klozlar, zeyiller, prim ve sigortalı menfaat belgeleri.
• Olay bildirimi, gemi jurnalleri, seyir ve makine kayıtları, varsa deniz raporu.
• Klas, sörvey, bakım, arıza ve personel yeterlik belgeleri.
• Fotoğraf, video, ölçüm, numune ve hasarlı parçaların teslim kayıtları.
• Ekspertiz, neden analizi, onarım teklifleri ve yapılan işin dökümü.
• Faturalar, ödeme belgeleri, vergi ve kur açıklamaları, üçüncü kişilerle yazışmalar.

Hasarlı parçanın neden bozulduğu tartışılıyorsa yalnızca değiştirilmiş olması yeterli delil olmayabilir. Metalürjik inceleme, yağ analizi veya çalışma kayıtları gerekebilir. Bu incelemeler olayın ihtiyacına göre seçilmelidir; her dosya için aynı teknik yöntem zorunlu değildir. Numunenin hangi parçadan ve kim tarafından alındığı belirtilmezse raporun olayla bağlantısı tartışmalı hâle gelebilir.

Onarım hesabında planlı bakım, eski hasar ve kaza nedeniyle zorunlu yenileme ayrılmalıdır. Tersanenin toplu faturası bu ayrımı göstermiyorsa iş emri ve kalem dökümü istenebilir. Hızlandırılmış onarım, geçici tamir veya farklı limana çekme giderlerinin makullüğü olayın koşullarına göre açıklanmalıdır. Yapılan harcamanın varlığıyla tamamının teminat kapsamında olması farklı sorulardır.

Eksik sigorta, muafiyet ve ret gerekçesi nasıl incelenir?

TTK 1462 uyarınca sigorta bedeli sigorta değerinden düşükse, aksi kararlaştırılmadıkça kısmi zararda oranlı ödeme gündeme gelir. Örneğin yalnızca bu kuralın etkisini göstermek için, sigorta değerinin 10 milyon, sigorta bedelinin 8 milyon ve kabul edilen kısmi zararın 1 milyon birim olduğu varsayılsın. Farklı bir anlaşma yoksa oranlı hesap 800 bin birimdir. Muafiyet, değer anlaşması ve diğer koşullar ayrıca değerlendirilir; bu örnek nihai ödeme taahhüdü değildir.

Mutabakatlı değer, ilk riziko veya başka özel düzenlemelerin bulunması hesaplamayı etkileyebilir. Muafiyetin olay başına mı, makine başına mı veya başka bir esasa göre mi uygulandığı poliçeden anlaşılmalıdır. Birden fazla hasarın tek olay sayılıp sayılmadığı da özellikle birbirini izleyen arızalarda uyuşmazlık yaratabilir.

Ret yazısında hangi klozun hangi olguya uygulandığı açıkça belirlenmelidir. “Bakım eksikliği”, “denize elverişsizlik”, “klas sorunu” veya “teminat dışı kullanım” gibi ifadeler tek başına incelemeyi tamamlamaz. Sigortacının dayandığı hüküm, hükmün geçerliliği, gerçekleşen olay, ispat yükü ve gerekiyorsa nedensellik bağı birlikte ele alınır. Sigorta ettirenin de olayın teminata girdiğini ve zararını dayanaklarıyla açıklaması gerekir.

Örneğin bakım gecikmesine dayanan bir ret karşısında bakım planı, üretici önerileri, önceki arıza bildirimleri ve hasarın teknik nedeni karşılaştırılmalıdır. Bakım kaydındaki her eksiklik bütün tazminatı ortadan kaldırmaz; buna karşılık gerçek arıza nedenini gösteren ciddi bir eksiklik yalnızca “personel hatası” denilerek önemsizleştirilemez. Uygulanacak yabancı hukuk, beyan yükümlülüğü veya sözleşmesel taahhüt ihlaline farklı sonuçlar bağlayabilir.

Ödeme ne zaman istenebilir ve hangi süreler izlenir?

Türk hukukunda TTK 1427, sigorta tazminatının muacceliyetini düzenler. Riziko ve ilgili belgelerle başlayan inceleme tamamlandığında ve her hâlde kural olarak TTK 1446 kapsamındaki ihbardan kırk beş gün sonra ödeme borcu muaccel olur. Ancak incelemenin sigortacıya yüklenemeyen bir nedenle gecikmesi hâlinde süre işlemez. Bu nedenle kırk beş gün, her dosyada koşulsuz ve değişmez bir ödeme garantisi değildir.

Aynı madde, incelemeler ihbardan itibaren üç ay içinde tamamlanamamışsa, tarafların mutabakatı veya mahkemece yaptırılacak ön ekspertizle belirlenecek tutarın en az yüzde ellisinin avans olarak ödenmesini düzenler. Avans hesabının dayanağı oluşturulmadan yalnızca tahmini toplam zarar üzerinden otomatik ödeme beklenmemelidir. Muacceliyet gerçekleştiğinde temerrüt ve faiz ayrıca değerlendirilir.

TTK 1420’de sigorta sözleşmesinden doğan istemler için alacağın muacceliyetinden başlayan iki yıllık süre; sigorta tazminatı ve bedeli bakımından, özel düzenleme saklı olmak üzere, rizikonun gerçekleşmesinden itibaren altı yıllık üst süre bulunur. Poliçe veya eski genel şart metinlerindeki ifadeler, yürürlükteki kanunla birlikte okunmalıdır. P&I gibi sorumluluk sigortalarında TTK 1482’nin özel düzenlemesi ayrıca önem taşır; H&M süresi o dosyalara doğrudan taşınmamalıdır.

Ret kararına itiraz, ek ekspertiz, müzakere, dava veya varsa geçerli tahkim yolu dosyanın koşullarına göre seçilir. Türkiye’de sigorta tahkimine başvuru imkânı, her yabancı H&M poliçesi için otomatik kabul edilemez. Sigortacının sisteme katılımı, uyuşmazlığın kapsamı ve ilgili başvuru koşulları ayrıca doğrulanmalıdır. Yazışmaların veya dosyanın açık tutulmasının zamanaşımını durdurduğu varsayılmamalıdır.

Ödeme yapan zarar sigortacısının TTK 1472 kapsamındaki halefiyeti de takip edilmelidir. Sigortacı ödediği tutar ölçüsünde üçüncü kişiye yönelirken, sigortalının muafiyet ve teminat dışında kalan zararları bulunabilir. Talep ve tahsilatlar ortak bir hesapta izlenmeli, çifte tahsilata veya asıl talebin süresinin kaçırılmasına yol açılmamalıdır.

Sonuç

H&M hasar uyuşmazlığında başarılı bir dosya hazırlığı, poliçe metni ile teknik olay kaydının aynı sorulara cevap vermesini gerektirir. Teminatın belirlenmesi, zamanında ihbar, hasarın nedeninin korunması ve giderlerin ayrıştırılması ödeme talebini değerlendirmeyi mümkün kılar. Ret hâlinde ise genel itirazlar yerine ilgili kloz, somut delil ve uygulanacak hukuk üzerinden ilerlenmelidir. Sigorta talebiyle üçüncü kişiye karşı hakların süreleri birlikte korunmalıdır.

İlgili yazılar: Türkiye’de gemi kazası sonrası ilk adımlar; Gemi çatmalarında kusur ve tazminat; P&I sigortasında talepler ve Türkiye’de başvuru; Yat sigortasında hasar ve ödeme reddi; Deniz Yük Sigortası: Hasar Talebi ve Ödeme Reddi; Yabancı Deniz Sigortacılarının Türkiye’de Rücu Davaları.

Sıkça Sorulan Sorular

H&M sigortası gemideki bütün makine arızalarını karşılar mı?

Hayır. Arızanın nedeni, teminat klozu, istisnalar, bakım ve kullanım koşulları incelenir. Hasarlı parçanın kendisi ile arızanın başka parçalarda yarattığı zarar farklı düzenlenmiş olabilir.

Sigortacının eksper göndermesi teminatı kabul ettiği anlamına gelir mi?

Tek başına gelmez. İnceleme yapılması ile ödeme yükümlülüğünün kabulü farklıdır. Yazılı açıklamalar ve poliçe şartları birlikte değerlendirilmelidir.

Geç ihbar bütün tazminatı ortadan kaldırır mı?

Türk hukukunun uygulandığı dosyada bu sonuç otomatik değildir. TTK 1446 çerçevesinde artan zarar, kusur ve sigortacının önceden bilgi sahibi olup olmadığı incelenir.

Onarım sırasında kaybedilen navlun H&M’den istenebilir mi?

Her poliçede istenemez. Kazanç veya kullanım kaybı için ayrı teminat, süre ve muafiyet düzenlemeleri bulunabilir. Gövde onarımının ödenmesi gelir kaybının da kabul edildiğini göstermez.

Sigortacı kırk beş gün içinde her durumda ödeme yapmak zorunda mıdır?

Hayır. TTK 1427’nin inceleme ve sigortacıya yüklenemeyen gecikme hükümleri birlikte uygulanır. Sürenin başlangıcı ve işleyişi somut bildirim ve belge kayıtlarıyla değerlendirilir.

Sigortacı ödeme yapınca karşı tarafa karşı bütün haklar geçer mi?

Halefiyet, ödenen tazminat tutarı ölçüsündedir. Sigortalının karşılanmayan zararları kalabilir. Tarafların talep ve tahsilatları, aynı zarar için iki kez ödeme alınmayacak şekilde koordine edilmelidir.

Kaynakça

1 — 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu, özellikle m. 1420, 1427, 1446–1448, 1462, 1472 ve 1482. Ticaret Bakanlığı metni.

2 — Türkiye Sigorta Birliği, Tekne Sigortası Genel Şartları, yürürlük 01.08.1996, metinde belirtilen son düzenleme 11.05.2002; özellikle A.2–A.5 ve B.1–B.3. Sözleşmeye dahil edilen metin ve yürürlükteki kanun hükümleri birlikte değerlendirilmelidir.

3 — 5718 sayılı Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun, özellikle m. 24 ve 46–47. Adalet Bakanlığı metni.