Gemi Kazası Sonrası Charterparty Uyuşmazlıkları: Off-hire, Navlun Kaybı ve Gecikme Talepleri

Bir geminin kazadan sonra sefer yapamaması, charterparty kapsamındaki bütün ödemelerin kendiliğinden durduğu anlamına gelmez. Önce sözleşmenin türü, uygulanacak hukuk ve kazaya ilişkin hükümler belirlenir. Zaman çarterindeki off-hire kesintisi, yolculuk çarterindeki navlun ve sürastarya hesabı ile ayrıca ileri sürülebilecek zarar talepleri farklı temellere dayanır. Donatan ve çarterer bakımından ilk ihtiyaç, kaza ve onarım zaman çizelgesini sözleşmedeki ödeme, bildirim ve uyuşmazlık çözüm hükümleriyle eşleştirmektir.

Hangi charterparty türüyle karşı karşıyayız?

Sözleşmenin ticari başlığı yerine tarafların gerçekten üstlendiği edimlere bakılır. Zaman çarterinde donatılmış geminin ticari yönetimi belirli süreyle tahsis olunur; teknik yönetim tahsis edende kalır. TTK m.1131–1137 bu ilişkiyi düzenler. Yolculuk çarterinde ise taşıyan, navlun karşılığında geminin tamamını, bir kısmını veya belirli yerini tahsis ederek eşya taşımayı üstlenir. [1]

Bareboat veya gemi kirasında zilyetlik ve işletme düzeni farklıdır. Bu nedenle zaman çarterindeki off-hire hükmünün, ayrı bir gemi kira sözleşmesine olduğu gibi uygulanması doğru olmaz. Aynı gemi için üst ve alt çarter sözleşmeleri de farklı türlerde olabilir. Alt çartererde ortaya çıkan maliyet, üst sözleşmenin hükümleri incelenmeden üst tarafa aynen yansıtılamaz.

Belge seti yalnız imzalı standart formdan oluşmayabilir. Recap, e-posta mutabakatı, ek klozlar, değişiklikler ve taraflarca kabul edilen rider hükümleri birlikte toplanır. Standart form ile ek maddeler arasında öncelik kaydı bulunup bulunmadığı belirlenir. Bir formun adının yazılması, o formun bütün hükümlerinin değiştirilmeden kabul edildiğini göstermez.

Örneğin BIMCO’nun NYPE 2015 tanıtımı, bu metni kuru yük sektöründe kullanılan bir zaman çarteri formu olarak açıklar. Ancak somut dosyada yalnız form adından hareketle kesinti koşulu veya uyuşmazlık yeri belirlenemez. Tarafların hangi sürümü kullandığı, hangi bölümleri değiştirdiği ve hangi ek maddeleri kabul ettiği görülmelidir. Değerlendirmede internette bulunan boş örnek yerine tarafların kabul ettiği sözleşme seti esas alınır. [5]

Türk hukuku ve yabancı hukuk nasıl ayrılır?

Geminin Türk limanında hasarlanması, charterparty’nin ödeme hükümlerini otomatik olarak Türk hukukuna bağlamaz. MÖHUK m.24 genel sözleşme ilişkilerini, m.29 ise eşya taşıma sözleşmelerini ve hükmün kapsamındaki çarterleri düzenler. Hukuk seçimi, uyuşmazlığın niteliği ve uygulanabilir emredici kurallar birlikte değerlendirilir. Mahkeme seçimi ile hukuk seçimi de aynı şey değildir. [2]

Türk hukukunun uygulandığı zaman çarterinde TTK m.1133, geminin sözleşme süresince denize, yola ve kararlaştırılan amaca uygun tutulması yükümlülüğünü düzenler. TTK m.1136/2 ise geminin hareketsiz kaldığı sürenin en az yirmi dört saati geçmiş olması şartıyla, ticari bakımdan yararlanılabilir durumda olmadığı süre için ücret ödenmemesini öngörür. Somut sözleşmenin hükümleri ve bu düzenlemeyle ilişkisi ayrıca incelenmelidir. [1]

Bu kanuni eşik, her yabancı hukuklu sözleşmede ilk yirmi dört saatin mutlaka ödeneceği veya her hasarda aynı hesabın yapılacağı anlamına gelmez. İngiliz hukukunun seçildiği bir dosyada off-hire değerlendirmesi, ilgili klozun kelimelerine ve o kloza uygulanacak yorum kurallarına dayanır. Türk kanunundaki ölçüt ile yabancı standart formun kesinti hesabı tek bir formül içinde birleştirilmemelidir.

Off-hire için hangi sorular cevaplandırılmalıdır?

Off-hire, genel olarak zaman çarterinde belirli olaylar nedeniyle ücretin işlememesini veya kesinti hesabını düzenleyen sözleşmesel mekanizmayı ifade eder. Her gecikme off-hire değildir. Kazanın klozda sayılan veya kapsamına giren bir olay oluşturup oluşturmadığı, geminin ilgili hizmeti yapma durumuna etkisi ve istisnalar incelenir.

Bir motor arızası, gövde hasarı veya karaya oturma belirli bir kloz kapsamında değerlendirilebilir; fakat sadece olayın adını yazmak yeterli olmaz. Geminin o sırada yapması gereken hizmet belirlenmelidir. Örneğin hasar, yükleme yapılmasına engel değilse ve gemi zaten başka bir nedenle bekliyorsa, ücret kesintisinin kapsamı sözleşmenin yapısına göre tartışmalı olabilir. Teknik rapor ile operasyon programı birlikte değerlendirilir.

Net zaman kaybı ile dönem esaslı klozlar

Bazı klozlar belirli olayın neden olduğu net zaman kaybına, bazıları ise tanımlanan durumun sürdüğü döneme odaklanır. Bu ayrım, onarım sırasında aynı anda devam eden başka işlemler ve sonradan kaçırılan liman sırası bakımından önemlidir. Net zaman kaybına dayalı değerlendirmede, olay olmasaydı ilgili hizmetin hangi sürede yapılacağı da araştırılır. Dönem esaslı ifadeler ise kendi başlangıç ve bitiş koşullarıyla okunur.

Çartererin ücret kesintisi iddiası, olay ve süre bakımından belgelenmelidir. Donatan da klozdaki istisna veya ücretin devamını sağlayan koşula dayanıyorsa ilgili olguları ortaya koymalıdır. Kimin kusurlu olduğu ile off-hire’ın doğup doğmadığı ayrı sorulardır: bazı klozlarda kusur bulunmadan kesinti gündeme gelebilir; ayrıca tazminat istenmesi ise başka şartlar gerektirir.

Kaza ve onarım süresi nasıl belgelenir?

Başlangıç noktası yalnız kazanın meydana geldiği saat olmayabilir. Geminin hizmet dışı kaldığı, onarımın tamamlandığı, klas veya liman gereğinin yerine getirildiği ve tekrar hizmete hazır bildirildiği zamanlar ayrı kaydedilir. Bunların hepsinin aynı an olduğu varsayılmamalıdır. Kayıtlardaki saatlerin UTC veya yerel saat olduğunun belirtilmesi, birkaç saatlik hesabın bile tartışmalı olduğu dosyalarda önem taşır.

• Kaza, arıza ve ilk müdahale raporları; gemi ve makine jurnalleri.
• Klas, liman başkanlığı ve diğer yetkili kuruluşların talimat ve serbest bırakma belgeleri.
• Tersane iş emirleri, servis raporları, yedek parça ve onarım tamamlanma kayıtları.
• Statement of Facts, hazırlık bildirimleri, rıhtım sırası ve operasyon programı.
• Off-hire ve yeniden hizmete hazır olma bildirimleri; bunların ulaşma kayıtları.
• Hire hesapları, yakıt tüketimi, ek liman giderleri ve alternatif taşıma teklifleri.

Kesinti hesabına ilişkin varsayımsal örnek

Günlük ücretin 24.000 ABD doları olduğunu ve somut kloz uyarınca kesintiye esas sürenin taraflarca 36 saat olarak doğrulandığını varsayalım. Bu sınırlı örnekte ücret kesintisi 36/24 × 24.000 hesabıyla 36.000 dolardır. Yakıt, liman masrafı, kur farkı, mahsup ve diğer zarar kalemleri bu hesaba dâhil değildir. Örnek, herhangi bir sözleşme için otomatik 36 saatlik off-hire sonucu oluşturmaz.

Onarımın planlanandan uzun sürmesi hâlinde gecikmenin nedeni ayrıca gösterilmelidir. Kaza onarımına, daha önce planlanmış rutin bakımın eklenmesi veya bağımsız bir ticari işin beklenmesi, tüm zamanın kazaya yüklenmesini tartışmalı kılabilir. İş emri ve işçilik kayıtları ayrıştırılmadığında teknik zorunluluk ile işletme tercihi arasındaki farkın sonradan açıklanması güçleşir.

Navlun, sürastarya ve zarar talepleri aynı hesap mıdır?

Navlun, taşıma ediminin karşılığıdır; zaman çarterindeki hire ile aynı ödeme değildir. Yolculuk çarterinde kaza sonrası navlunun hak edilmesi, seferin sona ermesi, yükün başka gemiye aktarılması veya sözleşmenin devamı ilgili hükümlerle incelenir. Navlunun peşin ödenmiş olması, her durumda iade edileceği veya hiçbir durumda geri alınamayacağı sonucunu tek başına doğurmaz.

Laytime ve demurrage, Türkçe uygulamada yükleme ve boşaltma süreleri ile sürastarya bağlamında ele alınır. Hazırlık bildiriminin geçerliliği, sözleşmedeki süre istisnaları ve geminin operasyonu yapabilecek durumda bulunması belirleyici olabilir. Kaza nedeniyle kaybedilen her saat, zaman çarterindeki off-hire hesabıyla aynı biçimde sürastaryadan düşülmez. İlgili sözleşme maddesi ve olay sıralaması ayrı değerlendirilmelidir.

Navlun veya gelir kaybı adı altında ayrıca tazminat isteniyorsa, ihlal, nedensellik, zararın kapsamı ve uygulanacak hukukun diğer koşulları gösterilmelidir. Beklenen brüt gelirle net kayıp aynı değildir. Yapılmayan seferde tasarruf edilen giderler, alternatif işten sağlanan gelir ve zararı azaltmak için uygulanabilir seçenekler hesapta görünmelidir. İmzalanmamış gelecekteki iş olasılıkları, kesinleşmiş bir sözleşme kaybıyla aynı ispat gücüne sahip olmayabilir.

Off-hire kesintisi ile tazminat talebi birlikte ileri sürülebilir; ancak aynı ekonomik kaybın iki kez karşılanmaması gerekir. Ücret kesintisinin hangi dönemi kapsadığı, ayrıca istenen zarar kaleminin neyi telafi ettiği ve varsa karşı talepler açıkça gösterilmelidir. Donatanın gemideki fiziksel hasarı ile çartererin ek taşıma maliyeti de tek bir zarar başlığı altında birleştirilmemelidir.

Global Santosh kararı nasıl kullanılmalıdır?

Birleşik Krallık Yüksek Mahkemesinin NYK Bulkship (Atlantic) NV v Cargill International SA, [2016] UKSC 20, 11 Mayıs 2016 tarihli kararı, geminin tutulmasına ilişkin özel bir off-hire klozunu incelemiştir. Tartışma, alt sözleşme ilişkisindeki kişilerin fiillerinin çartererin “agents” ifadesi kapsamına girip girmediği ve tutulmanın bu görevin ifasıyla bağlantısı üzerindedir. Çoğunluk, somut klozdaki istisnanın uygulanmadığı ve tutulma döneminin off-hire olduğu sonucuna ulaşmıştır. [3]

Bu karar, bütün gemi tutmalarının veya bütün kazaların otomatik off-hire sayılacağını söylemez. Olay doğrudan bir çatma davası değildir; kaza sonrası da önem taşıyan sözleşme yorumu bakımından örnektir. Alt çarter zincirindeki bir kişinin varlığıyla, o kişinin her eyleminden üst çartererin aynı kapsamda sorumlu olması arasında otomatik bağlantı kurulamayacağını gösterir. Türk mahkemeleri bakımından bağlayıcı Türk içtihadı olarak sunulmamalıdır.

Mücbir sebep, sigorta ve ödeme kesintisi nasıl ele alınır?

Bir kaza veya liman kapanması için mücbir sebep ileri sürülmesi, ödeme yükümlülüğünün bütün sonuçlarını kendiliğinden çözmez. Bildirim, olayın kontrol dışı olması, önlenebilirlik, etkileri azaltma ve sözleşmedeki sonuçlar incelenir. BIMCO’nun Force Majeure Clause 2022 açıklaması da charterparty içinde on-hire/off-hire ve laytime/demurrage ilişkisinin ayrıca düzenlenmesini önerir. Bu yaklaşım, “mücbir sebep var, bütün ücretler durur” şeklindeki genellemenin sakıncasını gösterir. [4]

Gövde ve makine hasarı, gelir kaybı ve uyuşmazlığın hukuki giderleri için mevcut poliçeler ayrı ayrı kontrol edilmelidir. Bir poliçenin onarım giderine cevap vermesi, başka bir poliçenin bekleme dönemini de karşılayacağını göstermez. Gelir kaybı teminatında, sigortalı olay, bekleme süresi, günlük tutar ve azami dönem gibi sözleşmesel koşullar bulunabilir. Sigorta incelemesi sürerken charterparty bildirimleri ihmal edilmemelidir.

Çartererin ücretten tek taraflı kesinti yapma yetkisi de ayrıca incelenir. Hesaplanan off-hire tutarının doğru olduğu düşünülse bile mahsup veya kesintiyi sınırlayan hükümler bulunabilir. Donatanın eksik ödeme karşısında gemiyi çekmesi veya sözleşmeyi sona erdirmesi de bildirim ve giderim koşullarına bağlı olabilir. Bu nedenle kesinti ya da fesih kararı, yalnız operasyon ekibinin hazırladığı tabloya dayandırılmamalıdır.

Yabancı şirketler için uyuşmazlık dosyası nasıl hazırlanır?

İlk çalışma, tüm sözleşme zincirini gösteren taraf tablosuyla başlamalıdır. Her sözleşmenin hukuku, tahkim veya mahkeme kaydı, bildirim adresi ve talep süresi ayrı kaydedilir. Üst sözleşmeye zamanında yapılan bildirim, alt sözleşmenin daha kısa bildirim şartını karşılamayabilir. Teknik raporun hazır olmadığı aşamada dahi süreyi koruyan işlem gerekip gerekmediği değerlendirilir.

Türk limanındaki delil veya geçici hukuki koruma ihtiyacı ile yabancı tahkimde yürüyen esas talep birlikte koordine edilebilir. Geçici koruma imkânı, esas uyuşmazlığın Türkiye’de çözüleceği veya tahkim kaydının geçersiz olduğu anlamına gelmez. Yabancı kararın Türkiye’de uygulanması da ilgili tanıma ve tenfiz koşullarının ayrı değerlendirilmesini gerektirir. [2]

Bütün charterparty taleplerine tek bir “bir yıl” süresi uygulanmamalıdır. Talebin yük hasarı, tahsis ücreti, navlun, tazminat veya başka bir alacak olarak niteliği; uygulanacak hukuk ve sözleşmesel bildirim şartları sonucu etkiler. Özellikle belgeyle desteklenmiş talep sunma koşulları varsa hangi belgelerin ne zaman gönderilmesi gerektiği belirlenir. Sulh görüşmeleri, gerekli dava veya tahkim adımının yerine geçiyor varsayılmamalıdır.

Sonuç

Kaza sonrası charterparty uyuşmazlığı, sözleşmenin türü ile gerçek zaman kaybının birlikte incelenmesini gerektirir. Off-hire, navlun, sürastarya ve ayrıca istenen zararlar için ayrı hukuki dayanak ve hesap kurulmalıdır. Türk hukukundaki zaman çarteri hükümleri ile yabancı hukuklu klozlar birbirine karıştırılmamalı; bildirim ve başvuru süreleri sözleşme bazında izlenmelidir. Onarım kayıtları ve operasyon belgeleri, bu incelemenin temelini oluşturur.

İlgili yazılar: Yük hasarı ve eksik teslim; Deniz yük sigortasında hasar talebi ve ödeme reddi; Müşterek avarya ve teminat; Uluslararası uyuşmazlıklarda uygulanacak hukuk ve tahkim.

Sıkça Sorulan Sorular

Gemi kaza yapınca hire otomatik olarak durur mu?

Hayır. Sözleşme türü, ilgili kloz, uygulanacak hukuk, geminin hizmet verme durumu ve istisnalar incelenir. Kazanın varlığı tek başına bütün ücret dönemini belirlemez.

Off-hire için donatanın kusuru şart mıdır?

Her kloz bakımından böyle bir genelleme yapılamaz. Off-hire’ın koşulları sözleşmeden belirlenir; ayrıca tazminat sorumluluğu farklı şartlara dayanabilir.

Türk hukukundaki yirmi dört saat her sözleşmede uygulanır mı?

Hayır. TTK m.1136/2’nin uygulama alanı ve sözleşmeyle ilişkisi incelenir. Bu düzenleme, yabancı hukuklu bütün çarterlere uygulanacak evrensel bekleme süresi değildir.

Onarım bitince off-hire da mutlaka biter mi?

Teknik onarım, klas veya liman gereği ve yeniden hizmete hazır olma anı farklı olabilir. Klozdaki sona erme koşulu, olay kayıtlarıyla birlikte değerlendirilmelidir.

Off-hire yanında gelir kaybı da istenebilir mi?

Koşulları varsa ayrı zarar talebi değerlendirilebilir. Ancak ihlal, nedensellik ve zarar ispatlanmalı; aynı kayıp iki kez talep edilmemelidir.

Londra tahkimi varsa Türkiye’de hiçbir işlem yapılamaz mı?

Hayır. Türkiye’de delil veya geçici koruma ihtiyacı ayrıca değerlendirilebilir. Böyle bir işlem, tahkim kaydını kendiliğinden ortadan kaldırmaz veya esas yargılamanın yerini değiştirmez.

Kaynakça

1 — 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu, özellikle gemi kirası, m.1131–1138 ve navlun sözleşmesi hükümleri. Ticaret Bakanlığı metni.

2 — 5718 sayılı MÖHUK, m.24, 29, 47, 50–63. Adalet Bakanlığı metni.

3 — UK Supreme Court, NYK Bulkship (Atlantic) NV v Cargill International SA, [2016] UKSC 20, 11.05.2016; özellikle çoğunluk gerekçesi par.18–33. Resmî karar metni.

4 — BIMCO, Force Majeure Clause 2022, charterparty ve taşıma sözleşmelerine ilişkin açıklamalar. Kloz ve açıklama.

5 — BIMCO, NYPE 2015 resmî tanıtımı. Standart formun türü ve sürüm bilgisi için kullanılmıştır; üyelik arkasındaki açıklamalara erişildiği iddia edilmemektedir. NYPE 2015.

Kaynak kontrol tarihi: 14 Ekim 2026. Bilgilendirme metnidir; imzalı sözleşme ve ek klozlar üzerinden somut değerlendirme gerekir.