Ölünceye kadar bakma sözleşmesinde bir taraf diğerini hayatı boyunca bakıp gözetmeyi, bakım alacaklısı ise bunun karşılığında malvarlığını veya belirli değerlerini devretmeyi üstlenir. Sözleşme özel resmî şekle tabidir; yalnız aile içinde verilen söz veya adi yazılı anlaşma yeterli değildir. Bakımın yerine getirilmemesi, bakım borçlusunun ölümü, muvazaa ve saklı pay ihlali farklı hukuki sebeplerdir. Her birinin başvuru yolu ve sonucu ayrı belirlenmelidir. (1, m. 611–619)
Sözleşmenin tarafları ve hukuki niteliği
Bakım alacaklısı, bakımı alacak ve karşılığında kazandırmada bulunacak kişidir. Bakım borçlusu ise bakıp gözetme edimini üstlenir. Tarafların mutlaka akraba olması gerekmez. Bakım borçlusunun mirasçı atanması kararlaştırılmışsa miras sözleşmesine ilişkin hükümler de uygulanır. Sağlığında taşınmaz devri ile ölümden sonra yerine getirilecek kazandırma aynı hukuki yapı değildir. (1, m. 611)
Sözleşme bakım süresinin önceden kesin bilinmemesi nedeniyle belirsizlik içerir. Bakım alacaklısının sözleşmeden kısa süre sonra ölmesi, tek başına işlemi bağış veya muvazaa hâline getirmez. Buna karşılık metinde bakım yazılması da gerçekte hiç amaçlanmayan bakım ilişkisini kanıtlamaz. Sözleşme tarihindeki irade, tarafların koşulları ve sonraki uygulama birlikte değerlendirilmelidir.
Bakım alacaklısının sözleşme tarihinde mutlaka yatağa bağımlı olması gerekmez. Gelecekteki bakım ihtiyacını güvenceye alma amacı da sözleşmenin işlevi içindedir. Bununla birlikte tarafların fiil ehliyeti, işlemi anlayabilmesi ve iradelerinin serbest olması gerekir. İşlem sırf ileri yaş nedeniyle geçersiz sayılmaz; somut ehliyet şüphesi de görmezden gelinemez. (1; 2, m. 9–16)
Geçerli sözleşme nasıl yapılır?
Resmî şekil ve iki tanık
TBK m. 612'ye göre, mirasçı atamayı içermese bile sözleşme miras sözleşmesi şeklinde yapılmadıkça geçerli olmaz. TMK m. 545'te resmî vasiyetname şekli; tarafların iradelerini resmî memura aynı zamanda açıklaması ve memurla iki tanığın önünde imzalaması düzenlenmiştir. Yalnız imza onayı alınması veya tapuda başka türde işlem yapılması bu özel şeklin yerine geçtiği varsayımıyla kullanılmamalıdır. (1; 2)
Noter işlemi ile taşınmazın tescili birbirinden ayrılmalıdır. Taşınmazın devrini içeren ve yetkili tapu müdürlüğünde düzenlenen işlemlerde, tapu mevzuatı ile resmî senet ve tanık koşulları ayrıca uygulanır. 2644 sayılı Tapu Kanunu m. 26, taşınmaz mülkiyetine ve diğer ayni haklara ilişkin resmî senetlerin tapu görevlilerince düzenlenmesini hükme bağlar. Bu yetki, TBK ve TMK’daki geçerlilik koşullarının göz ardı edilmesine imkân vermez. [3]
Tanıklara ilişkin yasaklar, taraf ve yakınlık ilişkileri işlemden önce kontrol edilmelidir. Sözleşmenin hazırlanmasında tercüman veya özel iletişim desteği gerekiyorsa gerçek iradenin anlaşılması güvenceye alınmalıdır. Düzenleme sırasında alınan sağlık raporu, diğer irade ve şekil sorunlarını kendiliğinden iyileştirmez.
Bakım kurumları için sınırlı istisna
Sözleşme, Devletçe tanınmış bakım kurumu tarafından yetkili makamların belirlediği koşullara uygun yapılıyorsa yazılı şekil yeterli olabilir. Bu istisna her özel bakım işletmesine, her bakıcıya veya aile içi anlaşmaya otomatik uygulanmaz. Kurumun tanınma durumu ve düzenlemeye uygunluk belgelenmelidir. (1, m. 612)
Sözleşmede hangi noktalar açık olmalıdır?
Devredilecek değer; tapu, hesap veya diğer malvarlığı bilgileriyle belirlenmelidir. Devrin zamanı, bakımın nerede verileceği, hastane ve ilaç giderleri, yardımcı personel, bakım alacaklısının alışılmış yaşam koşulları ve taşınma ihtimali açıklanmalıdır. Esnek bakım ihtiyacını karşılamak için metin yalnız belirli bir öğün veya ziyaret sayısına indirgenmemelidir.
Taşınmaz devredilmişse bakım alacaklısının TBK m. 613 kapsamındaki yasal ipotek imkânı da değerlendirilir. Kanunun “satıcı gibi” tanıdığı güvence bakımından tescil ve süre koşulları ayrıca önem taşır; kanuni ipotek haklarında TMK m. 894’te mülkiyetin naklinden başlayarak öngörülen üç aylık tescil süresi gözden kaçırılmamalıdır. Sözleşmede hak yazılması, tapudaki güvence işleminin her durumda tamamlandığı anlamına gelmez. (1; 2)
Bakım borcunun kapsamı nedir?
TBK m. 614, uygun gıda ve konut sağlanmasını, hastalıkta gerekli özenle bakım ve tedaviyi açıkça düzenler. Edimin kapsamı alınan malların değeri, bakım alacaklısının önceki sosyal durumu ve hakkaniyetle belirlenir. Bakım yalnız para göndermekten ibaret olmayabileceği gibi, her olayda bakım borçlusunun bütün işleri tek başına yapması anlamına da gelmez. Yardımcı kullanılması, sonuçta bakımın gereği gibi sağlanıp sağlanmadığı üzerinden değerlendirilir. [1]
Manevi destek ve güvenli yaşam koşulları, ilişkinin niteliği içinde önem taşıyabilir. Yargıtay 7. Hukuk Dairesinin 18.12.2023 tarihli, E. 2022/4574, K. 2023/6313 sayılı kararında da bakımın barınma, beslenme, tedavi ve manevi destek boyutları açıklanmıştır. Bununla birlikte karar, belirli sayıda ziyaretin bütün sözleşmelerde yeterli olduğunu söylemez. [4]
Bakım alacaklısı da sözleşmenin dürüstlük kuralına uygun uygulanmasını engellememelidir. Borçlunun makul bakım tekliflerini sürekli reddetme, haksız engelleme veya sonradan sözleşmede bulunmayan sınırsız yükler isteme iddiaları incelenir. Ancak yalnız bakım borçlusunun “bakmak istedim” demesi de gerçek ve yeterli ifayı kanıtlamaz. Teklifin içeriği, uygulanabilirliği ve reddin nedeni belgelenmelidir.
Bakım yapılmadığında hangi yol izlenir?
İhlalin ve çekilmezliğin belirlenmesi
TBK m. 617, borca aykırılık nedeniyle devamın çekilmez hâle gelmesi veya başka önemli sebeplerin devamı imkânsız ya da aşırı güç kılması durumunda önel vermeksizin sona erdirmeye imkân tanır. Her küçük aksaklık aynı ağırlıkta değildir. Süreklilik gösteren ihmal, tedavinin sağlanmaması veya güvenliğin ciddi biçimde tehlikeye düşmesi ile giderilebilir günlük uyuşmazlık ayrılmalıdır. [1]
Bakım alacaklısı, olay tarihlerini ve yerine getirilmeyen edimleri somutlaştırmalıdır. Hastane kayıtları, reçeteler, bakım giderleri, hizmet faturaları, tanıklar ve yazışmalar yararlı olabilir. Hukuka aykırı biçimde ele geçirilen özel kayıtların kullanılması ayrı sorun doğurur. İhtar kanunda her önemli sebep için değişmez ön şart olarak düzenlenmemiş olsa da, eksikliği ve talebi açıklaştıran usulüne uygun bildirim ispat bakımından önem taşıyabilir.
İade, tazminat veya ömür boyu gelir
Önemli sebeple sona ermede kusurlu tarafın aldığı şeyi geri vermesi ve kusursuz tarafın zararına uygun tazminat ödemesi gündeme gelir. Bununla birlikte hâkim, aile topluluğu içinde yaşamayı sona erdirip bakım alacaklısına ömür boyu gelir bağlayabilir. Dolayısıyla her uyuşmazlıkta tek sonuç taşınmazın geri verilmesi değildir. (1, m. 617)
Gülşah Sinem Aydın'ın incelemesi, kanunda “fesih” terimi kullanılmasına rağmen m. 617'nin iade bakımından geçmişe etkili sonuçlarını ve hâkimin gelir bağlama seçeneğini tartışır. Bu nedenle dilekçede sadece “sözleşme feshedilsin” denilmesiyle yetinilmemeli; iade, tescil, zarar veya uygun alternatif talep kendi koşullarıyla kurulmalıdır. (5, s. 336–373)
Edimler arasında büyük oransızlık varsa ne olur?
TBK m. 616, edimler arasında önemli ölçüde oransızlık bulunması ve fazla alan tarafın bağışlama amacını ispat edememesi durumunda, altı ay önce bildirim koşuluyla sona erdirme imkânı tanır. Kanunun öngördüğü hesaplama ve denkleştirme yöntemi dikkate alınır. Bu altı ay, m. 617'deki önemli sebebe dayanan önelsiz yolun zorunlu bekleme süresi değildir. [1]
Sadece bakım alacaklısının erken ölmesine veya malın bugünkü piyasa değerine bakarak oransızlık saptanamaz. Sözleşmenin kurulduğu koşullar, yaşam boyu bakım riskinin üstlenilmesi ve yapılan edimler önemlidir. Karşı taraf bağışlama amacını ileri sürebilir; bu iddia da kanundaki ispat ve hesap koşullarıyla değerlendirilir.
Bakım borçlusu önce ölürse tapu geri döner mi?
Bakım borçlusunun ölümü sözleşmenin bütün sonuçlarını otomatik silmez. TBK m. 618, bakım alacaklısına ölümden itibaren bir yıl içinde sözleşmenin feshini isteme imkânı verir. Bu durumda istenebilecek değer, bakım borçlusunun iflası hâlinde iflas masasından alınabilecek miktara göre belirlenen para alacağıdır. Sadece ölüm sebebine dayanılarak her durumda devredilen taşınmazın aynen geri alınacağı söylenemez. [1]
Yargıtay 7. Hukuk Dairesinin 25.11.2024 tarihli, E. 2024/4319, K. 2024/5243 sayılı kararı, bu ayrımı içeren bir uyuşmazlıkta verilmiştir. Önceki bozma doğrultusunda fesih ve tazminat kabul edilmiş; tapu iptali talebinin reddi tüm davanın başarısız olduğu biçiminde değerlendirilmemiştir. Son incelemede özellikle gider ve vekâlet ücretine ilişkin düzeltme yapılmıştır. Karar, bakım borçlusunun ölümünde talep sonucunun m. 618'le uyumlu kurulmasının önemini gösterir. [6]
Ölümden önce doğmuş ağır sözleşme ihlali veya üçüncü kişiye muvazaalı devir gibi başka sebepler varsa bunlar ayrıca incelenir. Farklı sebeplerin aynı dosyada bulunması, her birinin şartlarının ve istenen hukuki sonucun ayrı açıklanmasını gerektirir.
Mirasçılar hangi gerekçelerle dava açabilir?
Bakımın yerine getirilmemesi ile mirasçının kendi hakkı
Bakım alacaklısının sağlığında kullanması gereken kişisel sona erdirme hakkı ile mirasçıların kendi miras hakkına dayalı talepleri ayrılmalıdır. Yargıtayın 18.12.2023 tarihli kararında, mirasbırakanın sağlığında bakım sözleşmesinin iptali için usulüne uygun dava açılmamış olması önemsenmiş; mirasçıların yalnız bakılmadığı savunmasıyla tescile karşı koyması kabul edilmemiştir. [4]
Bu yaklaşım, mirasçıların hiçbir nedenle dava açamayacağı anlamına gelmez. Ehliyetsizlik, şekil, gerçek iradeyi gizleyen işlem veya saklı pay ihlali ayrı dayanaklardır. Mirasbırakan sağlığında hak kullanmış ya da dava açmışsa, bunun mirasçılara geçen sonuçları da farklı değerlendirilir.
Muris muvazaası ve tenkis
Gerçekte bağış amaçlandığı hâlde işlem bakım karşılığı devir gibi gösterilmişse muris muvazaası gündeme gelebilir. Gerçek bakım amacı ve karşılıklı edim bulunan her sözleşme ise sırf bir mirasçıyı memnun etmediği için muvazaalı sayılmaz. Malın bütün malvarlığı içindeki oranı, bakım ihtiyacı, tarafların ilişkisi, fiilî bakım ve devirdeki gerçek irade birlikte değerlendirilir.
TBK m. 615, mirasçıların tenkis ve alacaklıların iptal haklarını saklı tutar. Fakat gerçek karşılıklı edim içeren işlemin tamamını otomatik bağış sayıp tenkis hesabına almak doğru değildir. Karşılıksız kazandırma veya saklı pay ihlalinin kanuni koşulları somutlaştırılmalıdır. Nafaka yükümlüsü bakım alacaklısı sözleşme yüzünden bu yükümlülüğü karşılayamaz hâle gelmişse, nafakadan yoksun kalanlar için m. 615'te ayrıca özel koruma vardır. (1; 2, m. 560 ve devamı)
Dava dosyası, mahkeme ve süre kontrolü
Taşınmazın aynına ilişkin tapu iptali ve tescil taleplerinde taşınmazın bulunduğu yer kesin yetkisi; sözleşme ve para alacaklarında genel ve özel yetki kuralları dikkate alınır. Özel görev kuralı bulunmayan uyuşmazlıkta asliye hukuk mahkemesi görevlidir. Profesyonel bakım kurumu ve tüketici işlemi niteliği gibi özel durumlar varsa görev ve ön başvuru ayrı incelenmelidir. (7, m. 2, 6, 10, 12)
| Hukuki sebep | Özellikle kontrol edilecek süre veya koşul |
|---|---|
| TBK m. 616, önemli oransızlık | Altı ay önce bildirim; kanuni hesap ve denkleştirme. |
| TBK m. 617, önemli sebep | Önelli yolla karıştırılmaz; olay, ihlal ve talep gecikmeden değerlendirilir. |
| TBK m. 618, borçlunun ölümü | Ölümden itibaren bir yıl içinde fesih istemi. |
| Saklı pay nedeniyle tenkis | TMK m. 571'deki öğrenmeye bağlı bir yıl ve on yıllık üst süre. |
| Ehliyet, şekil veya başka geçersizlik | İşlemin sağlararası/ölüme bağlı niteliğine göre farklı rejim. |
Başvuru öncesinde resmî sözleşme ve ekleri, tapu hareketleri, bakımın ifa kayıtları, sağlık belgeleri, ihtar ve tebliğ belgeleri, ödeme dekontları ile tarafların ve gerekiyorsa mirasçıların bilgileri hazırlanır. Dava açılması tapu devrini kendiliğinden engellemez. Tedbir için somut risk açıklanır; teminat, harç ve bilirkişi giderleri ayrıca hesaplanır. Karar sonrasında kesinleşme, tapu işlemi veya para alacağının tahsili ayrı yürütülür. (7, m. 389–392)
Karara karşı genel istinaf süresi tebliğden itibaren iki haftadır; temyiz, kararın türü ve kesinlik koşullarına göre değerlendirilir. Dava şartı arabuluculuk, işlemin tüketici veya başka özel uyuşmazlık kapsamına girip girmediğine göre ayrıca kontrol edilmelidir. Yabancılık unsurunda sözleşmeye, ölüme bağlı kazandırmaya ve Türkiye’deki taşınmazın aynına uygulanacak hukuk farklı kurallara bağlanabilir. (7, m. 345, 361; 8, m. 20–21, 24)
Sonuç
Ölünceye kadar bakma sözleşmesinde sorun yalnız bir taşınmazın kime bırakıldığı değildir. Geçerli şekil, gerçek bakımın kapsamı, güvence, ihlalin ağırlığı ve sona erme sebebi birlikte değerlendirilmelidir. Bakım alacaklısının kişisel hakkı ile mirasçıların muvazaa veya tenkis iddiasını ayırmak, yanlış talep ve süre kaybını önler.
Hukuki destek için miras hukuku ve miras davaları sayfamıza da bakabilirsiniz.
Sıkça Sorulan Sorular
Sözleşme yalnız el yazısıyla hazırlanabilir mi?
Kural olarak hayır. TBK m. 612'deki özel resmî şekil gerekir. Devletçe tanınmış bakım kurumlarına ilişkin sınırlı yazılı şekil istisnası ayrıca değerlendirilir.
Bakım alacaklısı sözleşme tarihinde hasta olmak zorunda mı?
Hayır. Gelecekteki bakım ihtiyacını güvenceye alma amacı bulunabilir. Gerçek irade ve sözleşmenin koşulları yine incelenir.
Sadece para göndermek bakım borcunu karşılar mı?
Her durumda değil. Sözleşme, kişinin ihtiyacı ve TBK m. 614'teki barınma, beslenme, bakım ve tedavi yükümlülükleri birlikte değerlendirilir.
Bakım borçlusu ölürse taşınmaz hemen geri alınabilir mi?
Bu sonuç otomatik değildir. TBK m. 618'de bir yıllık fesih imkânı ve özel para alacağı sonucu düzenlenmiştir.
Bakım yapılmaması için mutlaka altı ay beklemek gerekir mi?
Hayır. Altı aylık bildirim m. 616'daki oransızlık yoluna ilişkindir. Önemli sebeple önelsiz sona erme m. 617'de ayrıca düzenlenir.
Mirasçılar sadece “bakmadı” diyerek sözleşmeyi iptal ettirebilir mi?
Bakım alacaklısının kişisel hakkı ile mirasçıların hakları ayrılmalıdır. Sağlığında kullanılan hak, açılan dava ve mirasçıların kendi geçersizlik, muvazaa veya tenkis sebepleri ayrıca incelenir.
Sözleşme saklı payı ortadan kaldırır mı?
Hayır. Ancak gerçek karşılıklı edim içeren her işlem otomatik bağış sayılmaz. Tenkis için kanuni koşullar somut olarak gösterilmelidir.
Devredilen ev için güvence alınabilir mi?
TBK m. 613 yasal ipotek imkânı tanır. Tescil, süre ve diğer şartlar işlem sırasında ayrıca değerlendirilmelidir.
Kaynakça
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu, m. 611–619. Güncel konsolide metin.
- 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu, özellikle m. 532–545, 560–571, 893–894. Güncel konsolide metin.
- 2644 sayılı Tapu Kanunu, m. 26. Güncel konsolide metin.
- Yargıtay 7. Hukuk Dairesi, 18.12.2023, E. 2022/4574, K. 2023/6313, bozma. Tam metin, Kanun Yolu yayını.
- Gülşah Sinem Aydın, “Ölünceye Kadar Bakma Sözleşmesinin Türk Borçlar Kanunu'nun 617. Maddesine Dayalı Olarak Sona Ermesi”, Marmara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Hukuk Araştırmaları Dergisi, 2018, 24(1), s. 336–373. Yayın ve tam metin.
- Yargıtay 7. Hukuk Dairesi, 25.11.2024, E. 2024/4319, K. 2024/5243, düzelterek onama; önceki bozma ve son inceleme bölümleri. Tam metin, Kanun Yolu yayını.
- 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu. Güncel konsolide metin.
- 5718 sayılı Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun. Resmî metin.