Hükümlülere verilebilecek izinler; mazeret izni, özel izin ve iş arama izni olarak ayrılır. Her izin için kurum türü, kişinin infaz durumu, talebin nedeni ve karar verecek makam farklıdır. Cenazeye katılma ile düzenli özel izin aynı koşullara bağlı değildir. İzin kullanılırken dönüş tarihi ve saati açıkça belirlenmeli; ret kararına başvuru yapılacaksa olayın aciliyeti ve yargısal süreler birlikte gözetilmelidir. [1]
İzin, cezanın sona ermesi anlamına gelmez. 5275 sayılı Kanun’un 93. maddesine göre izinde geçen süre hükümlülükte geçmiş sayılır. Hükümlü izin süresince kendisine bildirilen yükümlülüklere uymak ve zamanında kuruma dönmek zorundadır. Bu nedenle yalnız “kaç gün izin var?” sorusuna verilen yanıt, başvuruyu veya izin kullanımını güvenli biçimde planlamaya yetmez.
İzin türleri hangi yönlerden farklıdır?
| İzin türü | Temel koşul veya amaç | Kanuni süre |
|---|---|---|
| Mazeret izni, m.94/1 | Hükümlülük süresinin onda birini iyi hâlle geçirme ve kanuni mazeret | Yol dışında on güne kadar |
| Refakatli cenaze izni, m.94/2-a | Belirli yakınların ölümü, güvenlik ve diğer özel koşullar | Yol dışında iki güne kadar |
| Refakatli hasta ziyareti, m.94/2-b | Belirli yakın için ağır ve hayati hastalık raporu | Her yakına toplam iki kez, yol dışında bir güne kadar |
| Özel izin, m.95 | Açık kurumda bulunma veya açık kuruma ayrılmaya hak kazanma | Üç ayda bir, yol hariç yedi güne kadar |
| İş arama izni, m.96 | Kesintisiz en az altı ay hükümlülük ve koşullu salıverilmeye bir ay kalması | Çalışma günleri içinde sekiz saate kadar |
Tablodaki süreler otomatik olarak kullanılacak sabit izinler değildir; kanuni üst sınırları gösterir. Her talep kendi koşullarıyla değerlendirilir. Kurum türü, güvenlik durumu, yakınlık derecesi, rapor ve onay düzeni incelenmeden yalnız tablo üzerinden sonuç çıkarılmamalıdır. [1]
On güne kadar mazeret izni
İyi hâl ve onda birlik süre
5275 sayılı Kanun’un 94/1. maddesi, hükümlülük süresinin onda birini iyi hâlle geçirmiş olanlara talepleri üzerine mazeret izni verilmesini düzenler. Eski kaynaklarda görülen beşte bir oranı güncel hüküm değildir. Bunun yanında 93. maddedeki yüksek güvenlikli kurumlara ilişkin genel sınırlama ve 94/2. maddedeki özel izin yolu birlikte okunmalıdır. [1]
İyi hâl değerlendirmesi ve infaz süresine ilişkin belgeler başvuruya eklenir veya kurum dosyasından getirtilmesi istenir. Hükümlünün kendi yaptığı yaklaşık hesap ile resmî infaz kaydı uyuşmuyorsa önce farklılığın kaynağı açıklanmalıdır. Hesap sorunlarında Müddetnameye İtiraz ve İnfaz Hesabının Düzeltilmesi makalesi yol gösterir.
Ölüm, ağır hastalık ve felaket hâlleri
Anne, baba, eş, kardeş veya çocuğun ölümü nedeniyle kurum en üst amirinin önerisi ve Cumhuriyet başsavcılığının onayıyla yol dışında on güne kadar izin verilebilir. Aynı yakınlardan birinin yaşamsal tehlike doğuran önemli ve ağır hastalığı veya deprem, su baskını, yangın gibi felaketlerle zarara uğraması hâlinde ise belgelendirme yanında kurum en üst amirinin görüşü, başsavcılığın önerisi ve Adalet Bakanlığının onayı aranır. [1]
Bu iki başvuru türünün karar zinciri aynı değildir. Dilekçede hangi bendin uygulandığı açıkça gösterilmeli; olayın belgesi ile istenen izin süresi ilişkilendirilmelidir. Kurumda bulunan kişinin kendi hastalığı için tedavi talebi, yakının hastalığı nedeniyle mazeret izninden farklıdır.
Refakatli cenaze ve hasta ziyareti izinleri
Cenazeye katılma izni
94/2. madde, ağırlaştırılmış müebbet hapis rejimindeki kişiler hariç olmak üzere, yüksek güvenlikli kurumlarda bulunanlar da dâhil, tehlikeli olmayan hükümlülere özel bir olanak tanır. Güvenlik bakımından sakınca bulunmaması ve dış güvenlik görevlisinin refakati koşuluyla; ikinci derece dâhil kan veya kayın hısımlarından biri ya da eşin ölümü nedeniyle, talep ve Cumhuriyet başsavcısının onayı üzerine yol dışında iki güne kadar izin verilebilir. Bu yol için 94/1’deki onda birlik süre koşulu ayrıca yazılı değildir. [1] [2]
Yakınlık derecesi nüfus kayıtlarıyla açıklanmalıdır. Cenazenin yeri ve zamanı ile taziye adresi ayrı bildirilmesi yararlı bilgilerdir. Defin işlemi tamamlanmış olsa bile taziye talebinin somut koşullara göre değerlendirilmesi gerekebilir; bu husus AYM kararlarında özellikle vurgulanmaktadır.
Hasta ziyareti izni
Anne, baba, eş, kardeş, çocuk veya eşin anne ya da babasının yaşamsal tehlike doğuran önemli ve ağır hastalığı, sağlık kurulu raporuyla belgelenmelidir. Kanunda sayılan her bir yakına toplam iki defaya mahsus olmak üzere, yol dışında bir güne kadar izin verilebilir. Güncel metinde daha önce bulunan “asgari bir ay arayla” koşulu yer almamaktadır. [1] [2]
Raporun yalnız tanıyı içermesiyle yetinilmemeli; kanunun aradığı ağır ve yaşamsal tehlike oluşturan durumun açıklanıp açıklanmadığı kontrol edilmelidir. Yabancı ülkede bulunan yakını ziyaret için yurt dışına çıkılması gerekiyorsa, 94. maddenin açık sınırlaması nedeniyle bu madde kapsamında izin verilemez.
Gece konaklaması ve giderler
Gece konaklaması gerekiyorsa yer, güvenlik tedbirleriyle birlikte değerlendirilir. Kanun; belirli yakınların evi, kişinin kendi evi, güvenli başka yer veya gidilen yerdeki kapalı ceza infaz kurumu seçeneklerini düzenler ve kararı gidilen yerin valisine bırakır. İznin verilmesi, konaklama yerinin kişi tarafından serbestçe değiştirilebileceği anlamına gelmez. [1] Ayrıntılı bilgi için cezaevinden başka kuruma nakil başlıklı yazıya başvurulabilir.
Mazeret İzinleri Yönetmeliği’nin 13. maddesi, refakat eden dış güvenlik görevlilerinin harcırah ve yol giderlerinin hükümlü veya tutuklu tarafından ödenmesini ve ödeme yapılmazsa iznin uygulanmamasını düzenler. Bu nedenle izin kararının yanında gider tutarı ve ödeme işlemi de açıklığa kavuşturulmalıdır. Ödeme güçlüğü varsa bu durum belgelenerek yetkili makama bildirilmelidir; giderlerin kendiliğinden kamu tarafından ödeneceği varsayılmamalıdır. [2]
Özel izin ve iş arama izni
Açık cezaevinde özel izin
Açık ceza infaz kurumunda bulunan veya kapalı kurumda olup açık kuruma ayrılmaya hak kazanan kişilere; aile bağlarını sürdürmeleri ve dış dünyaya uyumları amacıyla, kurum en üst amirinin önerisi ve başsavcılığın onayıyla üç ayda bir, yol hariç yedi güne kadar özel izin verilebilir. Hastalık veya doğal afet gibi zorunlu hâllerde izinler birleştirilebilir. [1]
İnfaz Yönetmeliği, özel izinde iç ve dış güvenlik görevlilerinin gözetiminin aranmadığını düzenler. Bu durum, dönüş yükümlülüğünü ortadan kaldırmaz. İzin belgesindeki adres, başlangıç ve bitiş bilgileri dikkatle incelenmeli; adres veya ulaşım değişikliği kurumun bilgisi ve gerekli işlemler olmadan yapılmamalıdır. [3]
Salgın dönemine ilişkin geçici izin düzenlemeleriyle sürekli özel izin rejimi birbirine karıştırılmamalıdır. Güncel bir başvuruda eski COVID-19 izin haberinin doğrudan dayanak yapılması hatalı sonuçlara yol açabilir.
İş arama izni
İş arama izni için hükümlülük süresinin en az altı ayının kurumda kesintisiz geçirilmesi ve koşullu salıverilmeye bir ay kalması gerekir. Kurum en üst amirinin önerisi ve başsavcılığın onayıyla çalışma günleri içinde sekiz saate kadar izin verilebilir. Bu izin, iş bulmayı ve dış yaşama uyumu destekler; sıradan özel izinle aynı süre veya amaç üzerinden kullanılamaz. [1]
İş görüşmesinin yeri, zamanı, işveren iletişimi ve dönüş planı başvuruyu somutlaştırabilir. Ancak bu belgeler kanuni infaz ve süre koşullarının yerine geçmez. Koşullu salıverilme tarihinin doğruluğu ayrıca incelenmelidir. Yakın bir konu olarak koşullu salıverilme şartları yazısı da değerlendirilebilir.
Tutuklular için izin koşulları
Tutuklulara hükümlüler için öngörülen bütün izinler otomatik olarak uygulanmaz. 5275 sayılı Kanun’un 116/2 ve 116/3. maddelerinde cenaze ve ağır hastalık ziyareti özel olarak düzenlenmiştir. Soruşturmanın veya kovuşturmanın selameti, güvenlik, refakat, yakınlık ve rapor koşulları bu hükümler kapsamında ele alınır. [1]
Başvuruda kişinin hükümlü mü tutuklu mu olduğu açıkça yazılmalıdır. “Cezaevinde” sözcüğü hukuki statüyü göstermeye yetmez. Yanlış maddeye dayanan bir dilekçe, özellikle cenaze gibi zamanla anlamını kaybeden taleplerde gereksiz yazışmalara neden olabilir. Bu başlıkla ilgili ayrıca cezaevinde çalışma, ücret ve sigorta hakları yazısı incelenebilir.
Başvuru dosyasının hazırlanması ve ret kararına itiraz
Belge ve talep arasındaki ilişki
İzin dosyasında şu belgeler somut ihtiyaca göre bir araya getirilmelidir:
- İnfaz kurumu, hükümlülük veya tutukluluk statüsü ve ilgili dosya numarası.
- Ölüm belgesi ya da gerekli nitelikte sağlık kurulu raporu.
- Yakınlığı gösteren nüfus kayıtları.
- Cenaze, taziye veya hastane adresi ile tarih ve saat bilgileri.
- Ulaşım, yol süresi ve gerekiyorsa konaklama açıklaması.
- Özel izin için açık kurum statüsü ve önceki izin kayıtları.
- Ret kararı, öğrenme veya tebliğ belgesi ve önceki dilekçeler.
Talep, mümkünse alternatifleriyle açıklanmalıdır. Cenaze yerinde güvenlik sorunu ileri sürülüyorsa farklı saat, daha kısa süre veya ayrı taziye yeri gibi uygulanabilir seçeneklerin değerlendirilmesi istenebilir. Alternatif sunulması iznin mutlaka verileceği anlamına gelmez; ölçülülük incelemesini somutlaştırır.
Şikâyet ve itiraz süreleri
4675 sayılı Kanun kapsamındaki işleme karşı şikâyet, öğrenmeden itibaren on beş ve her hâlde işlemden itibaren otuz gün içinde infaz hâkimliğine yapılır. İnfaz hâkimi kararına karşı tebliğden itibaren iki hafta içinde itiraz edilebilir. Acil olayda bu sürelerin sonuna kadar beklemek, başvurunun fiilî yararını ortadan kaldırabilir. [4] Konunun ayrıntıları için konutta, hafta sonu ve gece infaz yazısına bakılabilir.
Şikâyet işlemi kendiliğinden durdurmaz. Geçici koruma isteniyorsa açık hukuka aykırılık ve giderilmesi güç veya imkânsız sonuçlar birlikte gerekçelendirilmelidir. Başvuru usulü İnfaz Hâkimliğine Başvuru ve İtiraz makalesinde ayrıntılıdır. Bu konuyla bağlantılı olarak denetimli serbestlikten yararlanma şartları yazısı da okunabilir.
Gerçek AYM kararlarında cenaze ve taziye izni
Yavuz Geçim kararı
AYM, Yavuz Geçim, B. No: 2018/15011, 24 Şubat 2021 kararında ağır hasta babayla görüşme, cenazeye ve taziyeye katılma taleplerinin ele alınışını inceledi. Aciliyetin gerektiği gibi değerlendirilmemesi, taziye için ayrı inceleme yapılmaması ve alternatif güvenlik çözümlerinin ortaya konulmaması nedeniyle özel hayata ve aile hayatına saygı hakkının ihlaline karar verildi. Karar oyçokluğuyla verilmiştir; Rıdvan Güleç ve Basri Bağcı karşıoy kullanmıştır. [5] Konuya ilişkin ayrı bir değerlendirme için cezaevinde eğitim ve sınava katılma hakkı yazısına göz atılabilir.
Karar, güvenlik değerlendirmesinin gereksiz olduğunu söylemez. Talebin kişiye ve olaya özgü gerekçeyle, zamanında incelenmesi gerektiğini gösterir.
Hıdır Aydin ve diğerleri kararı
AYM, Hıdır Aydin ve diğerleri, B. No: 2022/59921, 5 Kasım 2025 kararında kan davasına bağlı güvenlik riski gerekçesiyle reddedilen cenaze ve taziye talebini değerlendirdi. Çoğunluk; riskin giderilemeyeceğinin ve alternatiflerin yeterince açıklanmamasını, ayrıca kararın altı gün sonra bildirilmesini dikkate alarak ihlal buldu. Muhterem İnce ve Yılmaz Akçil, başvuru yollarının tüketilmesi ve güvenlik değerlendirmesi yönlerinden çoğunluğa katılmadı. [6]
Çoğunluk, somut acil olayda infaz hâkimliği yolunun tüketilmesini zorunlu görmedi. Bu istisna bütün izin uyuşmazlıklarında doğrudan AYM’ye gidilebileceği anlamına gelmez. Başvurulacak yolun etkili olup olmadığı, olayın zamanı ve koşullarıyla açıklanmalıdır. Bireysel başvurunun genel otuz günlük süresi de ayrıca korunmalıdır. [7]
İzinden geç dönmenin sonuçları
İki günlük ayrım ek izin değildir
5275 sayılı Kanun’un 97. maddesine göre izinden dönmeyen veya iki günden fazla geç dönen hükümlü hakkında TCK’nın 292 ve devamı maddelerindeki hükümler uygulanır. İzin süresini iki gün veya daha az geçiren kişi hakkında ise disiplin işlemi yapılır. Bu ayrım, “iki gün gecikmek serbesttir” şeklinde yorumlanamaz; zamanında dönme yükümlülüğü devam eder. [1]
İzinden dönmeyen, iki günden fazla geç dönen veya firar eden hükümlüye bir daha özel izin verilmemesi de kanunda düzenlenmiştir. Sonuçlar yalnız yeni bir ceza soruşturmasıyla sınırlı kalmayabileceğinden, dönüşün engellendiği durumlar hemen kuruma bildirilmeli ve belgelenmelidir.
Olağanüstü engel ve belge düzeni
Salgın hastalık, doğal afet, savaş veya seferberlik nedeniyle izinden dönememe ya da geç dönme hâlinde 97. maddede ceza verilmeyeceğine ilişkin özel hüküm vardır. Engel ile gecikme arasındaki neden bağı ortaya konulmalıdır. Genel bir mazeret anlatımı, olayın etkisini gösteren resmî kayıtların yerini tutmaz. [1]
Ulaşımın kesilmesi, hastaneye yatış veya başka bir engel iddiasında tarihli belgeler saklanmalı; kurumla yapılan bildirimlerin zamanı kayda geçirilmelidir. Kanunda açıkça sayılan olağanüstü hâller dışındaki her mazeretin aynı sonucu doğuracağı varsayılmamalıdır.
Acil izin dosyası nasıl takip edilmelidir?
Talebin zamanı ve uygulanabilir seçenekler
Cenaze ve ağır hastalık izinlerinde süre yalnız kanundaki gün sayısından ibaret değildir. Ölümün öğrenilmesi, belgenin elde edilmesi, dilekçenin kayda alınması, güvenlik incelemesi ve kararın bildirilmesi arasındaki zaman da talebin gerçekleşebilirliğini etkiler. Dilekçede defin saati biliniyorsa açıkça yazılmalı; henüz belirlenmediyse bilinmediği belirtilerek güncel bilgi sonradan sunulmalıdır. Bir tarihin tahminen kesin gösterilmesi, gerçekte uygulanabilecek bir iznin gereksiz yere reddedilmesine neden olabilir.
Yakının ölümüne ilişkin izin talebinde cenaze merasimi ile taziye ziyareti ayrı açıklanabilir. Defne yetişmenin artık mümkün olmadığı durumda aile üyelerinin bulunduğu taziye adresi ve taziyenin devam ettiği zaman dilimi bildirilmelidir. Güvenlik endişesi belirli bir yere ilişkinse alternatif yer veya saat önerisi, değerlendirmeyi kolaylaştırabilir. Bunlar kanuni şartların yerine geçen çözümler değil, kişisel menfaat ile güvenlik gereğinin dengelenmesine yardımcı bilgilerdir. [5] [6]
Mehmet Kaplan kararında taziye ve soyut gerekçe
AYM İkinci Bölümünün Mehmet Kaplan, B. No: 2021/25439, 13.05.2025 kararında, kardeşinin ölümü üzerine izin isteyen başvurucunun talebi incelenmiştir. Ölüm belgesinin temin edilmesi ile başvuru arasındaki süreç, defin işleminin tamamlanması ve salgına ilişkin gerekçeler dosyada yer almıştır. Mahkeme, izin ihtiyacını yalnız defin anına indirgememiş; taziye yoluyla aileyle bir arada bulunmanın önemini de değerlendirmiştir. [8]
Kararda, salgına ilişkin genel değerlendirme ile yetinilmesi ve somut koşullara uygun alternatiflerin yeterince ele alınmaması özel hayata ve aile hayatına saygı hakkı yönünden ihlal sonucuna götürmüştür. Bunun anlamı, salgın veya güvenlik riskinin hiçbir olayda dikkate alınamayacağı değildir. Riskin somutlaştırılması, talebin neden karşılanamadığının açıklanması ve uygulanabilir tedbirlerin değerlendirilmesi gerekir. Kararın ilgili bölümleri §§15–19’dur. [8]
Bu karar güncel bir başvuruda kullanılırken, olayın hangi yönünün benzer olduğu yazılmalıdır. Örneğin yalnız “cenaze izninde ihlal kararı vardır” demek yerine, ret kararının taziye talebine hiç cevap vermediği veya önerilen alternatif saati değerlendirmediği gösterilebilir. İhlal kararı, başka bir dosyadaki bütün kanuni şartların gerçekleştiğini kendiliğinden kanıtlamaz.
İzin çıktıktan sonraki uygulama kontrolü
Olumlu kararın ardından izin belgesindeki başlangıç ve dönüş zamanı, yol süresinin nasıl gösterildiği, kalınacak yer, refakat ve ödeme işlemleri birlikte kontrol edilmelidir. Yalnız telefonla iletilen “izin kabul edildi” bilgisi üzerinden hareket edilmemeli; uygulanacak koşullar resmî belgeye göre belirlenmelidir. Belgeler arasında çelişki varsa kurumdan açıklama istenmelidir.
Dönüşü etkileyen yeni bir engelde, ilgili kuruma gecikmeden bildirim yapılması ve ulaşılabilir resmî kayıtların saklanması önemlidir. Bildirimin yapılması tek başına izin uzatımı oluşturmaz. Ulaşım iptali, hastaneye yatış veya olağanüstü olayın hangi saatten itibaren dönüşü engellediği açıklanmalı; varsa verilen talimat ve yeni kararın kaydı alınmalıdır. İzin sonrası olası disiplin veya ceza değerlendirmesinde, engelin kendisi kadar zamanında yapılan bildirim ve kişinin dönüş için gösterdiği çaba da somut dosyanın parçasıdır.
Sonuç
Hükümlü izinlerinde doğru başlangıç, talebin hangi izin türüne girdiğini belirlemektir. Süre, yakınlık, rapor, güvenlik ve yetkili makam koşulları birlikte ele alınmalı; cenaze ve ağır hastalık gibi acil durumlarda başvuru zaman kaybedilmeden somutlaştırılmalıdır. İzin sonrasında dönüş yükümlülüğünün ihlali ciddi sonuçlar doğurabileceğinden, izin belgesi ve ulaşım planı baştan açıklığa kavuşturulmalıdır.
Sıkça Sorulan Sorular
Açık cezaevindeki hükümlü kaç gün özel izin kullanabilir?
Kanuni düzenleme üç ayda bir, yol hariç yedi güne kadar izindir. İzin için gerekli öneri ve onay süreci yürütülür; yedi gün her durumda otomatik hak kazanılan süre değildir.
Cenaze izni için mutlaka cezanın onda biri çekilmiş olmalı mıdır?
94/1’deki mazeret izni ile 94/2’deki refakatli cenaze izni farklıdır. İkinci fıkradaki özel yol, kendi güvenlik, statü ve yakınlık koşullarıyla incelenir.
Kayınvalide veya kayınpeder için hasta ziyareti izni alınabilir mi?
94/2-b’de eşin anne ve babası da sayılmıştır. Sağlık kurulu raporu ve diğer kanuni koşullar bulunmalıdır.
Cenaze defnedildiği için taziye talebi incelemeden reddedilebilir mi?
AYM, izin talebinin taziye boyutunun da somut olarak değerlendirilmesini aramaktadır. Bununla birlikte her olayda izin verileceği sonucu çıkarılamaz.
İki gün geç dönmek cezadan muafiyet sağlar mı?
Hayır. İki gün veya daha az gecikme disiplin işlemine konu olur. Daha uzun gecikme ve dönmeme için kanunda ayrıca cezai sonuçlar düzenlenmiştir.
Tutuklu, hükümlülerle aynı özel izinden yararlanır mı?
Tutukluların cenaze ve ağır hastalık ziyaretleri 116. maddede özel olarak düzenlenir. Hükümlüler için öngörülen bütün izinler tutuklulara aynen uygulanmaz.
Kaynakça
- 5275 sayılı Kanun, m.25, 93–97 ve 116.
- Hükümlü ve Tutuklulara Yakınlarının Ölümü veya Hastalığı Nedeniyle Verilebilecek Mazeret İzinlerine Dair Yönetmelik, özellikle m.5–7 ve gider hükümleri; Adalet Bakanlığı kurumsal yayını.
- Ceza İnfaz Kurumlarının Yönetimi ile Ceza ve Güvenlik Tedbirlerinin İnfazı Hakkında Yönetmelik, m.113–117.
- 4675 sayılı İnfaz Hâkimliği Kanunu, m.4–6.
- AYM, Yavuz Geçim, B. No: 2018/15011, 24.02.2021, özellikle §§ 44–49, hüküm ve karşıoy.
- AYM, Hıdır Aydin ve diğerleri, B. No: 2022/59921, 05.11.2025, §§ 8–16 ve karşıoy.
- 6216 sayılı Kanun, m.45 ve 47.
- AYM İkinci Bölüm, Mehmet Kaplan, B. No: 2021/25439, 13.05.2025, §§15–19; özel hayata ve aile hayatına saygı hakkının ihlali.