AYM Kararlarıyla Nitelikli Haklar ve Temel Özgürlüklerin Sınırlandırılması

Nitelikli haklar, kullanılmaları belirli anayasal koşullarla sınırlandırılabilen temel hak ve özgürlüklerdir. Ancak bir hakkın sınırlandırılabilir olması, kamu makamlarına sınırsız müdahale yetkisi vermez. Müdahalenin kanuni dayanağı bulunmalı, anayasal bakımdan meşru bir amacı olmalı ve demokratik toplumda gerekli, elverişli ve orantılı olduğu somut gerekçelerle gösterilmelidir. Bu koşullardan birinin sağlanmaması, ilgili hakkın ihlaline yol açabilir.

Anayasa Mahkemesinin Haziran 2025 tarihli Nitelikli Haklar Karar Özetleri adlı yayını; ifade, toplantı, sendika, eğitim, din ve vicdan, siyasi katılım ve örgütlenme alanlarındaki kararları bir araya getirir. Bu makale, söz konusu derlemenin konu çerçevesini esas alarak seçilmiş kararların tam metinlerini inceler; sınırlamanın şartlarını, haklar arasındaki ayrımları ve başvuruya etkilerini açıklar. Kararların olay tarihindeki hukuku ile güncel başvuru usulü birbirinden ayrılmıştır. “Doğrudan alıntı” etiketiyle sunulan bloklar, kararların aynen aktarılan bölümleridir. “Mahkemenin kararı” karar sonucunu, “Hukuki değerlendirme” ise bu makalenin değerlendirmesini gösterir.

Nitelikli haklar nedir ve hangi hakları kapsar?

Sınırlandırılabilir hak, güvencesi zayıf hak değildir

Nitelikli hak kavramındaki “nitelikli” sözcüğü, bazı hakların diğerlerinden daha değerli olduğu anlamına gelmez. Kavram, hakkın kullanılmasına yapılabilecek müdahalelerin belirli koşullara bağlandığını anlatır. İfade özgürlüğü, barışçıl toplantı ve örgütlenme özgürlüğü bunun belirgin örnekleridir. Bir sınırlamanın kanunda yer alması, anayasal denetimin başlangıcıdır; sonu değildir.

Anayasa’nın 13. maddesi olağan dönemde sınırlamanın genel güvencelerini düzenler. Hakkın özel düzenlemesi de ayrıca dikkate alınır. Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin din ve inanç açıklamalarına, ifadeye ve toplantı ile örgütlenmeye ilişkin hükümleri benzer denetim soruları doğursa da eğitim ve seçim haklarının sözleşmesel rejimi bunlarla bütünüyle aynı değildir. Bütün haklara tek bir sınırlama maddesi uygulanamaz. Anayasa, m. 13; AİHS, m. 9–11 ve Ek 1 No.lu Protokol, m. 2–3.

Hakların anayasal dayanakları ve inceleme konusu

Bu tablo, bireysel başvuruda her uyuşmazlığın otomatik olarak inceleneceği anlamına gelmez. Başvurunun ayrıca Anayasa ile Türkiye’nin taraf olduğu AİHS ve protokollerinin ortak koruma alanına girmesi gerekir. Anayasal bir hakkın varlığı ile o şikâyetin bireysel başvuruda incelenebilir olması farklı meselelerdir.

Mutlak koruma alanları ile dışa vurum özgürlüğü ayrılmalıdır

İşkence yasağı gibi mutlak güvenceler, ifade özgürlüğüyle aynı sınırlama mantığına tabi tutulamaz. Din ve vicdan alanında da kişinin bir inanca sahip olması, inancını değiştirmesi veya inanmaması ile inancını dışa vuran davranışları aynı düzeyde ele alınmamalıdır. Dışa vurum davranışının somut koşullarda sınırlandırılabilmesi, kişinin düşüncesinden veya inancından vazgeçmeye zorlanabileceği anlamına gelmez.

Olağanüstü hâl ise bütün güvenceleri ortadan kaldırmaz. Anayasa’nın 15. maddesi; milletlerarası yükümlülükler, durumun gerektirdiği ölçü ve korunmaya devam eden çekirdek güvenceler üzerinden ayrı bir denetim öngörür. Olağanüstü hâlin varlığı, her müdahaleyi kendiliğinden hukuka uygun kılmaz.

Temel haklar hangi şartlarla sınırlandırılabilir?

Kanuni dayanak açık, erişilebilir ve öngörülebilir olmalıdır

Sınırlama yetkisi, ilgili hakkın ve müdahalenin niteliğine uygun bir kanuni temele dayanmalıdır. Kişi, hangi davranışının hangi hukuki sonuçla karşılaşabileceğini makul ölçüde öngörebilmelidir. Düzenleme, uygulayıcıya keyfî karar verebileceği sınırsız bir alan bırakamaz.

AYM, Tuğba Arslan kararında bu eşiği açık biçimde ifade etmiştir:

“Anayasa’nın 13. maddesine göre temel hakların sınırlandırılması için mutlaka kanuna ihtiyaç vardır.”

Doğrudan alıntı: AYM Genel Kurulu, Tuğba Arslan, B. No: 2014/256, 25/6/2014, § 98.

Kanunilik incelemesinde yalnızca bir madde numarası göstermek yeterli değildir. Düzenlemenin kapsamı, uygulanma biçimi ve keyfîliğe karşı sağladığı güvenceler birlikte değerlendirilir. Bir mahkeme kararı veya mesleki teamül, somut olayda bulunmayan kanuni sınırlamanın yerine kendiliğinden geçemez.

Meşru amaç, hakkın özel düzenlemesiyle bağlantılı olmalıdır

Kamu düzeni, millî güvenlik veya başkalarının hakları gibi gerekçeler soyut biçimde tekrarlanarak sınırlama meşrulaştırılamaz. Önce ilgili hak bakımından hangi anayasal amacın uygulanabilir olduğu, ardından müdahalenin gerçekten bu amaca yönelip yönelmediği gösterilmelidir.

2001 değişikliği sonrasında Anayasa’nın 13. maddesi bütün haklar için genel bir sınırlama sebepleri listesi içermez. Kemal Gözler’in bu değişikliği inceleyen çalışması da genel sebeplerin kaldırılması ile özel sebeplerin önemini ayırır. Buradan çıkarılacak sonuç, başka bir hakka özgü sınırlama nedeninin gerekçesiz biçimde taşınamayacağıdır. Özel sınırlama sebebi bulunmayan haklarda anayasal bütünlük ve çatışan güvenceler ayrıca değerlendirilir. “Kamu yararı vardır” demek, uygulanabilir anayasal dayanağı açıklama yükümlülüğünü ortadan kaldırmaz.

Demokratik toplumda gereklilik somut olgularla açıklanmalıdır

Müdahale, zorunlu bir toplumsal ihtiyaca dayanmalıdır. İdare ve mahkemeler; hangi tehlikenin doğduğunu, hangi menfaatin korunacağını ve müdahalenin neden gerekli olduğunu olayla bağlantılı gerekçelerle açıklamalıdır. Rahatsızlık, eleştirilme veya soyut ihtimal tek başına yeterli değildir.

İlgili ve yeterli gerekçe, yalnızca kararın uzun yazılması demek değildir. Başvurucunun belirleyici iddiaları ele alınmalı; lehine olan olguların neden sonucu değiştirmediği açıklanmalıdır. İnci Çiğdem Ertan kararında kanuni dayanak ve meşru amaç kabul edilmiş olmasına rağmen gerekçenin ve dengenin yetersiz bulunması, bu aşamanın bağımsız önemini gösterir (§§ 29–42).

Ölçülülük üç ayrı soruyla denetlenmelidir

AYM’nin Barış Yiğit kararındaki açıklama bu üç unsuru birbirinden ayırır (§ 38). Bu nedenle bir tedbirin amaca yararlı olması, tek başına gerekli ve orantılı olduğunu kanıtlamaz. Hakkı fiilen kullanılamaz hâle getiren uygulamalarda hakkın özü ve diğer anayasal güvenceler de gözetilmelidir.

Hukuki değerlendirme: Denetimin konusu yalnızca devletin ulaşmak istediği amaç değildir. O amaç için seçilen aracın zorunluluğu, ağırlığı ve uygulanma biçimi de gerekçelendirilmelidir.

İfade özgürlüğünde eleştiri, hakaret ve savunma ayrımı

Sert eleştiri, bağlam incelenmeden hakaret sayılamaz

İfade özgürlüğü yalnızca olumlu, zararsız veya çoğunluğun benimsediği açıklamalarla sınırlı değildir. Bununla birlikte kişinin şeref ve itibarının korunması da anayasal güvence altındadır. Çatışan bu menfaatlerin dengelenmesinde açıklamanın bütünü, konusu, muhatabı, yayıldığı ortam ve etkisi önem taşır.

Bir olayın gerçekleştiğini ileri süren olgu isnadı ile bir davranışa ilişkin değer yargısı ayrılmalıdır. Değer yargısından matematiksel doğruluk ispatı beklemek uygun değildir; buna karşılık bir kişiye yöneltilen ağır isnadın olgusal temeli ve bağlamı göz ardı edilemez. Hiciv, mesleki savunma, siyasal eleştiri ve doğrudan kişisel saldırı aynı kalıba yerleştirilemez.

Hukuki değerlendirme: Bir ifadenin sert olması tek başına cezalandırmayı haklı kılmaz; “eleştiridir” denilmesi de her ifadeye dokunulmazlık sağlamaz. Hukuki sonuç, sözün tamamı ve olayın bağlamı incelenerek kurulmalıdır. Siyasi tartışmaya ilişkin uygulamalar için büromuzun siyasetçiye yönelik eleştiri hakkında bireysel başvuru incelemesi ayrıca okunabilir.

Avukatın savunma açıklaması özel bir koruma gerektirir

Kenan Gül (2) başvurusunda avukatın dava dilekçesindeki ifadeleri nedeniyle disiplin cezası uygulanmıştır. AYM; sözlerin uyuşmazlıkla ilişkisini, müvekkilin aktardığı olguları, ifadelerin mahkeme dışına taşmamasını ve savunmanın etkili yürütülmesini birlikte değerlendirmiştir (§§ 42–49).

Mahkemenin kararı: AYM, ifade özgürlüğünün ihlal edildiğine oybirliğiyle karar vermiş; ihlalin sonuçlarının giderilmesi için yeniden yargılama yapılmak üzere kararın ilgili mahkemeye gönderilmesine hükmetmiştir (§ 51 ve hüküm bölümü).

Hukuki nitelendirme: Uyuşmazlık, avukata her türlü söz için sınırsız bağışıklık tanınması meselesi değildir. Savunma göreviyle bağlantılı açıklamanın, bağlamından koparılarak disiplin yaptırımına dönüştürülmesi incelenmiştir.

Hukuki değerlendirme: Dilekçedeki sözün dava konusuyla ilgisi, dayandığı olgular ve açıklamanın yapıldığı çevre değerlendirilmeden yalnızca kullanılan sözcüğe dayanılarak yaptırım kurulması anayasal gerekçelendirme bakımından yetersiz kalabilir. Hafif bir disiplin cezasının gelecekteki savunmaları caydırabileceği de hesaba katılmalıdır.

Basın, internet, bilim ve sanat alanlarında aracın özellikleri önemlidir

Gazete yazısı, sosyal medya paylaşımı, bilimsel araştırma, sanat eseri, pankart veya afiş; düşüncenin farklı açıklanma biçimleridir. İncelemede ifadenin ulaştığı kitle, yeniden paylaşılma biçimi, yayının bütünü ve kamusal tartışmayla bağlantısı dikkate alınmalıdır. Aynı cümle, bilimsel tartışmada, bir sanat eserinde ve doğrudan tehdit içeren mesajda farklı hukuki bağlamlara sahip olabilir.

İnternet yayınlarında bir içeriğe ilişkin sorun ile bütün yayın alanının sınırlandırılması birbirinden ayrılmalıdır. Dar bir müdahalenin yeterli olup olmayacağı, kararın gerekçesi ve etkili itiraz imkânı değerlendirilmelidir. Derlemedeki geçmiş tarihli erişim engelleme kararları, bugünkü her başvurunun aynı kanun maddesi ve aynı usulle yapılabileceği anlamına gelmez. Tarihsel içtihat, yürürlükteki başvuru yolunun yerine kullanılamaz. Bir platformun tamamına yönelik erişim engelinin ifade özgürlüğü bakımından incelenmesi sosyal medya platformuna erişim engeli ve ifade özgürlüğü yazısında anlatılmıştır.

Bilgi edinme taleplerinde ise istenen belgenin niteliği, kamusal tartışmayla ilişkisi ve erişimin hangi amaçla istendiği önemlidir. Anayasa’nın 74. maddesindeki bilgi edinme hakkı ile bir şikâyetin AİHS bağlantılı ifade özgürlüğü kapsamında incelenebilmesi aynı soru değildir. Her bilgi talebinin reddi otomatik olarak ifade özgürlüğü ihlali oluşturmaz.

Şiddete teşvik ile muhalif düşünce açıklaması ayrılmalıdır

Terörle mücadele bağlamında, açıklamanın örgütün şiddet yöntemlerini övmesi veya teşvik etmesi ile resmî politikaları eleştirmesi farklıdır. Kullanılan sözün bütünü, hedef kitlesi ve şiddetle bağlantısı incelenmelidir. Bir düşüncenin tartışmalı veya bir örgütün siyasi görüşleriyle benzer olması, tek başına şiddet propagandası sonucunu doğurmaz. Buna karşılık açık şiddet teşvikinin anayasal korumadan yararlanacağı varsayılamaz. AYM’nin resmî ifade özgürlüğü ilkeler derlemesi de bu bağlamsal incelemeyi vurgular.

Barışçıl toplantı hakkı, usule aykırılık gerekçesiyle kendiliğinden ortadan kalkmaz

Bildirim eksikliği ile şiddet birbirine eşitlenemez

Dilan Ögüz Canan kararında AYM şu tespiti yapmıştır:

“bir toplantı ve gösteri yürüyüşünün yasalarda belirtilen usullere tam olarak uyulmadan düzenlenmesi tek başına toplantı veya yürüyüşün barışçıl niteliğini ortadan kaldırmaz.”

Doğrudan alıntı: AYM Genel Kurulu, Dilan Ögüz Canan, B. No: 2014/20411, 30/11/2017, § 41; cümlenin ilgili bölümü.

Bu tespit, toplantılara ilişkin kanuni düzenlemelerin önemsiz olduğu anlamına gelmez. Bildirim, güvenliğin ve başkalarının haklarının korunması bakımından işlev taşıyabilir. Ancak bildirim yapılmaması ile toplantının şiddet içermesi farklı olgulardır. Gerçek bir kamu düzeni tehlikesi varsa buna uygun tedbir alınabilir; müdahalenin ağırlığı ayrıca açıklanmalıdır (§§ 39–41, 49–56). Afiş asma nedeniyle verilen idari para cezalarının toplantı hakkı yönünden denetimi afiş asma nedeniyle idari para cezası ve toplantı hakkı yazısında incelenmiştir.

Mahkûmiyet bulunmasa da caydırıcı müdahale doğabilir

Başvuruda toplantının dağıtılması, gözaltı ve kovuşturmanın ertelenmesiyle oluşan üç yıllık denetim birlikte değerlendirilmiştir. Mahkemenin kararı: Toplantı ve gösteri yürüyüşü düzenleme hakkının ihlal edildiğine oyçokluğuyla karar verilmiştir (§§ 56–57). Sonuç, yalnızca kesinleşmiş hapis cezası bulunmasına bağlı tutulmamıştır.

Karşıoyda ise törenin güvenliği, uyarıların varlığı ve olay anındaki koşullar öne çıkarılmıştır. Bu görüş ayrılığı, somut olayın nasıl belgelendiğinin önemini gösterir. Çoğunluğun yaklaşımında, başvurucunun bulunduğu grubun barışçıl niteliğini yitirdiğini gösteren davranışların ortaya konulmaması belirleyicidir.

Hukuki değerlendirme: Toplantının tamamı hakkında kullanılan genel ifadeler yerine kişinin davranışı, somut tehlike, uyarının zamanı ve müdahalenin biçimi gösterilmelidir. Görüntü kayıtları, tutanaklar ve olay sırası, soyut bir “kamu düzeni” tartışmasından daha belirleyicidir.

Sendikal faaliyet ile disiplin sorumluluğu birlikte değerlendirilmelidir

Hafif bir ceza da sendika hakkını ihlal edebilir

Tayfun Cengiz başvurusunda, sendika çağrısı üzerine iki gün göreve gelmeyen öğretmene uyarma cezası verilmiştir. AYM, eylemin koşullarını ve cezanın sendikal faaliyet üzerindeki caydırıcı etkisini incelemiştir.

“Bu sebeple sendika hakkına yapılan müdahalelerde, hedeflenen amaca ulaşabilmek için seçilen müdahalenin elverişli, gerekli ve orantılı olup olmadığı değerlendirilmelidir.”

Doğrudan alıntı: AYM İkinci Bölümü, Tayfun Cengiz, B. No: 2013/8463, 18/9/2014, § 54.

Mahkemenin kararı: Anayasa’nın 51. maddesindeki sendika hakkının ihlal edildiğine oybirliğiyle karar verilmiştir. Hafif ceza verilmiş olması, müdahaleyi tek başına haklı kılmamıştır (§§ 61–63).

Sendika kararı, her iş bırakmayı kendiliğinden hukuka uygun hâle getirmez

Canan Gül ve Eğitim ve Bilim Emekçileri Sendikası kararında farklı bir sonuca ulaşılmıştır. AYM, çalışma hayatı ve sendikanın çekirdek faaliyet alanıyla doğrudan bağlantısı bulunmayan eylemi sendika hakkı yerine örgütlenme özgürlüğü kapsamında değerlendirmiştir. Siyasi yönü ağır basan iş bırakmanın kamu hizmetine etkisini gözeterek gerçek kişi başvurucu yönünden örgütlenme özgürlüğünün ihlal edilmediğine karar vermiştir (B. No: 2022/74477, 18/12/2024, §§ 11–15).

Hukuki nitelendirme: Eylem kararını bir sendikanın alması ile eylemin anayasal olarak sendikal faaliyet sayılması özdeş değildir. Eylemin amacı, çalışanların ekonomik ve sosyal menfaatleriyle bağlantısı, görevin niteliği ve hizmet üzerindeki etkisi incelenir.

Hukuki değerlendirme: Savunma yalnızca sendika kararını sunmakla sınırlı kalmamalıdır. Kararın mesleki taleplerle bağlantısı, eylemin süresi, katılım biçimi ve hizmetin nasıl etkilendiği açıklanmalıdır. Bu iki karar, tek bir örnekten bütün iş bırakma eylemleri için sonuç çıkarılamayacağını gösterir.

Din ve vicdan özgürlüğünde kanunilik ve ayrımcılık ayrı incelenir

Tuğba Arslan başvurusunda başörtülü avukatın duruşmaya katılımı nedeniyle duruşma ertelenmiş ve müvekkile başka avukat tutması için süre verilmiştir. AYM, müdahalenin kanunilik şartını taşımadığını saptamıştır (§§ 98–99). Ayrıca farklı muamelenin somut ve nesnel dayanağının gösterilip gösterilmediğini incelemiştir (§§ 148–154).

Mahkemenin kararı: Din ve vicdan özgürlüğünün ve bu hakla bağlantılı ayrımcılık yasağının ihlal edildiğine oyçokluğuyla karar verilmiştir. İnanç açıklamasının başkalarının haklarını engellediği yönünde somut olgular ortaya konulmaması, değerlendirmede önem taşımıştır.

Hukuki nitelendirme: Kanuni temeli bulunmayan sınırlama ile din temelinde farklı muamelenin haklılaştırılamaması ayrı anayasal sorunlardır. Bunlardan birinin tartışılması diğerini gereksiz kılmaz.

Hukuki değerlendirme: Bir inanç davranışından duyulan soyut rahatsızlık, dışlama için yeterli gerekçe değildir. Bununla birlikte kararın belirli bir mesleki bağlamda verildiği unutulmamalı; bütün kurumlar, görevler ve davranışlar hakkında sınırsız bir serbestlik sonucu çıkarılmamalıdır.

Eğitim hakkı, ceza soruşturması sırasında da korunur

Barış Yiğit başvurusunda, el konulan bilgisayarda bulunan doktora tezine erişmek için kopya verilmesi istenmiş; bu talep yaklaşık beş yıl boyunca sonuçlandırılmamıştır. AYM, koruma tedbirinin süresini, başvurucunun eğitimine etkisini ve usule ilişkin güvencelerden yararlanamamasını incelemiştir (§§ 45–54).

“Herhangi bir tedbirin ilanihaye veya herhangi bir kriterden bağımsız olarak süreklilik arz eder biçimde uygulanması mümkün değildir.”

Doğrudan alıntı: AYM Birinci Bölümü, Barış Yiğit, B. No: 2016/67924, 7/9/2021, § 40.

Mahkemenin kararı: Eğitim hakkının ihlal edildiğine oybirliğiyle karar verilmiştir. Karar, bütün arama veya elkoyma işlemlerinin hukuka aykırı olduğu sonucunu içermez. Eğitim hakkına yönelik müdahalenin sürmesi ve talebin değerlendirilmemesi üzerinde durur.

Hukuki değerlendirme: Ceza soruşturmasının yürütülmesi meşru bir amaç taşısa bile başka bir temel hak üzerindeki somut etki ayrıca incelenmelidir. Eğitim için gerekli veriye erişim talebi; kaydın hangi çalışmayla ilgili olduğunu, teslim veya tez süresini ve daha dar bir çözümün neden mümkün olduğunu gösteren belgelerle desteklenmelidir.

Örgütlenme ve siyasi katılım, şeklen tanınmakla korunmuş olmaz

Dernek üyeliğine yaptırım somut gerekçe gerektirir

İnci Çiğdem Ertan başvurusunda avukatın bir iş insanları derneğine üyeliği nedeniyle uyarma cezası uygulanmıştır. AYM, derneğin adı üzerinden meslek itibarına zarar verildiği sonucuna ulaşılmasını yeterli bulmamış; üyelik ile ileri sürülen zarar arasında somut bağlantı kurulmasını aramıştır (§§ 37–41).

Mahkemenin kararı: Örgütlenme özgürlüğünün ihlal edildiğine oybirliğiyle karar verilmiştir (B. No: 2019/41440, 19/10/2023, § 42). Buradaki mesele, meslek kurallarının bütünüyle etkisiz sayılması değildir. Meşru bir mesleki düzenleme amacının somut üyelik faaliyetine nasıl uygulanacağının gerekçelendirilmesidir.

Hukuki değerlendirme: Derneğin adı, toplumsal algı veya üyelerinin meslekleri üzerinden varsayım kurularak yaptırım uygulanamaz. Kişinin hangi davranışının hangi yükümlülüğü ihlal ettiği gösterilmelidir.

Seçilme hakkı, temsil görevinin etkili yürütülmesini de kapsar

Kadri Enis Berberoğlu (2) kararında, yeniden seçilen milletvekilinin yasama dokunulmazlığı ve yargılamanın sürdürülmesi incelenmiştir. AYM, geçici 20. maddedeki istisnanın kapsamının genişletilmesini eleştirmiştir:

“Bir istisna geniş yorumlanamaz ve istisnanın kapsamı genişletilemez.”

Doğrudan alıntı: AYM Genel Kurulu, Kadri Enis Berberoğlu (2), B. No: 2018/30030, 17/9/2020, § 90.

Mahkemenin kararı: Seçilme ve siyasi faaliyette bulunma hakkı ile kişi hürriyeti ve güvenliği hakkının ihlal edildiğine oybirliğiyle karar verilmiştir (§ 94 ve hüküm bölümü).

Hukuki değerlendirme: Karar, somut anayasal dokunulmazlık rejimine ilişkindir. Bütün seçim uyuşmazlıkları veya bütün ceza yargılamaları için otomatik sonuç doğuran bir formül değildir. Verdiği temel ölçüt, temsil güvencesini daraltan istisnanın kapsamının hak aleyhine genişletilmemesidir.

Kamu görevlileri, çalışanlar ve tutuklular haklarını bütünüyle kaybetmez

Kamu görevlisinin tarafsızlık yükümlülüğü, askerin disiplin yükümlülüğü veya ceza infaz kurumundaki güvenlik gereği, hak incelemesini ortadan kaldırmaz. Görevin niteliği, açıklamanın görevle bağlantısı, kurum içindeki etkisi ve müdahalenin ağırlığı birlikte değerlendirilir. Aynı ifade için öğretmen, asker, gazeteci ve avukatın bulunduğu bağlamlar farklı olabilir.

Özel iş ilişkisinde ise işverenin kararı doğrudan bir kamu gücü işlemi sayılmasa da uyuşmazlığı inceleyen mahkemelerin temel hakları koruma yükümlülüğü gündeme gelebilir. Çalışanın açıklaması, işyerinin meşru menfaatleri ve seçilen yaptırım arasında gerekçeli bir denge kurulmalıdır. İş sözleşmesinin varlığı, anayasal hakların tamamen terk edildiği anlamına gelmez.

Ceza infaz kurumlarında yayın, haberleşme, eğitim veya inanç faaliyetlerine getirilen sınırlamalarda da somut güvenlik gerekçeleri ve daha hafif seçenekler önemlidir. Kişinin statüsü, incelemenin başlangıç verisidir; bütün müdahaleleri haklılaştıran sonuç değildir. Bu bölümdeki ortak ölçütler, her statüye özgü kanuni rejimle birlikte uygulanmalıdır. Cezaevinde protesto ve açlık grevi nedeniyle verilen disiplin cezalarının denetimi cezaevinde protesto ve açlık grevi nedeniyle disiplin cezaları yazısında ayrıca ele alınmıştır.

Hak ihlali iddiası hangi belgelerle ve hangi yolla ileri sürülmelidir?

Önce müdahale, gerekçe ve sonuç belirlenmelidir

Etkili bir hukuki başvuru, yalnızca bir hak adını sıralamaktan ibaret değildir. Müdahaleyi doğuran işlem, işlemi yapan makam, kullanılan kanuni yetki, gerekçeler ve kişinin uğradığı somut etki birbirine bağlanmalıdır.

Deliller hukuka uygun yollardan elde edilmeli ve asılları korunmalıdır. Başkasının özel yazışmasına yetkisiz erişmek veya kişisel verileri gereksiz biçimde yayımlamak, hak arama faaliyetiyle haklılaştırılamaz. Kamuya açıklanacak metin ile mahkemeye sunulacak delilin kapsamı aynı olmak zorunda değildir.

Bireysel başvuru, olağan kanun yollarının yerine geçmez

Anayasa’nın 148. maddesi ve 6216 sayılı Kanun’un 45–48. maddeleri uyarınca bireysel başvurunun konusu ve kabul edilebilirliği ayrıca incelenir. Kural olarak mevcut ve etkili idari ve yargısal başvuru yolları tüketilmelidir. İhlal iddiasının özü, bu süreçlerde ilgili makamların önüne getirilmelidir. Mahkeme kararının yalnızca yanlış olduğu söylenerek yeni bir temyiz incelemesi talep edilemez.

Başvurucu; ihlale neden olduğunu ileri sürdüğü işlemden güncel ve kişisel olarak etkilendiğini açıklamalıdır. Özel hukuk tüzel kişileri yalnızca tüzel kişiliğe ait haklar bakımından başvurabilir. Canan Gül ve Eğitim ve Bilim Emekçileri Sendikası kararında, sendikanın kendi hakkının doğrudan etkilendiği gösterilmediğinden tüzel kişi yönünden kişi bakımından yetkisizlik kararı verilmesi bu ayrımı somutlaştırır (§ 20).

Otuz günlük süre ile tebliğ ve öğrenme ayrımı korunmalıdır

Genel başvuru süresi otuz gündür. Süre, başvuru yollarının tüketildiği tarihten; başvuru yolu öngörülmemişse ihlalin öğrenildiği tarihten itibaren işler. Nihai kararın öğrenilmesi bakımından yalnızca kâğıt tebligata güvenilmemelidir. UYAP üzerinden kararın okunması gibi kayıtlar, olayın koşullarına göre öğrenme tarihinin belirlenmesinde etkili olabilir. 6216 sayılı Kanun, m. 47/5; İçtüzük, m. 64.

Haklı mazeret nedeniyle süresinde başvuramayan kişi, mazeretin kalkmasından itibaren on beş gün içinde, mazeretini belgeleyen delillerle başvurabilir. Mazeretin haklı bulunup bulunmadığı ayrıca değerlendirilir. Bu imkân, başvuru süresine serbestçe eklenen ikinci bir süre değildir.

Başvurular usulüne uygun form ve eklerle doğrudan AYM’ye veya mevzuatta belirtilen aracılar üzerinden yapılabilir. Ayrıca 1 Ekim 2025’ten beri avukatlar UYAP Avukat Portalı üzerinden elektronik başvuru yapabilmektedir. Resmî kılavuz; e-imza, başvurucu bilgileri, vekâletname ve dosya yükleme adımlarını açıklar. Başvurunun kayda alındığı doğrulanmalı; formun bilgisayarda hazırlanması başvurunun yapılmasıyla karıştırılmamalıdır.

Başvuru harca tabidir; ödeme gücü bulunmayanlar için adli yardım koşulları ayrıca değerlendirilir. Kamu harcı ile avukatlık ücret sözleşmesi farklı kalemlerdir. Bu makale belirli bir dosya için masraf veya ücret teklifi içermez.

Başvuru yapılması, işlemi kendiliğinden durdurmaz

Bireysel başvuru yapılması, yaptırımın veya işlemin uygulanmasını otomatik olarak durdurmaz. Gerekiyorsa ilgili yargı yolundaki geçici koruma imkânları ve AYM önünde tedbir talebi ayrıca değerlendirilmelidir.

Güncel düzenleme: İçtüzüğün 73. maddesi, 5 Ağustos 2025 tarihli değişiklikten sonra başvurucunun temel haklarına, özellikle yaşamına ya da maddi veya manevi varlığına yönelik ciddi tehlikeyi esas alır. Tedbir ihtiyacı; tehlikenin ciddiyeti, yakınlığı ve belgeleriyle açıklanmalıdır. Eski metne dayanarak tedbir incelemesini yalnızca yaşam hakkıyla sınırlı göstermek doğru değildir. Her başvuruda tedbir verileceği sonucu da çıkarılamaz.

İhlal kararının sonucu, ihlalin ve etkilerinin giderilmesidir

AYM’nin ihlal kararı vermesi, her olayda aynı giderime veya tazminata hükmedileceği anlamına gelmez. 6216 sayılı Kanun’un 50. maddesi çerçevesinde ihlalin kaynağına ve devam eden sonuçlarına uygun giderim belirlenir. İhlal mahkeme kararından kaynaklanıyorsa, gerekli durumda yeniden yargılama yapılması için karar ilgili mahkemeye gönderilir.

Kenan Gül (2) kararında yeniden yargılama ve manevi tazminata hükmedilmiştir. Tayfun Cengiz kararında ise ihlal tespiti yeterli tatmin sayılarak tazminat talebi reddedilmiştir (§ 69). Dolayısıyla ihlalin varlığı ile belirli miktarda tazminata hak kazanılması aynı sonuç değildir.

AYM’nin ihlal kararına bağlı yeniden yargılama, genel usul hukukundaki yargılamanın yenilenmesiyle bütünüyle aynı kurum değildir. İlgili mahkeme, AYM’nin saptadığı ihlali ve sonuçlarını giderecek şekilde hareket etmelidir. Barış Yiğit kararında da bu yükümlülük açıklanmıştır (§§ 65–66).

Hukuki değerlendirme: Karar sonrası takip, yalnızca ihlal tespitinin dosyaya konulmasıyla tamamlanmaz. Yeniden yargılama, yaptırımın sonuçları, kayıtların düzeltilmesi veya hükmedilmiş ödemenin yerine getirilmesi, kararın kapsamına göre izlenmelidir.

Konunun ayrıntıları için avukatın savunma özgürlüğü ve dilekçedeki ifadeler, cezaevinde ifade özgürlüğü, dernek üyeliği ve örgütlenme özgürlüğüne müdahaleler, bilim ve sanat özgürlüğünün hukuki sınırları, basın özgürlüğü ile şeref ve itibar dengesi ve ifade özgürlüğü ve hakaret arasındaki sınır yazılarımıza da bakabilirsiniz. Büromuzun bu alandaki çalışmaları için Anayasa Mahkemesi ve AİHM başvuruları sayfasına bakabilirsiniz.

Sonuç

Nitelikli haklara müdahale, yalnızca kanun maddesi gösterilerek hukuka uygun hâle getirilemez. Kanuni dayanak, uygulanabilir meşru amaç, somut zorunluluk ve ölçülülük birlikte bulunmalıdır. Açıklamanın bağlamını, kişinin davranışını veya yaptırımın fiilî etkisini incelemeyen bir gerekçe, anayasal denetim bakımından yetersiz kalabilir.

İncelenen kararlar, hakların korunmasında iki ayrı görevi görünür kılar: Kamu makamları müdahaleyi somut biçimde gerekçelendirmeli; başvurucu da ihlal iddiasını doğru hukuki nitelendirme, ilgili delil ve süresinde başvuruyla ortaya koymalıdır. Güçlü bir hak iddiası, özgürlüğün adını söylemekle değil; hangi müdahalenin hangi güvenceyi neden ihlal ettiğini göstermekle kurulur.

Sıkça Sorulan Sorular

Nitelikli haklar sınırsız haklar mıdır?

Hayır. Belirli koşullarla sınırlandırılabilirler. Ancak sınırlama yetkisi de anayasal güvencelere tabidir; hakkın varlığı, kamu makamlarının takdirine bırakılamaz. Ayrıntılar için sınırlama şartları bölümüne bakılabilir.

Her sert eleştiri hakaret sayılır mı?

Hayır. Açıklamanın bağlamı, kamusal tartışmayla ilişkisi, muhatabı ve olgusal temeli incelenmelidir. Sert üslup tek başına cezalandırma için yeterli değildir; her sözün eleştiri olarak adlandırılması da korumayı garanti etmez.

Bildirim yapılmadan düzenlenen her toplantı koruma dışında mı kalır?

Hayır. Usule aykırılık, toplantının barışçıl niteliğini tek başına ortadan kaldırmaz. Somut tehlike, katılımcının davranışı ve müdahalenin gerekliliği ayrıca değerlendirilir.

Sendika kararı üzerine işe gitmemek her durumda korunur mu?

Hayır. Eylemin çalışma hayatı ve mesleki çıkarlarla bağlantısı, görevin niteliği ve hizmet üzerindeki etkisi önemlidir. Kararı sendikanın alması tek başına yeterli değildir.

AYM’ye bireysel başvuru süresi kaç gündür?

Genel süre otuz gündür. Başvuru yollarının tüketilmesi, nihai kararın öğrenilmesi ve varsa haklı mazeret birlikte değerlendirilmelidir. Tebligatı beklerken daha önce gerçekleşen öğrenme tarihinin gözden kaçırılması hak kaybına neden olabilir.

Bireysel başvuru cezanın veya işlemin uygulanmasını durdurur mu?

Kendiliğinden durdurmaz. Uygun yargı yolunda geçici koruma ve gerekli koşullar varsa AYM’den tedbir talebi ayrıca gündeme gelebilir. Güncel İçtüzük m. 73 kapsamındaki ciddi tehlike somutlaştırılmalıdır.

İhlal kararı verilince mutlaka tazminat ödenir mi?

Hayır. İhlalin kaynağına ve sonuçlarına göre yeniden yargılama, tazminat veya başka bir giderim söz konusu olabilir. Bazı başvurularda ihlal tespiti yeterli tatmin sayılabilir.

Derlemedeki bir karar benim davamın sonucunu belirler mi?

Tek başına belirlemez. Kararın olayları, uygulanan hukuk, gerekçesi ve hüküm sonucu sizin uyuşmazlığınızla karşılaştırılmalıdır. Benzer bir sözcük veya hak başlığının bulunması, olayların hukuken aynı olduğu anlamına gelmez.

Kaynakça

• Anayasa Mahkemesi, Nitelikli Haklar Karar Özetleri, editörler Hüseyin Kaya ve Ömer Gedik, Anayasa Mahkemesi Yayınları, Haziran 2025, ISBN 978-625-6318-07-6. Resmî derleme.
• Türkiye Cumhuriyeti Anayasası, özellikle m. 10, 13, 15, 17, 24, 26–28, 33–34, 42, 51, 67, 74, 83, 148 ve 153. AYM mevzuat metni.
• Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi, özellikle m. 9–11; Ek 1 No.lu Protokol, m. 2–3. AİHM resmî Türkçe metni.
• 6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun, m. 45–50. AYM mevzuat metni.
• Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü, m. 59–65, 73 ve 79; m. 73 için 5/8/2025 tarihli, 32977 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan değişiklik. Güncel metin.
• AYM Genel Kurulu, Tuğba Arslan, B. No: 2014/256, 25/6/2014, §§ 98–99, 148–159 ve hüküm. Karar tam metni.
• AYM Birinci Bölümü, Kenan Gül (2), B. No: 2018/24311, 15/6/2021, §§ 42–51, 55–59 ve hüküm. Karar tam metni.
• AYM Genel Kurulu, Dilan Ögüz Canan, B. No: 2014/20411, 30/11/2017, §§ 39–41, 49–57, hüküm ve karşıoy §§ 10–17. Karar tam metni.
• AYM İkinci Bölümü, Tayfun Cengiz, B. No: 2013/8463, 18/9/2014, §§ 54, 58–63, 69 ve hüküm. Karar tam metni.
• AYM Birinci Bölümü, Canan Gül ve Eğitim ve Bilim Emekçileri Sendikası, B. No: 2022/74477, 18/12/2024, §§ 11–15, 20 ve hüküm. Karar tam metni.
• AYM Birinci Bölümü, Barış Yiğit, B. No: 2016/67924, 7/9/2021, §§ 38–54, 65–67 ve hüküm. Karar tam metni.
• AYM Birinci Bölümü, İnci Çiğdem Ertan, B. No: 2019/41440, 19/10/2023, §§ 29–42, 44 ve hüküm. Karar tam metni.
• AYM Genel Kurulu, Kadri Enis Berberoğlu (2), B. No: 2018/30030, 17/9/2020, §§ 90–94 ve hüküm. Karar tam metni.
• Anayasa Mahkemesi, İfade Özgürlüğüne Dair Emsal Kararlar Tüm Liste, olgu ve değer yargısı ayrımı, bilgi edinme ve şiddete teşvik açıklamaları. Resmî ilkeler derlemesi.
• Kemal Gözler, “Anayasa Değişikliğinin Temel Hak ve Hürriyetlerin Sınırlandırılması Bakımından Getirdikleri ve Götürdükleri: Anayasanın 13’üncü Maddesinin Yeni Şekli Hakkında Bir İnceleme”, Ankara Barosu Dergisi, yıl 59, sayı 2001/4, s. 53–67. Yazarın yayımladığı metin.
• Anayasa Mahkemesi, “Bireysel Başvurular UYAP Avukat Portalı Üzerinden Alınmaya Başlandı”, 1/10/2025; ayrıca UYAP Avukat Portal Üzerinden Anayasa Mahkemesine Bireysel Başvuru Formu Hazırlama Kılavuzu. Duyuru, resmî kılavuz.

Kararların künyeleriyle ücretsiz arama yapılabilecek resmî kaynak: AYM Kararlar Bilgi Bankası. Yukarıdaki De Jure tam metin bağlantıları kullanıcı girişi gerektirebilir. Mevzuat ve çevrim içi kaynaklar için araştırma kontrol tarihi: 13 Ekim 2026.