Uluslararası yat sözleşmesinde hukuk seçimi, mahkeme seçimi ve tahkim farklı soruları cevaplar. Seçilen hukuk sözleşmenin esasını, mahkeme veya tahkim kaydı uyuşmazlığın nerede çözüleceğini etkiler. Alınan kararın Türkiye’de icrası ve yat hakkında geçici koruma istenmesi ise ayrıca değerlendirilir; yabancı bayrak bu konuların hepsini tek başına belirlemez.
Bir Türk alıcının yabancı şirkete ait yatı Türkiye’de teslim alması, yabancı tersanede onarım yaptırılması veya farklı ülkelerdeki tarafların kiralama sözleşmesi kurması mümkündür. Böyle bir ilişkide tek bir ülkeyle bağlantı bulunmaz. Satıcının ülkesi, teknenin sicili, teslim yeri, ödeme hesabı ve borçlunun malvarlığı farklı devletlerde olabilir. Kiralama ilişkisinin iç hukuk boyutu için yat kiralama sözleşmesi yazısı incelenebilir.
Uyuşmazlık çözümünü yalnız dava açılacağı gün düşünmek geç kalınmasına yol açabilir. Sözleşmede seçilen mahkemede karar almak, teknenin bulunduğu ülkede haciz imkânı sağlamak ve borçlunun malvarlığı üzerinde tahsilat yapmak birbirini tamamlayan fakat ayrı işlemlerdir. Bu yazı, ağırlıklı olarak Türkiye’den yürütülecek hukuki değerlendirmeyi açıklar; başka ülkedeki mahkeme ve icra işlemleri o ülkenin kurallarıyla ayrıca incelenir.
Yabancılık unsuru ve uyuşmazlığın konusu nasıl belirlenir?
İlk adım, yalnız teknenin bayrağını öğrenmek değildir. Sözleşmenin tarafları, yerleşim ve işyerleri, sicil yeri, ifa yeri, ödeme düzeni ve uyuşmazlığın kaynağı birlikte belirlenir. Faturayı düzenleyen şirketle teknenin maliki veya sözleşmeyi imzalayan kişi aynı olmayabilir. Şirketler grubundaki başka bir şirketin ticari adının kullanılması da kendiliğinden onun borçlu olduğu anlamına gelmez.
Talebin hukuki niteliği ayrıca ayrılır: satış bedeli iadesi bir sözleşme talebi, mülkiyet veya ipotek iddiası ayni hak sorunu, kaza zararı haksız fiil veya taşıma sorunu, mürettebat alacağı ise iş ilişkisi olabilir. Bir sözleşmedeki hukuk seçimi bütün bu ilişkileri aynı kapsamda yönetmez. Taraf olmayan sigortacı, banka veya gemi alacaklısının hakları da ayrı kurallara tabi olabilir. Satış sözleşmesinden doğan ayrıntılı sorunlar yat alım satım sözleşmesi yazısında işlenmiştir.
Örneğin yabancı tersaneyle onarım bedeli uyuşmazlığında sözleşme hükümleri esas alınırken, yatın sicilindeki ipoteğin geçerliliği farklı bağlantı kuralıyla incelenebilir. Bu örnek varsayımsaldır; belirli bir dosya sonucunu anlatmaz. Amaç, tek sözleşme dosyasında birden fazla hukuk sorusunun bulunabileceğini göstermektir.
Pratik başlangıç dosyası; imzalı sözleşme ve ekleri, sicil örneği, temsil belgeleri, teslim ve teknik raporlar, ödeme kayıtları ve bildirimlerden oluşur. Sözleşme dillerinden hangisinin üstün olduğu ve sonradan yapılan değişikliklerin hangi metne işlendiği de baştan belirlenmelidir.
Sözleşmeye uygulanacak hukuk nasıl seçilir?
MÖHUK m.24 uyarınca sözleşmeden doğan borç ilişkileri, tarafların açıkça seçtikleri hukuka tabi olabilir. Sözleşme veya koşullardan tereddütsüz anlaşılabilen seçim de dikkate alınır. Taraflar sözleşmenin tamamı veya bir kısmı için seçim yapabilir. Ancak belirsiz ifadeler, hangi borcun hangi hukuka tabi olduğu konusunda yeni uyuşmazlık yaratır.
Hukuk seçimi yoksa kural, sözleşmeyle en sıkı ilişkili hukukun belirlenmesidir. Kanunun karakteristik edim borçlusunun mutad meskeni veya ilgili işyeri üzerinden kurduğu bağlantı ve daha sıkı ilişki istisnası birlikte değerlendirilir. Bu nedenle “Türk alıcı varsa Türk hukuku uygulanır” ya da “yat yabancı bayraklıysa satışa mutlaka bayrak hukuku uygulanır” sonuçları güvenilir değildir.
Hukuk seçiminin etkisi sınırsız değildir. MÖHUK m.5–6 kapsamında kamu düzeni ve Türk hukukunun doğrudan uygulanan kuralları; ilgili ilişkinin özel koruma hükümleri ayrıca önem taşır. Faaliyet izni, gümrük veya idari yaptırım gibi alanlar, tarafların özel sözleşmeyle tamamen serbestçe değiştirebileceği konular değildir.
Yabancı hukuk seçilmesi, Türk mahkemesinin hiçbir koşulda davaya bakamayacağı anlamına gelmez. Yetkili Türk mahkemesi yabancı hukuku uygulayabilir. MÖHUK m.2 uyarınca yabancı hukukun içeriği araştırılır ve taraflardan yardım istenebilir; bütün araştırmalara rağmen belirlenememesi hali için kanunda ayrıca çözüm vardır. Yabancı hukukun gerekçeli açıklaması ve güvenilir kaynaklarının erken hazırlanması bu nedenle yararlıdır.
Mülkiyet, sicil ve tüketici koruması aynı seçime tabi midir?
Deniz taşıma araçları üzerindeki ayni haklarda MÖHUK m.22’nin menşe ülke kuralı uygulanır. Kanun deniz araçlarında ayni hakların tescil edildiği sicil yerini; bu sicil yoksa bağlama limanını esas alır. Sözleşmenin bedel ve garanti hükümlerine seçilen hukukla, mülkiyet veya ipoteğin ayni etkilerini yöneten hukuk bu nedenle farklı olabilir.
Yabancı sicile kayıtlı yatın satışında yalnız sözleşme imzası ve bedel ödemesiyle yetinilmemelidir. Sicilin öngördüğü mülkiyet belgeleri, temsil şartları, mevcut kayıtların kaldırılması ve yeni malik işlemleri birlikte planlanır. Sözleşmede satıcının üstlendiği kayıt yükümlülüğü ile ilgili sicilin bunu kabul etme koşulları aynı şey değildir.
Alıcının mesleki veya ticari olmayan amaçla hareket etmesi tüketici korumasını gündeme getirebilir. Yatın yüksek bedelli olması tüketici sıfatını tek başına ortadan kaldırmaz. MÖHUK m.26’nın kapsamı ve koşulları mevcutsa tüketicinin mutad meskeni hukukunun emredici hükümleriyle sağlanan asgari koruma hukuk seçimine rağmen önem taşır. Maddenin taşıma ve belirli yurt dışı hizmet sözleşmelerine ilişkin istisnaları da vardır.
İş ve sigorta ilişkileri için de özel hükümler bulunur. Bu nedenle yatırımcıya, tatil amaçlı alıcıya, kaptana ve sigortacıya aynı sözleşme maddesinin aynı sonucu doğuracağı söylenemez. Uyuşmazlık çözüm kaydı tasarlanırken tarafların hukuki sıfatı ve korunması gereken alanlar ayrıca belirlenmelidir.
Yabancı mahkeme seçimi Türk mahkemelerini etkiler mi?
Türk mahkemelerinin milletlerarası yetkisi, kural olarak iç hukukun yer itibarıyla yetki kurallarıyla belirlenir (MÖHUK m.40). Yabancı mahkeme seçimi bakımından m.47, yabancılık unsuru taşıyan ve borç ilişkilerinden doğan uyuşmazlıklar için özel bir düzen kurar. Münhasır yetki alanları ve anlaşmanın yazılı delille ispatı gibi koşullar incelenmelidir.
Geçerli yabancı mahkeme anlaşması bulunduğunda, karşı tarafın Türk mahkemesinde yetki itirazı ve yabancı mahkemenin kendisini yetkisiz sayıp saymadığı önem taşır. Kanunun m.44–46 kapsamında koruduğu iş, tüketici ve sigorta yetkileri tarafların anlaşmasıyla bertaraf edilemez. Dolayısıyla sözleşmedeki bir yabancı şehir adı bütün Türk mahkemesi seçeneklerini otomatik olarak ortadan kaldırmaz.
Seçilen mahkemenin hangi ülkede ve yeterince belirli hangi yargı çevresinde bulunduğu açık yazılmalıdır. Bir yerde “yalnız yabancı mahkeme”, başka yerde “bütün uyuşmazlıklar tahkim” denmesi yorum sorunu yaratabilir. Belirli geçici önlemler veya tahkime yardım işlemleri için mahkeme başvurusu saklı tutulacaksa, bunun esas uyuşmazlığın çözümünden farklı olduğu anlaşılmalıdır.
Yabancı ülkede tebligat, çeviri, yerel temsil ve olası teminat masrafları sözleşme kurulurken değerlendirilmelidir. Türkiye’de dava veya takip yapan yabancı kişi bakımından MÖHUK m.48’deki teminat ve karşılıklılık esasına dayalı muafiyet de gündeme gelebilir. Yabancı olmanın her durumda aynı tutarda teminat yatırma sonucu doğurduğu varsayılmaz.
Geçerli ve uygulanabilir tahkim şartı nasıl kurulur?
Tahkim, uyuşmazlığın devlet mahkemesi yerine hakem veya hakemlerce çözülmesi konusunda anlaşmayı gerektirir. 4686 sayılı Milletlerarası Tahkim Kanunu m.1–2’deki yabancılık ve uygulama şartları değerlendirilir. Yabancılık unsuru ve Türkiye’de tahkim yeri yanında, kanun hükümlerinin seçilmesi de uygulama bakımından önem taşıyabilir. Her uluslararası sözleşmenin kendiliğinden tahkime tabi olduğu söylenemez.
MTK m.4’te tahkim anlaşmasının yazılı şekli düzenlenir; elektronik iletişim ve kanunda belirtilen diğer yazılılık halleri de dikkate alınır. Asıl sözleşmeye tahkim şartı konulabilir veya ayrı anlaşma yapılabilir. Bir standart forma yapılan atfın tahkim şartını sözleşmenin parçası haline getirip getirmediği ayrıca incelenir. İmzasız ve gönderilmemiş genel şartların herkesçe bilindiği varsayılmamalıdır.
Tahkim şartında uyuşmazlık kapsamı, tahkim yeri, kurum veya hakem belirleme yöntemi, uygulanacak kurallar, hakem sayısı ve dil açık olmalıdır. Tahkim yeri hukuki merkezdir; duruşmanın fiilen başka yerde yapılmasıyla aynı değildir. Esasa uygulanacak hukuk ve tahkim anlaşmasına uygulanacak hukuk da gerektiğinde ayrı belirlenir.
Asıl sözleşmenin geçersizliği iddiası, tahkim anlaşmasını her durumda kendiliğinden geçersiz hale getirmez. Bununla birlikte tahkim iradesinin ve imzalayanın yetkisinin bulunması, uyuşmazlığın tahkime elverişliliği ve korunması gereken taraf sıfatları ayrıca değerlendirilir. Standart bir tahkim maddesini bütün yat satışlarına incelemeden eklemek uygun değildir.
Hakem ücreti, kurum masrafı, teknik uzman incelemesi, çeviri ve avukatlık giderleri de seçimde rol oynar. Tek hakem veya kurul, belge üzerinden inceleme ve varsa hızlandırılmış usul gibi seçenekler uyuşmazlığın beklenen büyüklüğüne göre değerlendirilir. Tahkimin her durumda daha ucuz, daha hızlı veya tamamen gizli olacağı garanti edilemez; seçilen düzen ve olay belirleyicidir.
Yabancı mahkeme veya tahkim kaydı varken Türkiye’de yat haczedilebilir mi?
Esas uyuşmazlığın yabancı mahkemede veya tahkimde görülmesi, Türkiye’deki geçici hukuki korumayı kendiliğinden dışlamaz. TTK m.1356, yetkili yabancı mahkeme veya hakem şartına rağmen, m.1354–1355’teki şartlarla yetkili Türk mahkemelerinden ihtiyati haciz istenebilmesini düzenler. Bu, sözleşme maddesinin tamamen hükümsüz olduğu anlamına gelmez; esası çözme ve alacağı güvenceye alma işlevleri ayrıdır.
Her yat alacağı haciz hakkı doğurmaz. Talebin TTK m.1352’de sayılan deniz alacaklarından olup olmadığı, doğru gemi ve borçlu bağlantısı, yaklaşık ispat, teminat ve yetki koşulları birlikte incelenir. Alacak için güvence aranırken gemiye ilişkin özel ihtiyati haciz düzeni, sıradan bir tedbir talebiyle aşılmış sayılmaz.
İzmir BAM 17. Hukuk Dairesinin 02.05.2024 tarihli, E.2024/535, K.2024/939 sayılı kararında yabancı hukuk ve tahkim kaydı bulunan çarter ilişkisinde verilen ihtiyati hacze itiraz değerlendirilmiştir. Deniz alacağı ve yaklaşık ispat koşulları çerçevesinde itirazın reddine ilişkin karar uygun bulunmuş, istinaf başvurusu esastan reddedilmiştir. Karar bütün yat alacaklarında haciz kararı verileceğini değil, tahkim ve geçici korumanın koşulları içinde birlikte gündeme gelebileceğini gösterir.
Hacizden sonra kararın uygulanması, itiraz ve tamamlayıcı işlemler için süreler ayrıca izlenmelidir. Yabancı tahkim dosyasının açıldığına ilişkin kayıt ve çeviriler gerekebilir. Müzakerelerin sürmesi veya karşı tarafın ödeme vaadi, kanuni süreleri kendiliğinden durdurduğu varsayılarak değerlendirilmemelidir.
Yabancı mahkeme kararının Türkiye’de tanınması ve tenfizi
Yabancı mahkemeden karar alınması, Türk icra dairesinde doğrudan her işlem yapılabileceği anlamına gelmez. MÖHUK m.50 ve devamında yabancı hukuk ilamlarının Türkiye’de icrası için tenfiz düzenlenir. Tanıma ise kararın kesin hüküm veya kesin delil etkisinin kabulüyle ilgilidir. Para tahsili hedefleniyorsa yalnız tanımanın istenmesi yeterli olmayabilir.
Tenfizde, yabancı kararın verildiği devlet hukukuna göre kesinleşmesi ve usulüne uygun belgelenmesi önemlidir. MÖHUK m.54’te karşılıklılık, Türk mahkemelerinin münhasır yetkisi, belirli koşullarda aşırı yetki, kamu düzenine açık aykırılık ve savunma hakkıyla ilgili şartlar yer alır. Tanımada aynı maddenin karşılıklılığa ilişkin bendi uygulanmaz (m.58).
Mahkeme ilamının usulüne uygun örneği, kesinleşme belgesi ve onanmış çevirileri hazırlanır. Kararın yalnız bir kısmının icrası isteniyorsa kapsam açıkça gösterilmelidir. Daha önce yapılmış ödemeler ve yerine getirme olguları saklanmamalıdır. Tenfiz davası, esas uyuşmazlığın bütün delillerle baştan görülmesi için açılan ikinci bir satış veya onarım davası değildir.
Görev bakımından MÖHUK m.51’in asliye mahkemesi düzenlemesi ve uyuşmazlığın niteliği birlikte değerlendirilir; asliye hukuk veya asliye ticaret ayrımı somut ilişkiye göre belirlenir. Yer bakımından borçlunun Türkiye’deki yerleşim veya sakin olduğu yer, bunlar yoksa kanunda gösterilen alternatifler dikkate alınır. Yabancı mahkeme kararıyla yabancı hakem kararının yetki hükümleri tamamen aynı sanılmamalıdır.
Yabancı hakem kararları ve New York Sözleşmesi
Yabancı hakem kararında öncelikle 1958 New York Sözleşmesi’nin uygulama alanı ve Türkiye’nin çekinceleri incelenir. Türkiye, başka bir taraf devlette verilen kararlar ve Türk hukukuna göre ticari sayılan ilişkiler bakımından çekince koymuştur. Birleşmiş Milletler depoziter kaydı bu çekinceleri gösterir. Sözleşmenin uygulanmadığı durumlarda MÖHUK m.60–63 ve diğer ilgili düzenlemeler ayrıca değerlendirilir.
New York Sözleşmesi m.IV kapsamında hakem kararı, tahkim anlaşması ve gerekli tasdikli çeviri belgeleri hazırlanır. Yabancı mahkeme ilamındaki kesinleşme incelemesi, hakem kararına aynı ifadelerle otomatik aktarılmamalıdır. Hakem kararının bağlayıcılığı, iptal veya icranın durdurulması durumu ilgili rejime göre değerlendirilir.
Sözleşmenin m.V hükmünde; geçerli tahkim anlaşmasının bulunmaması, usulüne uygun bildirim yapılmaması veya savunma imkânı verilmemesi, yetki sınırının aşılması, hakem kurulunun oluşumu ya da usule ilişkin belirli aykırılıklar ve kararın bağlayıcılığına ilişkin ret nedenleri düzenlenir. Tahkime elverişlilik ve kamu düzeni ayrıca incelenir. Her hukuki yorum farkı, tek başına yeniden esas incelemesi yapılmasını haklı kılmaz.
Tahkim yerinde iptal başvurusu ile Türkiye’de tenfiz süreci aynı işlem değildir. New York Sözleşmesi m.VI, belirli durumda tenfiz incelemesinin ertelenmesini ve güvenceyi gündeme getirebilir. Borçlunun bir ülkede başvuru yapmış olması, diğer ülkedeki bütün işlemlerin her durumda otomatik durduğunu göstermez.
Kararın başka bir ülkede uygulanması isteniyorsa o ülkenin sözleşmeye taraflığı, çekinceleri, usulü ve borçlunun malvarlığı araştırılır. Teknenin yer değiştirmesi tahsil planını etkileyebilir. Bu nedenle uyuşmazlık çözüm yeri seçilirken yalnız kararın nerede alınacağı değil, hangi malvarlığında uygulanacağı da düşünülmelidir.
Sonuç
Uluslararası yat uyuşmazlığında etkili bir sözleşme düzeni; uygulanacak hukuku, çözüm yerini, geçici korumayı ve kararın icrasını birlikte planlar. Yabancı bayrak veya tek bir tahkim cümlesi bu incelemenin yerini tutmaz. Sözleşme, sicil, temsil ve ödeme belgeleri erken aşamada karşılaştırıldığında hem yetki tartışmalarının hem de karar sonrasındaki tahsil güçlüklerinin önceden görülmesi mümkün olur.
İlgili yazılar: Yat ve teknenin miras yoluyla intikali; Yat satışında aracılık ve komisyon; Yatın ihtiyati haczi; Kaptan ve mürettebatın işçilik hakları; Gemi Kazasında Charterparty.
Sıkça Sorulan Sorular
Yat yabancı bayraklıysa mutlaka yabancı mahkemede mi dava açılır?
Hayır. Bayrak, tek başına bütün uyuşmazlıklar için mahkeme yetkisini belirlemez. Talep türü, taraflar, yetki veya tahkim anlaşması ve ilgili kanuni bağlantılar birlikte incelenir. Ayrıntı: Yabancılık unsuru ve uyuşmazlığın konusu nasıl belirlenir?
İngiliz hukuku seçilmesi İngiliz mahkemesini de seçmek midir?
Hayır. Hukuk seçimi ile mahkeme veya tahkim seçimi farklıdır. Yetkili Türk mahkemesinin yabancı hukuku uygulaması da mümkün olabilir. Ayrıntı: Sözleşmeye uygulanacak hukuk nasıl seçilir?
Tahkim şartı varsa Türkiye’de ihtiyati haciz istenemez mi?
Geçerli tahkim şartı geçici korumayı kendiliğinden engellemez. TTK’nın deniz alacağı, yetki, gemi ve borçlu bağlantısı, yaklaşık ispat ve teminat şartları ayrıca sağlanmalıdır. Ayrıntı: Yabancı mahkeme veya tahkim kaydı varken Türkiye’de yat haczedilebilir mi?
Yurt dışında kazandığım dava Türkiye’de doğrudan icra edilir mi?
Yabancı mahkeme ilamı için ilgili tanıma veya tenfiz koşulları incelenir. Para tahsili gibi cebri icra sonuçları bakımından kural olarak tenfiz gerekir; karar ve kesinleşme belgeleri hazırlanmalıdır. Ayrıntı: Yabancı mahkeme kararının Türkiye’de tanınması ve tenfizi.
Hakem kararı için de mahkeme kararındaki bütün tenfiz şartları aynı mıdır?
Hayır. New York Sözleşmesi’nin uygulama alanı ve varsa MÖHUK’un hakem kararlarına ilişkin hükümleri ayrı değerlendirilir. Bağlayıcılık ve ret sebepleri mahkeme ilamıyla aynı kalıba sokulmamalıdır. Ayrıntı: Yabancı hakem kararları ve New York Sözleşmesi.
Standart tahkim maddesini her yat sözleşmesinde kullanabilir miyim?
Taraf sıfatı, yabancılık unsuru, tahkime elverişlilik, temsil, kurum, yer ve dil incelenmeden aynı maddeyi kullanmak belirsizlik yaratabilir. Ana sözleşme ve ekler arasında çelişki bulunmamalıdır. Ayrıntı: Geçerli ve uygulanabilir tahkim şartı nasıl kurulur?
Kaynakça
1 — 5718 sayılı MÖHUK, Adalet Bakanlığı nüshası, m.2, 5–6, 22, 24, 26, 40, 44–48 ve 50–63; bu yazıda m.27’nin çalışma ilişkilerine ilişkin içeriği kullanılmamıştır.
2 — 4686 sayılı Milletlerarası Tahkim Kanunu, konsolide metnin erişilebilir bölümü, özellikle m.1–5. Resmî mevzuat PDF’sine erişim sağlanamadığından erişilebilir kanun metni kullanılmıştır.
3 — 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu, Ticaret Bakanlığı nüshası, özellikle m.1352–1356 ve ihtiyati hacze ilişkin devam hükümleri.
4 — İzmir BAM 17. HD, 02.05.2024, E.2024/535, K.2024/939, tam metin erişimi. Erişim sağlayıcısı üyelik isteyebilir.
5 — 1958 New York Sözleşmesi, Birleşmiş Milletler asıl metni, m.I–VII; İngilizce bölüm, PDF s.7–9.
6 — Birleşmiş Milletler depoziter kaydı: taraflar ve Türkiye’nin çekinceleri.