Milletlerarası Özel Hukuk,
Tanıma ve Tenfiz

Tarafların vatandaşlığı, mutad meskeni, yerleşim yeri, şirket merkezi, malvarlığı, sözleşme, ifa ve zarar yerleri belirlenir. Uyuşmazlığın aile, miras, sözleşme, ticaret, haksız fiil, eşya veya şirket statüsü boyutu ayrı bağlama kurallarıyla sınıflandırılır.

• Birden fazla vatandaşlık, mültecilik veya vatansızlık hâlinde özel bağlama kuralları.
• Tarafların sıfatı, olayların tarihi ve Türkiye’de ulaşılmak istenen sonuç.

İç hukuktaki yer itibarıyla yetki kuralı, MÖHUK m.40 ve özel milletlerarası yetki hükümleri birlikte incelenir. Türk mahkemesinin yetkisi ile uygulanacak hukuk ve kararın başka ülkede icra edilebilirliği birbirinden ayrılır.

• Milletlerarası yetki ile uygulanacak maddi hukuk birbirinden ayrı incelemelerdir.
• Davanın konusu ve koruyucu yetki hükümleri yabancı mahkeme kaydını sınırlayabilir.

Yabancılık unsuru taşıyan borç ilişkilerinde tarafların yabancı mahkemeyi seçmesinin MÖHUK m.47 koşulları değerlendirilir. Yazılılık, belirli hukukî ilişki, münhasır olmayan alan, davalının itirazı ve seçilen mahkemenin kendisini yetkisiz sayması ihtimalleri incelenir.

• Geçerli mahkeme seçimi, aynı zamanda hukuk seçimi yapıldığı anlamına gelmez.
• İlk itiraz, yabancı mahkemenin tutumu ve Türkiye’deki dava takvimi birlikte izlenir.

Kişinin hukuku, mutad mesken, işyeri, en sıkı ilişkili hukuk, malın bulunduğu yer veya olay yeri gibi bağlama noktaları belirlenir. Hukuk seçimi yapılan dosyada seçimin kapsamı, geçerliliği ve emredici sınırları ayrıca ele alınır.

• Her ilişkinin kendi bağlama kuralı; özel sözleşmelerin önceliği ve emredici sınırlar.
• Aynı devletin farklı bölgesel hukukları varsa ilgili birimin belirlenmesi.

Türk hâkimi yabancı hukuku re’sen uygular ve içeriğinin tespitinde taraf yardımından yararlanabilir. Güncel kanun, ikincil düzenleme, resmî açıklama, akademik görüş ve gerektiğinde yabancı hukukçu görüşü uygun yöntemle dosyaya sunulur; tespit edilemeyen hâllerde MÖHUK m.2 sonucu değerlendirilir.

• Kanun metni kadar işlem tarihindeki yürürlük ve uygulanma biçiminin araştırılması.
• Tüm araştırmalara rağmen içerik tespit edilemezse MÖHUK m.2/2 kapsamında Türk hukukunun uygulanması.

Yabancı hukuk hükmünün değil, somut olaydaki uygulanma sonucunun Türk kamu düzenine açık aykırılık doğurup doğurmadığı incelenir. Türk hukukunun düzenleme amacı ve uygulama alanı bakımından zorunlu olan doğrudan uygulanan kurallar ayrıca belirlenir.

• Kamu düzeni müdahalesi ile doğrudan uygulanan kuralların işlevi ayrılır.
• Yabancı hukukun farklı olması tek başına uygulanmasını engellemez.

Uyuşmazlık kavramları ve ön sorunlar ilgili bağlama kurallarıyla değerlendirilir. MÖHUK m.2/3 uyarınca yabancı hukukun başka bir hukuka atfı, kişinin hukuku ve aile hukukuna ilişkin uyuşmazlıklarda dikkate alınır. Miras uyuşmazlıklarına bu kural otomatik olarak genişletilmez; özel hükümler ve uygulanabilir sözleşmeler ayrıca incelenir.

• Hukuk seçiminin, aksi açıkça kararlaştırılmadıkça seçilen maddi hukuka yönelmesi.
• Aynı hukukî kavramın ülkeler arasında farklı kapsam taşımasının açıklığa kavuşturulması.

Kararı veren makam, karar türü, taraflar, dava konusu, hüküm fıkrası, kesinleşme, tebligat ve icra ihtiyacı incelenir. Tanıma, tenfiz, idarî tescil, yeni dava veya başka bir uluslararası iş birliği yolundan hangisinin gerekli olduğu belirlenir.

• Mahkeme kararı, idarî karar, hakem kararı ve özel sözleşme aynı işlem yoluna tabi değildir.
• Yabancı ceza ilamındaki kişisel hak hükümleri MÖHUK m.50/2 uyarınca ayrıca değerlendirilebilir; ceza yaptırımıyla karıştırılmaz.

İcra gerektirmeyen yabancı ilamın kesin hüküm veya kesin delil etkisinin Türkiye’de kabulü için tanıma talebi hazırlanır. Tanımada tenfiz için aranan karşılıklılık koşulunun uygulanmaması ve diğer MÖHUK engelleri somut karara göre ele alınır.

• MÖHUK m.58 uyarınca karşılıklılık koşulu tanımada aranmaz.
• Kesin hüküm veya kesin delil etkisi, m.59 uyarınca yabancı kararın kesinleştiği andan itibaren değerlendirilir.

Para, nafaka, tazminat, teslim veya başka bir eda hükmünün Türkiye’de icrası için tenfiz davası yürütülür. Karşılıklılık, kamu düzeni, münhasır yetki, aşırı yetki itirazı ve savunma hakkı denetlenir.

• Talep edilen eda hükmü, ayrılabilir bölümler ve Türkiye’de icra edilecek malvarlığı.
• Tenfiz kararı alacağın fiilen tahsilini garanti etmez; icra aşaması ayrıca planlanır.

İlgili ayrıntılı sayfa: Uluslararası Alacak Tahsili ve Sınır Ötesi İcra

Kararın verildiği ülke hukukunda hangi aşamada kesinleştiği, olağan kanun yolu, kesinleşme şerhi ve ayrı icra edilebilirlik belgesi gereği araştırılır. Belgenin yalnız düzenlenmiş olması değil, doğru karara ve bütün hüküm bölümlerine ait olması kontrol edilir.

• Karar tarihi, tebliğ tarihi, kesinleşme ve icra edilebilirlik birbirinden ayrılır.
• Hakem kararları ve özel sözleşmelerin farklı koşulları genel mahkeme kararı rejimine karıştırılmaz.

Tenfizde karar devletiyle Türkiye arasında ikili veya çok taraflı sözleşme; kanun hükmü ya da fiilî uygulamaya dayalı karşılıklılık bulunup bulunmadığı araştırılır. Sözleşmenin konu, zaman ve kişi bakımından kapsamı ile çekince ve beyanlar doğrulanır.

• Sözleşmenin iki devlet arasında yürürlükte olması, konu ve zaman kapsamı, çekinceler.
• Sadece anlaşma adı veya ülke listesi üzerinden kesin tenfiz sonucu çıkarılmaz.

Uyuşmazlığın Türk mahkemelerinin münhasır yetkisinde olup olmadığı incelenir. Yabancı mahkemenin davayla veya taraflarla gerçek bağlantı bulunmaksızın kendisini yetkili saydığı iddiası, aleyhine tenfiz istenen tarafın itirazı ve MÖHUK ölçütleriyle değerlendirilir.

• Türkiye’de bulunan taşınmazların aynî haklarına ilişkin uyuşmazlıklar ayrıca ele alınır.
• İç hukuktaki her kesin yetki kuralı milletlerarası anlamda münhasır yetki sayılmaz.

Yabancı kararın hüküm sonucu, temel haklar, savunma güvenceleri ve Türk hukuk düzeninin vazgeçilmez esasları bakımından incelenir. Yabancı hukukun Türk hukukundan farklı olması tek başına ret sebebi sayılmaz.

• Hükmün somut sonucu, temel haklar ve usul güvenceleri.
• Esas incelemesini tekrarlayan genel itiraz yerine somut aykırılığın gösterilmesi.

Aleyhine karar verilen kişinin yabancı mahkemeye usulüne uygun çağrılıp çağrılmadığı, temsil edilip edilmediği ve yokluğunda verilen kararın ülke hukukuna uygunluğu incelenir. İtirazın tenfiz mahkemesinde süresinde ileri sürülmesi ve tebligat kayıtları önem taşır.

• Yabancı davadaki çağrı ve temsil ile Türkiye’deki tenfiz davasının tebligatı ayrı incelenir.
• MÖHUK m.54/1-ç kapsamında itirazın dayanağı olan belgelerin sunulması.

Kararın yoklukta verilmiş olması otomatik ret doğurmaz. Dava dilekçesi, duruşma bildirimi, adres, tebligat yöntemi, savunma süresi ve kanun yolu bildirimi birlikte incelenerek MÖHUK koşulları değerlendirilir.

• Kullanılan adres, bildirimin dili ve şekli, savunma süresi, karar ve kanun yolu kayıtları.
• Yabancı yargılamaya katılmama, tek başına kararın reddedilmesini sağlamaz.

Yabancı kararın ayrılabilir hüküm bölümlerinden yalnız gerekli olanların tanınması veya tenfizi talep edilebilir. Boşanma, velayet, nafaka, mal rejimi ve tazminat gibi farklı sonuçların her biri kendi hukukî niteliğiyle ele alınır.

• Yalnız boşanma statüsü veya yalnız belirli bir alacak için talep kurulması.
• Birbirine bağlı hüküm bölümlerinin ayrılabilirliğinin karar metninden incelenmesi.

Yabancı ilam başka bir Türk davasında kesin hüküm veya kesin delil olarak ileri sürülecekse tanımanın ön mesele biçiminde incelenme koşulları değerlendirilir. Derdestlik, önceki kararlar ve çelişen ilam riski dosya kronolojisiyle araştırılır.

• Çelişen kararlar, önceki dava dosyaları ve kesinleşme tarihleri.
• Yabancı ülkedeki derdest davanın Türkiye’deki davayı kendiliğinden sona erdirdiğinin varsayılmaması.

Dava dilekçesi, basit yargılama usulü, taraf teşkili, yurt dışı tebligat, deliller, kararın kapsamı, istinaf ve temyiz aşamaları yönetilir. Tenfiz kararının kesinleşmesi ve icra süreci ayrı takvimde izlenir.

• Kararın yerine getirilmiş olması veya yerine getirmeye engel bir sebep, MÖHUK m.55 kapsamında savunma konusu olabilir.
• Yabancıların teminat yükümlülüğü, karşılıklılık ve sözleşme muafiyetleri m.48 çerçevesinde incelenir.

Tebligat Kanunu, ikili anlaşma, 1954 Hukuk Usulü Sözleşmesi, 1965 Lahey Tebligat Sözleşmesi ve ülke beyanları incelenir. Yabancı makam aracılığıyla belge veya tanık işlemi gereken dosyalarda uygulanabilir istinabe ve delil sözleşmesi yolu belirlenir.

• 1965 Lahey Tebligat Sözleşmesi ve ilgili ülkenin beyanları; uygun tercüme ve adres bilgisi.
• E-posta veya mesaj gönderimi, usulüne uygun milletlerarası tebligatın otomatik karşılığı değildir.

Belgenin düzenlendiği ve kullanılacağı devletin taraflık durumu, belge türü, istisnalar, yetkili apostil makamı ve tasdik zinciri incelenir. Apostilin belge içeriğini veya tenfiz koşullarını doğrulamadığı açıklanır; tercüme ve noter işlemleri ayrıca planlanır.

• Apostil imza, imzalayanın sıfatı ve mühür kaynağına ilişkindir; kararın esasını onaylamaz.
• Belge ve ülkeye özgü muafiyet; gerektiğinde konsolosluk tasdiki ve ayrı tercüme işlemi.

Yabancı mahkemece verilen boşanma, ayrılık, butlan veya evliliğin iptali kararının Türkiye’de kişisel durum sonucu doğurması için tanıma davası yürütülür. Kararın verildiği tarihten sonraki evlilik, miras ve nüfus sonuçları dosya özelinde incelenir.

• İdarî tescilin şartları yoksa mahkeme yolu; taraf teşkili ve aile mahkemesinin görevi.
• Nüfus, yeniden evlenme ve miras sonuçlarının yabancı kararın kesinleşme tarihiyle ilişkisi.

İlgili ayrıntılı sayfa: Uluslararası Aile Hukuku, Boşanma ve Velayet

5490 sayılı Kanun m.27/A ve ilgili Yönetmelik uyarınca, kapsama giren kesinleşmiş yabancı karar için yetkili dış temsilcilik veya nüfus müdürlüğüne başvuru değerlendirilir. Taraflardan birinin ölmüş ya da yabancı olması hâlinde Türk vatandaşı diğer taraf veya vekili tek başına başvurabilir. Diğer koşullar ve başvurucunun sıfatı yine incelenir.

Birlikte başvurunun gerektiği durumda aynı anda hazır bulunmak zorunlu değildir; ayrı müracaatlar arasındaki süre doksan günü aşmamalıdır. Bu süre, eksik belgenin tamamlanması için verilen doksan günlük süreden farklıdır. Özel vekâlet, kesinleşme, tasdik ve tercüme dosyaya göre kontrol edilir.

• Eski eşin yabancı vatandaşlığı veya ölüm kaydı; tek başına başvurunun kanuni koşulları.
• Tescilin boşanma dışındaki nafaka, velayet, mal rejimi ve tazminat hükümlerini kendiliğinden uygulanabilir kılmaması.

Komisyonun ret gerekçesi; belge eksikliği, kamu düzeni, devam eden dava, önceki ret veya kapsam sorunu yönlerinden incelenir. Koşulları varsa görevli aile mahkemesinde tanıma veya tenfiz talebiyle yargı yoluna başvurulur.

• Eksik belge, devam eden dava veya önceki ret gerekçesinin ayrılması.
• Ret kararı ve önceki dosya bilgileriyle uygun yargısal yolun belirlenmesi.

Yabancı velayet, kişisel ilişki ve çocuk koruma kararında önce uygulanabilir milletlerarası sözleşme araştırılır. 1996 Lahey Çocuk Koruma Sözleşmesinin uygulanabildiği ilişkilerde tanıma ve icra rejimi, genel MÖHUK yolundan farklı olabilir. Çocuğun üstün yararı, mutad meskeni, yetki ve geçici önlem ihtiyacı birlikte değerlendirilir.

• Sözleşme kapsamında tanıma ile icra edilebilirliğin sağlanması farklı aşamalar olabilir.
• Kararın değişen koşullar, çocuğun bulunduğu yer ve güvenliği yönünden ele alınması.

1980 Lahey Sözleşmesi ile 5717 sayılı Kanun kapsamında çocuğun haksız götürülmesi veya alıkonulması iddiası incelenir. Merkezi makam, mutad mesken, velayet hakkının fiilen kullanılması, iade istisnaları ve acil tedbirler tanıma-tenfizden farklı özel süreç olarak yürütülür.

• İade yargılaması velayetin esasına ilişkin nihai karar yerine geçmez.
• Başvuru zamanının etkisi ve sözleşmedeki istisnalar için süratle dosya incelemesi.

İlgili ayrıntılı sayfa: Uluslararası Çocuk Kaçırma ve Çocuğun İadesi

Çocuk veya eş nafakası kararının kapsamı, dönemleri, para birimi, faiz ve değişiklik kararları incelenir. İlgili devletler arasında uygulanabilen nafaka sözleşmesi, merkezi makam yardımı ve özel icra koşulları araştırılır. MÖHUK’un genel kesinleşme ve karşılıklılık koşulları, özel sözleşme rejimi incelenmeden bütün dosyalara aynı biçimde uygulanmaz.

• Birikmiş ve işleyecek nafaka, ödemeler ve dönem hesabı.
• 2007 Lahey Sözleşmesi dâhil uygulanabilir araçların kişi, konu ve ülke kapsamı.

Yabancı boşanma kararındaki mal rejimi, tazminat, masraf veya para hükmünün boşanma statüsünden ayrılabilirliği değerlendirilir. İdarî tescilin bu alacakları icra edilebilir kılmadığı dikkate alınarak tenfiz veya Türkiye’de yeni dava ihtiyacı saptanır.

• Hükmün alacak mı, doğrudan taşınmazda aynî hak mı doğurduğunun ayrılması.
• Türkiye’de yeni bir dava gerekip gerekmediği ve taleplerin süre rejimi.

Yabancı soybağı, babalık, evlat edinme, ad-soyadı ve kişisel durum kararlarının Türk hukukunda doğuracağı etki incelenir. Kamu düzeni, çocuğun yararı, nüfus tescili ve özel milletlerarası sözleşme hükümleri ayrıştırılır.

• Kararı veren makamın niteliği ile özel sözleşmelerin uygulanabilirliği.
• Nüfus kaydı, çocuk koruma ve kamu düzeninin somut olayda değerlendirilmesi.

Yabancı mirasçılık belgesi, mahkeme kararı veya tereke işleminin Türkiye’deki taşınır ve taşınmazlara etkisi değerlendirilir. Taşınmazlar üzerindeki aynî haklara uygulanacak hukuk, Türk mahkemelerinin yetkisi ve tapu uygulaması ayrıca incelenir.

• MÖHUK m.20 uyarınca miras ve Türkiye’deki taşınmazlar için farklı kurallar.
• Yabancı mirasçılık belgesinin niteliği, kapsamı ve Türkiye’de ayrı belge veya dava ihtiyacı.

İlgili ayrıntılı sayfa: Yabancı Mirasçılar ve Uluslararası Miras İşlemleri

Vasiyetnamenin şekli, ehliyet, geri alma, yabancı probate veya tereke yönetim kararının niteliği ve Türkiye’de kullanılma yolu saptanır. Çok taraflı sözleşmeler, tasdik, tercüme, mirasçılık belgesi ve yeni dava gereği dosyaya göre belirlenir.

• Yabancı vasiyetnamenin açılması veya tereke yönetimi kararının gerçek işlevi.
• Belgenin apostilli olması, Türkiye’de her mal için doğrudan işlem yapılabileceğini göstermez.

Şirket, ortaklık, satış, dağıtım, hizmet, lisans ve ticari alacak kararlarının tanınması veya tenfizi yürütülür. Görevli ticaret mahkemesi, karşılıklılık, yetki anlaşması, faiz, masraf ve hüküm fıkrasının icra kabiliyeti incelenir.

• Ticari niteliğin ve özel görev kurallarının somut karar üzerinden belirlenmesi.
• Faiz, yargılama giderleri ve para hükmünün açık ve ayrılabilir olması.

Anapara, faiz türü ve başlangıcı, yargılama gideri, vekâlet ücreti ve para birimi hüküm fıkrasından ayrıştırılır. Türk icra hukukunda takip biçimi, kur ve ödeme itirazları tenfiz kararından sonraki aşama için planlanır.

• Daha önce yapılan ödeme veya tahsillerin düşülmesi; mükerrer tahsilin önlenmesi.
• Zamanaşımı ve icra koşullarının uygulanacak hukuk, karar ve işlem tarihleriyle incelenmesi.

Yabancı şirketin kuruluşu, ehliyeti, organ yetkisi, pay sahipliği veya feshi hakkındaki kararın Türkiye’deki şube, ortaklık ve malvarlığına etkisi incelenir. Sicil işlemi, tanıma, tenfiz ve uygulanacak şirketler hukuku birbirinden ayrılır.

• Tüzel kişinin statüsü, temsil yetkisi ve güncel ticaret sicili kayıtları.
• Yabancı organ kararının mahkeme ilamıyla aynı rejime tabi olduğunun varsayılmaması.

Yabancı iflas, konkordato benzeri süreç veya yeniden yapılandırma kararının Türkiye’deki borçlu ve malvarlığı üzerindeki etkisi değerlendirilir. Evrensellik, ülkesellik, Türk icra-iflas düzeni, kamu düzeni ve özel tanıma mekanizması bulunup bulunmadığı incelenir.

• Yabancı iflasın Türkiye’de otomatik tasfiye veya takip yasağı doğurduğunun varsayılmaması.
• Alacaklı hakları, yerel malvarlığı ve Türk icra-iflas düzenindeki uygun başvuru.

Henüz kesinleşmemiş veya geçici nitelikteki yabancı kararın MÖHUK m.50 anlamında ilam olup olmadığı araştırılır. Türkiye’de malvarlığına yönelik bağımsız ihtiyatî haciz veya ihtiyatî tedbir koşulları, esas dava ve tenfiz sürecinden ayrı değerlendirilir.

• Kesinleşmemiş yabancı geçici karar için otomatik tenfiz sonucu kurulmaması.
• Türkiye’de tedbir veya haciz için yaklaşık ispat, teminat, görev ve yetki koşulları.

Tarafların açık veya tereddüde yer vermeyen hukuk seçiminin kapsamı, sözleşmenin tamamına ya da bir bölümüne uygulanması ve sonradan değişiklik incelenir. Tüketici, iş, sigorta ve taşınmaz gibi koruyucu ya da zorunlu hükümler ayrıca gözetilir.

• Hukuk seçiminin açıklığı, kapsamı ve sonradan değişikliğin üçüncü kişilere etkisi.
• Maddi hukuk seçiminin yabancı mahkeme seçimi veya tahkim şartı yerine geçmemesi.

Mahkeme seçimi, tahkim, arabuluculuk, uygulanacak hukuk, tebligat adresi ve kararların icrası birbirini tamamlayan maddeler olarak düzenlenir. Birbiriyle çelişen veya fiilen uygulanması güç kayıtlar sözleşme imzalanmadan önce giderilir.

• Uyuşmazlık çözüm hükmü ile sözleşmenin dili ve öncelikli metnin uyumu.
• Kararın nerede uygulanacağının sözleşme yapılırken değerlendirilmesi.

Uluslararası satım, acentelik, distribütörlük, franchise, lisans, taşımacılık ve hizmet ilişkilerinde hukuk ve mahkeme seçimi değerlendirilir. CISG gibi yeknesak hukuk metinlerinin uygulanabilirliği ve kapsam dışı konular ayrıca belirlenir.

• CISG’nin uygulanabilirliği ve düzenlemediği geçerlilik veya mülkiyet gibi konular.
• Teslim, ödeme, fesih, sorumluluk ve teminat hükümlerinin birbiriyle tutarlılığı.

Zarar yeri, fiil yeri, ortak mutad mesken, daha sıkı ilişkili hukuk ve zarar görenin seçim imkânı ilgili MÖHUK hükümleriyle incelenir. Yetkili mahkeme, uygulanacak hukuk, sigorta ve yabancı kararın icrası aynı stratejide ele alınır.

• Zarar, ürün ve fiil ile bağlantılı ülke hukuklarının ayrı belirlenmesi.
• Zamanaşımının ilişkiye uygulanacak hukukla bağlantısı ve mevcut sigorta kayıtları.

Zayıf tarafı koruyan özel bağlama ve milletlerarası yetki hükümleri değerlendirilir. Yabancı hukuk veya mahkeme seçiminin çalışanın, tüketicinin ya da sigortalının emredici korumasını hangi ölçüde etkileyebileceği somut ilişkiye göre saptanır.

• Yabancı hukuk seçimi, özel korumaların her durumda kaldırılabileceği anlamına gelmez.
• İşin fiilen görüldüğü yer, tüketicinin bağlantısı ve sigorta ilişkisinin türü.

Kesinleşen tanıma veya tenfiz kararının nüfus, tapu, ticaret sicili, banka, icra dairesi veya diğer ilgili kurumda uygulanması takip edilir. Yabancı kararın kapsamını aşan tescil ya da tahsil talebi kurulmaz; ilam, tenfiz kararı ve kesinleşme kayıtları birlikte sunulur.

• Kanun yolunun icraya etkisi; MÖHUK m.57 ve ilgili usul hükümleri.
• Türk kararının yabancı ülkede uygulanması gerekiyorsa o ülkenin rejimi ve yetkili yerel avukatla ayrı koordinasyon.