Tersane ve çekek yerlerinde çevreye uygunluk, yalnız çevre izin belgesi bulunmasından ibaret değildir. Günlük çalışma yöntemleri, atıkların teslim zinciri, deniz ortamının izlenmesi ve düzenli raporlama aynı sorumluluk sisteminin parçalarıdır. Bir yatın bakımının taşerona verilmesi, tesis işletmecisinin kamu hukuku yükümlülüklerini kendiliğinden ortadan kaldırmaz.
Bu yazı, 7 Aralık 2022 tarihli ve 32036 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan Tersane, Tekne İmal ve Çekek Yerlerinin Çevresel Yönetimi Hakkında Yönetmelik ile 2872 sayılı Çevre Kanunu’nun 2026 değişikliklerini esas alır. Amaç, işletmecinin hangi işi, hangi kayıtla ve hangi sorumlu üzerinden takip edeceğini açıklamaktır.
Yönetmeliğin kapsamı önce belirlenmelidir
Yönetmelik, deniz kıyısında bulunan tersane, tekne imal ve çekek yerleri için özel kurallar getirir. İç sulardaki tesisler ile Çevre İzin ve Lisans Yönetmeliği m.5 kapsamı dışında kalan tesisler bu özel yönetmeliğin kapsamı dışındadır. Ancak kapsam dışında olmak, Çevre Kanunu’ndaki kirletme yasağının veya atık yönetimi kurallarının uygulanmayacağı anlamına gelmez.
Tesisin ticari adı belirleyici değildir. “Marina” adı altında boya, raspa, tekne imalatı ve ağır bakım yapılan bir alanda fiilî faaliyet ve izin kapsamı incelenmelidir. Buna karşılık yalnız bağlama hizmeti verilen her marinaya tersane için öngörülen bütün teknik yükümlülükleri uygulamak da doğru olmaz. Faaliyet envanteri, yerleşim planı ve izin eki kapasite bilgileri bir arada değerlendirilmelidir.
ÇED yönünden ayrıca 5 Mart 2026 tarihli değişiklikle güncellenen ekler kullanılmalıdır. Güncel Ek-1 m.10/ç, 24 metre ve üzeri yat veya teknelere belirli imal, tadilat, bakım, onarım veya çekek hizmetlerini veren tesisleri; Ek-2 m.28/h ise 5 metrenin üzerindeki ve 24 metrenin altındaki araçlara hizmet veren tesisleri düzenler. Bu sınıflandırma, çevresel işletme yönetmeliğinin kendi kapsam koşullarından ayrı bir incelemedir.
Konunun ayrıntıları için yat inşa sözleşmesi bölümüne bakılabilir. Bu yönüyle kıyıda kalan taşınmazın tapu iptali yazısı da birlikte okunabilir.
Çalışmaya başlamadan atık ve kirlilik kontrolü
Bakım veya onarım kabulünde teknenin atık durumu, yakıt ve yağ devreleri, balast tankı işlemleri ve kullanılacak kimyasallar kayda alınmalıdır. Yönetmeliğin 5 ve 6. maddelerindeki önleyici yükümlülükler, işin sonunda temizlik yapılmasıyla sınırlı değildir. Boya ve yüzey hazırlığında kirleticinin daha oluştuğu noktada tutulması gerekir.
Raspa tozu, boya kalıntısı, yıkama suyu, yağlı bez, filtre ve atık yağ aynı atık grubuna konulmamalıdır. Sınıflandırma, güvenlik bilgi formları ve analiz gereksinimi dikkate alınarak yapılır. Atıkların geçici depolanması ile lisanslı tesise teslimi arasındaki miktar farkları açıklanabilir olmalıdır. Bir taşıma veya bertaraf faturası, bütün atıkların usulüne uygun yönetildiğini tek başına göstermez.
Açık veya kapalı çalışma alanına ilişkin teknik şartlar, zemin geçirimsizliği, çevreleme, toplama ve arıtma tedbirleri faaliyet özelinde uygulanır. İşletme talimatı, “denize atık bırakılmayacaktır” cümlesinden daha somut olmalıdır: Hangi vana kapatılacak, hangi alanda raspa yapılacak, sızıntı kimin tarafından durdurulacak ve kirlenmiş malzeme nereye alınacaktır?
Konunun ayrıntıları için yapı ruhsatının iptali bölümüne bakılabilir.
Sediman alım tesisi yükümlülüğü
Yönetmelikte sediman, geminin balast suyundan çöken malzemedir. Liman dibinden taranan her malzeme ile aynı hukuki kategori kabul edilmemelidir. 400 GT’dan büyük gemilere hizmet veren tesisler bakımından sediman alımına ilişkin özel yükümlülükler bulunmaktadır. Bu eşik, teknenin metre cinsinden boyu değildir.
Sediman alım tesisi müştereken kurulabilir veya koşulları varsa üçüncü kişi tarafından işletilebilir. Büyükşehir belediyesinin hizmet verdiği durumda yönetmelikte öngörülen sözleşmeli model de değerlendirilir. Dış hizmet alınması, teslim zincirinin ve tesis işletmecisinin sorumluluklarının ortadan kalktığı anlamına gelmez. Proje onayı, gerekli faaliyet ve çevre izinleri ile lisans süreci birlikte yürütülmelidir.
Sediman yönetim planı beş yılda bir Bakanlığa sunulur; faaliyet raporu her yılın ilk ayında hazırlanıp iletilir. Gemiden alma, geçici depolama, taşıma ve bertaraf kayıtları aynı atık akışını izlemeye elverişli olmalıdır. İşletmeci, sözleşmede yalnız hizmet bedelini değil kapasiteyi, kabul koşullarını, acil durumda erişimi ve belgelendirmeyi de düzenlemelidir.
İzleme ve raporlama takvimi
Deniz izleme raporu ile tesis izleme raporu farklı belgelerdir. İlki deniz ortamına etkileri, ikincisi tesisin faaliyet ve önleyici uygulamalarını görünür kılar. Yönetmelik m.14–17’deki temel takvim aşağıdaki gibidir; idarenin somut deniz alanına göre belirlediği ek şartlar ayrıca uygulanır.
| Yükümlülük | Temel periyot veya süre | İzlenecek kayıt |
|---|---|---|
| Deniz suyu parametreleri | Mevsimsel | Numune ve analiz dosyası |
| Sediman ve biyota örneklemesi | Yılda bir | Aynı koordinatlarla karşılaştırma |
| Makro bentoz örneklemesi | Üç yılda bir | Ekolojik izleme sonuçları |
| Numune tarihi bildirimi | En az 10 gün önce | İl müdürlüğüne bildirim |
| Deniz izleme raporu | Çalışmadan itibaren bir ay | İl müdürlüğüne sunum |
| Sediman faaliyet raporu | Her yıl ocak ayında | Bakanlığa sunum |
| Temiz üretim ilerleme raporu | Her yıl 30 Haziran’a kadar | İş termin planının gerçekleşmesi |
Numune noktalarının tesis etki alanında en az beş, dışında iki noktada oluşturulması esastır. Deniz alanının yapısı nedeniyle Bakanlığın değişiklik belirleme yetkisi vardır. Yetkili laboratuvar, yöntem, meteorolojik koşullar, koordinat ve derinlik bilgilerinin korunması, raporun sonraki yıllarla karşılaştırılabilmesi için önemlidir.
Tesis izleme raporu, faaliyete geçişten sonraki bir yıl içinde, çevre izni yenilemesinde ve sonraki üçüncü yılda Bakanlığa sunulur. Deniz izleme çalışmaları da izin yenilemesi ve sonraki üçüncü yılda Bakanlığın değerlendirmesine iletilir. Havuzlama ve ilgili işlem kayıtlarının on yıl muhafazasına ilişkin özel hüküm, genel bir “dosyaları beş yıl tutmak yeterlidir” yaklaşımını geçersiz kılar.
2026 yılında özellikle izlenecek değişiklikler
7579 sayılı Kanunla Çevre Kanunu’nun çevre yönetimi hizmeti, yetkilendirilmiş kişi ve danışmanlık yapısına ilişkin hükümleri Mayıs 2026’da değişmiştir. Hizmet sağlayıcı seçilirken eski unvan veya eski yetki belgesi bilgisine dayanılmamalıdır. Güncel yetki kapsamı, raporu imzalayan kişi ve işletmenin yükümlülüğü birlikte kontrol edilmelidir. Hizmet sözleşmesine, yetkinin askıya alınması veya kaybında bildirim ve dosya devri hükümleri konulması yararlıdır.
2022 Yönetmeliği’nde belirli tesis içi yüzer araçların elektrikli hale getirilmesi için öngörülen beş yıllık uyum süresi, yayım tarihinden hesaplandığında 7 Aralık 2027’ye ulaşmaktadır. 13 Ekim 2026 itibarıyla bu sürenin zaten dolduğu söylenemez. Buna karşılık mevcut tesisler için öngörülmüş önceki bir yıllık geçiş süreleri her yeni yılda yeniden başlamaz. İşletme, gelecekte dolacak süreyle geçmişte tamamlanması gereken ödevi ayrı takip etmelidir.
9 Eylül 2026 tarihli 2026/12 sayılı Denizcilik Atıkları Uygulaması Genelgesi de atık teslim ve kayıt süreçlerine eklenmelidir. Tesisin kabul ettiği tekne türüne göre güncel DAU ve Mavi Kart yükümlülükleri, sediman raporlamasından ayrı takip edilir.
Taşeron ve işletmeci arasında sorumluluk paylaşımı
Boya, raspa, atık toplama veya bakım işinin dışarıya verilmesi, idareyi taraflar arasındaki sorumluluk dağılımıyla bağlı hale getirmez. İşletmeci, kanuni yükümlülüğü bakımından muhatap olabilir; taşeronun fiili ve kusuru ise ayrıca incelenir. Sözleşmedeki rücu hükmü, kamu yaptırımını önlemeye yönelik bir izin yerine geçmez.
Uygulanabilir sözleşmede çalışma alanı teslimi, kullanılacak ekipman, atık sahipliği, kabul edilmeyen atıklar, kaza bildirimi, kayıt erişimi ve denetim yetkisi açık olmalıdır. Taşeronun sigortası incelenirken çevresel zarar, kademeli kirlenme ve temizlik gideri istisnaları kontrol edilmelidir. “Bütün cezalar taşerona aittir” cümlesi tek başına etkili risk yönetimi sağlamaz.
Konunun ayrıntıları için turizm tesisi için arazi, imar ve inşaat bölümüne bakılabilir.
Konunun ayrıntıları için yat inşa ve refit sözleşmeleri ile bakım onarım süreçleri bölümüne bakılabilir.
Yaptırım ve yargısal başvuru
Çevre Kanunu m.20 uyarınca idari para cezası, m.15 çerçevesinde faaliyetin durdurulması ve m.28 kapsamında giderim veya tazmin sorumluluğu farklı hukuki sonuçlardır. Ceza tutarı, ihlal türüne ve ilgili yılın tarifesine göre belirlenir. Kanun metnindeki tarihî temel tutar doğrudan 2026 cezası olarak kullanılamaz.
2872 sayılı Kanun m.25 kapsamında idari yaptırım kararına karşı tebliğden itibaren 30 gün içinde idare mahkemesinde dava açılabilir. Dava, tahsilatı kendiliğinden durdurmaz; yürütmenin durdurulması ayrıca değerlendirilir. Tutanak, fotoğraf, analiz, yetki belgesi ve tesisin savunması birlikte incelenmeli; yalnız usul itirazıyla yetinilmemelidir.
AYM’nin Düzgit Yalova Gemi İnşa Sanayi A.Ş., B. No: 2013/8756, 15.04.2015 kararı, tersaneye ilişkin imar yaptırımı yargılamasında esaslı iddiaların yeterli gerekçeyle karşılanmaması nedeniyle ihlal tespit etmiştir. Karar bir deniz kirliliği cezasının iptali değildir. Buradan çıkarılabilecek usul ilkesi, teknik ve hukuki itirazların mahkemece değerlendirilmesinin denetlenebilir olmasıdır; dosyaya özgü başarı garantisi vermez.
Konunun ayrıntıları için Türkiye’de yat hukuku, bayrak, vergiler ve ithalat işlemleri bölümüne bakılabilir.
Sonuç
Çevreye uygun işletme için izin dosyası ile sahadaki uygulama aynı olmalıdır. Faaliyet, atık, numune, rapor ve taşeron kayıtlarının tek sorumlu takvimde toplanması; hem kirliliği önleme hem denetimde açıklanabilirlik bakımından gereklidir. İhlal sonrasında hazırlanmış genel bir talimat, olay tarihindeki kayıtların yerini tutmaz.
Sıkça Sorulan Sorular
Her marina bu yönetmeliğin kapsamına girer mi
Hayır. Fiilî faaliyet, tesis niteliği ve yönetmeliğin kapsam hükümleri incelenmelidir. Genel çevre yükümlülükleri ise ayrıca geçerlidir.
Sediman tesisi her küçük tekne bakım yerinde zorunlu mudur
400 GT’dan büyük gemilere hizmet verilmesine ilişkin özel eşik ve faaliyet koşulları değerlendirilir. Tekne boyu ile GT karıştırılmamalıdır.
Analizi taşerona yaptırmak raporlama sorumluluğunu bitirir mi
Hayır. Yetkili kuruluş kullanılması gerekir; işletmeci sunum takvimi ve dosya bütünlüğünü takip etmelidir.
Cezaya dava açılması faaliyetin durdurulmasını kaldırır mı
Kendiliğinden kaldırmaz. Her yaptırımın niteliği ve yürütmenin durdurulması koşulları ayrıca incelenir.
Elektrikli yüzer araçlar için beş yıllık süre 2026’da dolmuş mudur
Yayım tarihinden başlayan beş yıllık süre 7 Aralık 2027’ye ulaşır. Somut aracın ilgili hüküm kapsamında bulunup bulunmadığı ayrıca belirlenmelidir.
İşletme sahibinin değişmesi eski kayıtları gereksiz hale getirir mi
Hayır. Devirde izinler, raporlar, geçmiş uyumsuzluklar ve devam eden giderim yükümlülükleri ayrıca incelenmelidir.
Kaynakça
- Tersane, Tekne İmal ve Çekek Yerlerinin Çevresel Yönetimi Hakkında Yönetmelik. 7.12.2022 / 32036; kapsam, sediman, izleme, raporlama ve geçiş süreleri. Bağlantı
- 2872 sayılı Çevre Kanunu. m.10, 20/ı, 24–25 ve ilgili yükümlülükler; 7554 ve 7579 sayılı kanunlarla yapılan değişiklikler dahil. Bağlantı
- Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği — güncel metin. 29.7.2022 / 31907; 5.3.2026 / 33187 değişikliği; m.17, 20, 21, 24 ve geçici hükümler. Bağlantı
- ÇED Yönetmeliği — güncel Ek-1 ve Ek-2. 5.3.2026 değişiklikleri; Ek-1 m.10 ve Ek-2 m.28. Bağlantı
- İMEAK DTO — 2026/12 sayılı Denizcilik Atıkları Uygulaması Genelgesi. 9.9.2026 Genelgesi; %80 doluluk, 20/15 gün; 10.9.2026 tarihli 709 sayılı sirküler. Bağlantı
- 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu. m.20/A ve 27; ivedi yargılama ve yürütmenin durdurulması. Bağlantı
- AYM, Düzgit Yalova Gemi İnşa Sanayi A.Ş., B.No:2013/8756, 15.04.2015. İmar yaptırımı ve gerekçeli karar hakkı; deniz kirliliği cezası değildir. Bağlantı