Miras Sözleşmesi Nasıl Yapılır? Mirasçı Atama, Mal Bırakma, Bağlayıcılık ve Sona Erme

Miras sözleşmesi, mirasbırakanın mirasını veya belirli malını sözleşmenin karşı tarafına ya da üçüncü kişiye bırakmayı üstlenebildiği, özel şekle bağlı bir ölüme bağlı tasarruftur. Vasiyetnameden farklı olarak bağlayıcı bir sözleşme ilişkisi kurar. Geçerlilik için yalnız imzalı bir metin yeterli değildir; resmî vasiyetname şekli ve kanundaki özel usul gerekir. Bununla birlikte sözleşme, malvarlığını bugün karşı tarafa devretmez ve mirasbırakanın sağlığındaki bütün işlemleri otomatik olarak yasaklamaz. (1, m. 527, 545)

Miras sözleşmesi hangi ihtiyacı karşılar?

Miras planlamasında kişi, ölümünden sonra kimin hangi sıfatla hak kazanacağını belirlemek isteyebilir. Bunu vasiyetnameyle tek taraflı olarak düzenleyebileceği gibi, karşı tarafla bağlayıcı bir miras sözleşmesi de kurabilir. Sözleşmede mirasçı atama, belirli mal bırakma veya bunlara bağlı başka hükümler bulunabilir. Karşılığında sağlığında ödeme veya bakım gibi edimler kararlaştırılması da mümkündür. (1, m. 516–517, 527, 545–547)

Amaçların açıklaştırılması sözleşmenin hukuki sonucunu belirler. “Ölümümden sonra evim sana kalacak” cümlesiyle “mirasımın yarısına seni mirasçı atıyorum” cümlesi aynı hakları doğurmaz. İlkinde belirli mal bırakma; ikincisinde mirasçı atama değerlendirilir. Sözleşmenin başlığı değil, bütün hükümleri ve gerçek irade önemlidir. Ölüme bağlı tasarruflardaki belirsiz ifadelerin yorumu vasiyetnamenin yorumu yazısında ele alınmıştır.

Mirasçı atama ile belirli mal bırakma farkı

Atanmış mirasçı, mirasın tamamı veya belirli oranı üzerinde mirasçı sıfatı kazanır. Mirasın geçişi, ortaklığa katılma ve borçlardan sorumluluk kuralları gündeme gelir. Belirli mal bırakılan kişi ise kural olarak o malın veya hakkın yerine getirilmesini isteme hakkına sahip vasiyet alacaklısıdır; yalnız bu sebeple bütün terekenin mirasçısı olmaz. (1, m. 516–517, 599–600)

Bu fark, borçlu tereke bakımından belirleyicidir. Taraflar yalnız belirli bir konutun devrini amaçladıkları hâlde kişiyi bütün mirasın borçlarıyla karşılaştırabilecek bir atama yapmamalıdır. Tersine, gerçek amaç terekeye mirasçı olarak katılım ise yalnız belirli mal vasiyeti bu ihtiyacı karşılamayabilir. Ret, sorumluluk ve devir işlemlerinin sonuçları sözleşme hazırlanırken açıklanmalıdır.

Vasiyetname, feragat ve paylaşma sözleşmesinden farkları

Henüz açılmamış miras üzerinde mirasçının başka mirasçı veya üçüncü kişiyle yaptığı sözleşmede TMK m. 678'in mirasbırakanın katılması veya iznine ilişkin şartı ayrıca önemlidir. Her mirasla ilgili sözleşmeyi m. 545'teki miras sözleşmesi saymak yanlış sonuca götürür. [1] Feragat türünün ayrıntıları için mirastan feragat sözleşmesi yazısına bakılabilir.

Kimler miras sözleşmesi yapabilir?

Miras sözleşmesi yapabilmek için kanunda ayırt etme gücüne sahip olma, ergin olma ve kısıtlı bulunmama koşulları düzenlenmiştir. Vasiyetname için öngörülen on beş yaş koşulu miras sözleşmesine taşınamaz. Özellikle ölüme bağlı tasarrufta bulunan tarafın ehliyeti işlem anında araştırılmalıdır. Karşı tarafın yalnız kabulde bulunması veya ayrıca kendi mirası üzerinde tasarrufta bulunması ayrı ehliyet değerlendirmeleri doğurabilir. (1, m. 502–503)

Ölüme bağlı tasarruf kişiye sıkı sıkıya bağlıdır; mirasbırakanın yerine vekilin onun son iradesini oluşturması mümkün değildir. Diğer tarafın işlemde hangi sıfatla bulunduğu ve temsil imkânı ayrıca değerlendirilir. İleri yaş tek başına ehliyetsizlik değildir. Buna karşılık sadece kimlik belgesi gösterilmesi de somut ayırt etme gücü şüphesini ortadan kaldırmaz. Gerektiğinde işlem tarihine ilişkin tıbbi değerlendirme, tercüman ve erişilebilir iletişim düzeni sağlanmalıdır.

Sözleşme nasıl düzenlenir?

TMK m. 545 uyarınca sözleşme resmî vasiyetname şeklinde yapılır. Taraflar arzularını resmî memura aynı zamanda bildirir; hazırlanan sözleşmeyi memurun ve iki tanığın önünde imzalar. Resmî vasiyetnameye ilişkin yetkili memur, katılma yasağı ve tanık koşulları dikkate alınır. Uygulamada noterde düzenleme yaygındır; ancak yalnız imza tasdikiyle yetinilemez. (1, m. 532, 536, 545)

Tanık seçimi sıradan bir formalite değildir. Kanundaki ehliyet, okuryazarlık ve yakınlık yasakları kontrol edilmelidir. İşleme katılan kişilere veya kanunda gösterilen yakınlarına yapılan kazandırmalar da geçersizlik tartışması doğurabilir. Sonradan imza tamamlamak veya farklı zamanlardaki açıklamaları tek metin gibi göstermek özel şekli kendiliğinden karşılamaz.

Hazırlık dosyasında kimlik ve nüfus bilgileri, malvarlığı listesi, taşınmazların açık tapu bilgileri, önceki vasiyet ve sözleşmeler, mirasçı çevresi ve saklı pay hesabı bulunmalıdır. Karşılık varsa tutarı, ödeme kanalı, vade, güvence ve ifa edilmezse sonuçları belirsiz bırakılmamalıdır. Düzenleme ücreti, tercüme ve diğer giderler işlem tarihinde geçerli tarifeye ve işlem kapsamına göre hesaplanır; tek bir sabit tutar bütün sözleşmelere uygulanmaz.

Sözleşmenin bağlayıcılığı ne kadar güçlüdür?

Sonradan vasiyetname yapılması

Mirasbırakanın daha sonra vasiyetname yapmış olması, önceki miras sözleşmesini kendiliğinden ortadan kaldırmaz. Sözleşmesel yükümlülükle bağdaşmayan ölüme bağlı tasarruflara itiraz edilebilir. Bunun için hangi hükmün sözleşmesel olarak bağlayıcı olduğu, sonradan yapılan tasarrufun ne ölçüde çatıştığı ve hak sahibinin talebi belirlenmelidir. (1, m. 527)

Aynı resmî belgede yalnız tek taraflı nitelikte hükümler de bulunabilir. Bu nedenle belgenin tamamına hiçbir ayrım yapmadan “asla değiştirilemez” demek doğru değildir. Hangi kazandırmanın karşılıklı bağlayıcılık amacıyla yapıldığı, saklı tutulan değişiklik yetkileri ve tarafların gerçek iradesi sözleşme yorumunda önem taşır.

Sağlığında satış ve bağışlama yapılması

TMK m. 527, mirasbırakanın sağlığında malvarlığı üzerinde tasarruf edebilmesini korur; buna karşılık sözleşmeyle bağdaşmayan ölüme bağlı tasarruf ve bağışlamalara itiraz imkânı tanır. Bu düzenleme, tapuya genel bir satış yasağı konulmuş gibi uygulanamaz. Gerçek satış, bağışlama ve bağışlamayı gizleyen işlem ayrı incelenir. [1]

S. Derya Yakupoğlu'nun bağlayıcılık incelemesinde, özellikle bağışlamalara müdahalenin sınırı bakımından tasarruf özgürlüğü ile lehtarın korunması arasındaki görüş ayrılığı ele alınır. Yazar mutlak bağlayıcılık yaklaşımını benimsememektedir. Bu tartışma nedeniyle, sonradan yapılan her bağışın hiçbir ek inceleme olmadan iptal edileceği söylenemez. İşlemin amacı, sözleşmenin kapsamı ve somut deliller önemlidir. (2, özellikle s. 259–260)

Pratikte lehtar, sözleşme tarihindeki mal listesini, sonraki devirleri ve karşılık ödemelerini korumalıdır. Mirasbırakan ise bakım, barınma veya geçim gibi gerçek ihtiyaçları için yaptığı tasarrufları belgeleyebilmelidir. İşlemin gerçek karşılığını gösteren banka hareketleri, yalnız tapudaki işlem adından daha açıklayıcı olabilir.

Saklı paylar sözleşmeyle ortadan kaldırılabilir mi?

Miras sözleşmesi yapılması, saklı pay kurallarını etkisiz hâle getirmez. Sözleşmeyle belirli kişiye çok geniş kazandırma yapılmışsa ve ölüm tarihinde saklı paylar ihlal ediliyorsa tenkis gündeme gelebilir. Önceden bir mal listesi hazırlanmış olması, ölüm tarihindeki tereke ve aile durumunun değişmeyeceği anlamına gelmez. (1, m. 505–509, 560)

Bu nedenle evlilik, çocuk doğumu, önemli bağışlama ve malvarlığının azalması gibi değişiklikler sözleşmenin hukuki etkisini yeniden değerlendirmeyi gerektirebilir. Lehtarın sözleşmeye dayanması ile başka mirasçının saklı paya dayanması birlikte incelenir. Tenkis, sözleşmenin bütün hükümlerinin geçersiz olduğu sonucuyla aynı değildir.

Miras sözleşmesi hangi yollarla sona erer?

Tarafların yazılı anlaşması

Taraflar sözleşmeyi yazılı anlaşmayla her zaman ortadan kaldırabilir. Kanun bu kaldırma için sözleşmenin kurulmasındaki resmî şekilden farklı bir düzenleme getirmiştir. Ancak mevcut sözleşmeyi kaldırmakla yeni bir ölüme bağlı kazandırma kurmak farklıdır; yeni tasarruf kendi şekil şartlarını gerektirir. İade, ödeme ve güvence hükümleri açık yazılmalıdır. (1, m. 546)

Çıkarma sebebi oluşturan sonraki davranış

Sözleşmeyle mirasçı atanan veya mal bırakılan kişi, sözleşmeden sonra mirasbırakana karşı çıkarma sebebi oluşturan davranışta bulunmuşsa tek taraflı ortadan kaldırma mümkün olabilir. Kanun, bu kaldırmanın vasiyetname şekillerinden biriyle yapılmasını ister. Sıradan bir ihtar veya aileye haber verme, tek başına bu şekil koşulunun yerine geçtiği varsayımıyla kullanılmamalıdır. (1, m. 546)

Sağlararası edim yerine getirilmezse dönme

Sözleşmeye göre sağlığında bir edimi isteme hakkına sahip taraf, edim sözleşmeye uygun yerine getirilmez veya güvenceye bağlanmazsa borçlar hukuku kuralları uyarınca dönebilir. Muacceliyet, ihtar, ek süre ve bunların istisnaları, somut borcun niteliğine göre incelenir. Her küçük gecikme sözleşmenin bütününü kendiliğinden sona erdirmez. (1, m. 547; 3, m. 117, 123–125)

Lehtar mirasbırakandan önce ölürse

Mirasçı atanan veya belirli mal bırakılan kişi mirasbırakan öldüğünde sağ değilse, TMK m. 548 sözleşmenin kendiliğinden ortadan kalkmasını düzenler. Önce ölenin mirasçıları, aksi kararlaştırılmadıkça mirasbırakanın sözleşme uyarınca ölüm tarihinde elinde kalan zenginleşmesini geri isteyebilir. Bu, her durumda yapılan bütün ödemelerin aynen ve aynı tutarla döneceği anlamına gelmez. Sözleşmenin hükümleri ve zenginleşme hesabı ayrıca incelenir. [1]

Uyuşmazlıkta doğru dava ve delil nasıl seçilir?

Sözleşmenin geçersizliği, edimin ifası, sözleşmeye aykırı sonraki tasarrufa itiraz ve saklı pay nedeniyle tenkis farklı taleplerdir. Önce hukuki hedef belirlenmelidir: mirasçılık sıfatı mı, belirli malın teslimi mi, sözleşmenin iptali mi, yoksa yapılan ödemenin iadesi mi istenmektedir? Talep değiştikçe görev, yetki, süre ve davalı çevresi değişebilir. (1, m. 557–571, 600; 4, m. 2, 11–12)

Yargıtay 7. Hukuk Dairesinin 18.12.2023 tarihli, E. 2022/4574, K. 2023/6313 sayılı kararında bir bakım sözleşmesiyle bağlantılı mirastan feragat birlikte incelenmiştir. Karar, sözleşmelerin taraflarını ve iptal iradesinin hangi sözleşmeye yöneldiğini ayırmış; bakım sözleşmesine ilişkin usulüne uygun dava bulunup bulunmadığını önemsemiştir. Bir sözleşme hakkında açılmış davanın diğerini de kendiliğinden sona erdirdiği kabul edilmemiştir. [5]

Ölüme bağlı tasarrufun iptalinde TMK m. 559'daki bir yıllık öğrenme süresi ve iyiniyet durumuna göre on/yirmi yıllık üst süreler; tenkiste m. 571'deki bir ve on yıllık süreler ayrı uygulanır. İfa ve iade taleplerinin süreleri bunlarla özdeş değildir. Özellikle m. 527'ye dayanan itirazda talebin hukuki niteliği ve süre tartışması ayrıca çözümlenmelidir; bütün sözleşme uyuşmazlıkları için tek bir süre verilmesi doğru olmaz.

Mahkemeye sözleşmenin onaylı örneği, ödeme ve güvence belgeleri, sonraki tasarruflar, mirasçılık belgesi ve öğrenme tarihini destekleyen kayıtlar sunulur. Dava açılması devirleri otomatik durdurmaz. Tedbir, teminat ve ekonomik değere bağlı giderler ayrıca değerlendirilir. Zorunlu arabuluculuk, ileri sürülen talebin özel kapsamına göre kontrol edilir. (4, m. 389–392; 6)

Yurt dışında düzenlenen sözleşmelerde yalnız Türk noter şeklinin bulunup bulunmadığına bakılmaz. Tasarrufun şekli, tasarruf ehliyeti, mirasa uygulanacak hukuk ve yetki MÖHUK hükümlerine göre ayrı belirlenir. Yabancı belgenin tasdiki ve tercümesi, maddi hukuk bakımından geçerliliğinin yerine geçmez. (7, m. 7, 20, 43)

Sonuç

Miras sözleşmesinin değeri, tarafların beklentisini bağlayıcı ve açık biçimde düzenleyebilmesidir. Bunun için mirasçı atama ile belirli mal bırakma, resmî şekil ile imza onayı ve sözleşmenin bağlayıcılığı ile sağlığındaki tasarruf özgürlüğü ayrılmalıdır. İfa, sona erme, saklı pay ve olası uyuşmazlıklar başlangıçta açıklaştırıldığında sözleşmenin uygulanabilirliği güçlenir.

Konunun ilgili yönleri için yedek mirasçı ve artmirasçı atama yazımıza ve miras hukuku ve miras davaları sayfamıza da bakabilirsiniz.

Sıkça Sorulan Sorular

El yazısıyla miras sözleşmesi yapılabilir mi?

El yazılı metin tek başına miras sözleşmesinin resmî şekil şartını karşılamaz. El yazılı vasiyetname farklı bir tasarruf türüdür.

İki kişinin imzasının noterde onaylanması yeterli midir?

Hayır. Resmî vasiyetname şekli ve TMK m. 545'teki birlikte açıklama ve tanık usulü dikkate alınmalıdır.

Sözleşme imzalanınca tapu hemen geçer mi?

Miras sözleşmesi tek başına bugünden mülkiyet devri anlamına gelmez. Sağlararası ayrı bir devir kararlaştırılmışsa onun şartları ayrıca uygulanır.

Mirasbırakan daha sonra vasiyetnameyle vazgeçebilir mi?

Sözleşmeyle bağdaşmayan sonraki vasiyetname, sözleşmeyi kendiliğinden ortadan kaldırmaz. Kanuni sona erme yolları ve sözleşmenin niteliği incelenir.

Mirasçı olmayan üçüncü kişiye mal bırakılabilir mi?

Evet. TMK m. 527, sözleşmenin karşı tarafına veya üçüncü kişiye kazandırmaya imkân verir. Saklı paylar ve diğer geçerlilik koşulları korunur.

Lehtar daha önce ölürse hak otomatik çocuklarına geçer mi?

Bu sonuç otomatik değildir. TMK m. 548 ve sözleşmenin hükümleri değerlendirilir; yapılan karşılığın iadesi de ayrı bir meseledir.

Her bağışlama sözleşmeye aykırı mıdır?

Hayır. Sözleşmenin kapsamı, işlemin niteliği ve ilgili hukuki değerlendirme gerekir. Sağlığında tasarruf özgürlüğü tamamen ortadan kalkmaz.

Sözleşmenin kaldırılması için bütün mirasçıların onayı gerekir mi?

Tarafların yazılı anlaşmasıyla kaldırma, sözleşmenin tarafları üzerinden değerlendirilir. Sırf gelecekte mirasçı olma ihtimali, kişiyi sözleşmenin tarafı yapmaz.

Kaynakça

1. 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu, özellikle m. 502–503, 516–517, 527–530, 532–548, 557–571, 599–600, 676–678. Güncel konsolide metin.
2. S. Derya Yakupoğlu, “Olumlu Miras Sözleşmesinin Bağlayıcılığı”, Türkiye Barolar Birliği Dergisi, 2018, sayı 136, s. 225–262. Tam metin.
3. 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu. Güncel konsolide metin.
4. 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu. Güncel konsolide metin.
5. Yargıtay 7. Hukuk Dairesi, 18.12.2023, E. 2022/4574, K. 2023/6313, bozma; değerlendirme bölümü. Tam metin, Kanun Yolu yayını.
6. 6325 sayılı Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Kanunu. Resmî metin.
7. 5718 sayılı Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun. Resmî metin.