İkinci el yatın tesliminden sonra ortaya çıkan her arıza gizli ayıp değildir. Kusurun teslim sırasında bulunması, vaat edilen veya beklenen nitelikleri önemli ölçüde etkilemesi ve alıcının durumu bilmemesi temel inceleme konularıdır. Buna karşılık teknenin ikinci el olması ya da sözleşmede “görüldüğü gibi alınmıştır” yazması, gizlenen ağır bir gövde veya motor kusurunda satıcıyı her durumda sorumluluktan kurtarmaz.
Gizli ayıp ile olağan yıpranma arasındaki fark
TBK m.219, satıcının bildirdiği niteliklerin bulunmaması ve malın değerini ya da kullanımını etkileyen maddi, hukuki veya ekonomik ayıpları düzenler. Satıcının ayıbı bilmiyor olması kural olarak tek başına sorumluluğunu ortadan kaldırmaz. [1]
Teknenin yaşı, bedeli, ilanı, bakım geçmişi ve tarafların açık anlaşması beklentiyi belirler. Yaşlı bir motorda öngörülebilir bakım ihtiyacı ile motor saatinin değiştirilmesi veya daha önce su almış makinenin “revizyonsuz sorunsuz” diye sunulması aynı değildir. Osmos, gövdede gizli çatlak, eski yangın, yapısal onarım ve uygun olmayan elektrik tesisatı somut olayda ayıp oluşturabilir.
Arızanın sonradan kötü kullanım veya yanlış bakımdan doğduğunu ileri süren satıcının savunması da incelenmelidir. Bu nedenle teknik rapor yalnız bugünkü hasarı değil, kusurun oluş zamanı ve teslimde mevcut olup olmadığını açıklamalıdır.
Hangi satış rejimi uygulanır?
Özel kişiler arasındaki satışta genel olarak TBK; iki tacirin ticari işletmeleriyle ilgili satışta TBK ile TTK’nın ticari satış hükümleri; profesyonel satıcıdan kişisel amaçla yapılan alımda ise tüketici mevzuatı gündeme gelir. Satıcının şirket olması tek başına alıcıyı tüketici yapmaz; alıcının edinme amacı da önemlidir. [1; 2; 3]
Bu ayrım; bildirim sürelerini, seçimlik hakları, ispat kurallarını ve görevli mahkemeyi değiştirir. Yatın ticari charter işletmesinde kullanılmak üzere alınması ile aile gezileri için alınması farklı değerlendirilir. Yabancı satıcı ve hukuk seçimi varsa milletlerarası özel hukuk ayrıca incelenmelidir.
Satış öncesi inceleme alıcının haklarını kaldırır mı?
Teknik survey ve deneme seyri önemli koruma araçlarıdır; ancak her kusurun saptanmasını garanti etmez. İncelemenin kapsamı, karaya alma yapılıp yapılmadığı, motor teşhisi, nem ölçümü ve incelenemeyen kapalı bölümler raporda belirtilmelidir.
TBK m.222 uyarınca alıcının bildiği veya belirli koşullarda bilmesi gereken ayıplarda satıcının sorumluluğu sınırlanabilir. Ancak satıcının açıkça vaat ettiği nitelikler ve gizlediği kusurlar farklıdır. Teknik raporda inceleme dışı bırakılan bir bölge, sanki “kusursuz” olduğu doğrulanmış gibi yorumlanmamalıdır. [1]
Survey uzmanının ihmali varsa ona yöneltilebilecek talep, satıcıya karşı ayıp talebinden ayrıdır. Uzmanın sözleşmesi, özen borcu, sorumluluk sınırları ve raporun yanlışlığı ayrıca kanıtlanmalıdır. Bir tarafın sorumluluğu diğerini otomatik kaldırmaz.
Ayıp bildirimi ne zaman ve nasıl yapılır?
Genel satış rejiminde alıcı, olağan akışa göre imkân bulur bulmaz inceleme yapmalı ve sorumluluk gerektiren ayıbı uygun sürede bildirmelidir. Olağan incelemeyle belirlenemeyen gizli ayıp ortaya çıktığında ise TBK m.223 uyarınca hemen bildirim önem taşır. Ağır kusurlu veya mesleği gereği bilmesi gereken satıcı bakımından m.225’teki istisna ayrıca değerlendirilir. [1]
Tacirler arasındaki ticari satışta TTK m.23 uyarınca açık ayıpta iki günlük; açıkça belli olmayan fakat incelemeyle ortaya çıkabilecek ayıpta sekiz günlük inceleme ve bildirim düzeni bulunur. Daha sonra ortaya çıkan gizli ayıplarda TBK m.223 bağlantısı korunur. Bu süreler tüketici satışına aynen taşınamaz. [2]
Bildirimde teknenin kimliği, teslim tarihi, tespit edilen kusur, öğrenme tarihi ve ilk talep açıkça yer almalıdır. Fotoğraf ve raporlar eklenmeli, gönderim ve ulaşma kayıtları saklanmalıdır. Ticari bildirimlerde kullanılan yöntem, bildirimin türü ve TTK m.18/3 kapsamı ayrıca incelenir; önemli uyuşmazlıkta noter veya güvenli elektronik yöntemler ispatı güçlendirir.
Alıcının seçimlik hakları
TBK m.227’deki koşullarla sözleşmeden dönme, bedelden indirim, aşırı masraf gerektirmiyorsa ücretsiz onarım ve imkân varsa ayıpsız benzeriyle değiştirme değerlendirilebilir. İkinci el ve tekil nitelikteki bir yatta birebir değişim çoğu zaman fiilen mümkün olmayabilir. Dönmenin hakkaniyete aykırı olduğu durumlarda hâkimin diğer çözümlere yönelmesi de mümkündür. [1]
Tüketici satışında 6502 sayılı Kanun m.11 ayrıca uygulanır. Alıcı, talebini teknenin durumu ve ayıbın ağırlığına uygun biçimde somutlaştırmalıdır. Aynı zararı birden fazla seçimlik hakla mükerrer tahsil etmek mümkün değildir; tazminatın şartları ayrıca incelenir.
| Talep | Dosyada açıklanması gereken nokta |
|---|---|
| Bedel indirimi | Ayıplı ve ayıpsız değer arasındaki fark |
| Onarım | Gereklilik, makul maliyet ve giderilebilirlik |
| Sözleşmeden dönme | Ayıbın ağırlığı, iade ve karşılıklı tasfiye |
| Ek tazminat | Kurtarma, çekme veya diğer zararın dayanağı |
“Görüldüğü gibi” kaydı ve gizleme
Sorumsuzluk anlaşması her durumda geçerli değildir. TBK m.221, satıcının ağır kusurlu olduğu hâllerde ayıptan sorumluluğu kaldıran veya sınırlayan anlaşmayı kesin hükümsüz sayar. Eski batma veya gövde onarımının gizlenmesi, yanlış motor saati beyanı ve raporun kasıtlı saklanması bu çerçevede önem kazanabilir. [1]
Buna karşılık alıcıya açıkça bildirilen belirli kusurun fiyata yansıtılması, farklı bir risk paylaşımı oluşturabilir. “Bütün tekne kusurludur” gibi belirsiz genel kayıt ile “iskele motorunda şu arıza vardır ve şu bedelle satılmaktadır” biçimindeki somut açıklama aynı ağırlıkta değildir.
Deliller kaybolmadan yapılacak inceleme
Motorun sökülmesi veya gövdenin onarılması, kusurun eski durumunu ortadan kaldırabilir. Onarım öncesi bağımsız rapor, gerektiğinde HMK kapsamında delil tespiti ve sökülen parçaların korunması önemlidir. Tekne güvenliği gerektiren acil müdahale ise gerekçesi belgelenerek yapılmalıdır. [4]
İlanın ilk hâli, mesajlar, satış sözleşmesi, ekspertiz kapsamı, deneme seyri kayıtları, önceki servis faturaları ve teslim tutanağı birlikte saklanmalıdır. Brokerın sözlü açıklamaları da önemli olabilir; ancak açıklamanın kim adına yapıldığı ve satıcıyı bağlayıp bağlamadığı ayrıca incelenir.
Zamanaşımı ve dava yolu
Genel satışta TBK m.231 uyarınca daha uzun süre üstlenilmemişse teslimden itibaren iki yıllık zamanaşımı söz konusudur; ağır kusurlu satıcı bu korumadan yararlanamaz. Bildirim yükümlülüğü ile zamanaşımı farklıdır: iki yıllık sürenin dolmamış olması, geç bildirimin her durumda sonuçsuz olduğu anlamına gelmez. [1]
Tüketici satışında genel süre iki yıldır; ikinci el satışta sorumluluk süresi kanundaki alt sınırın altına indirilemez ve ağır kusur veya hileyle gizleme istisnası vardır. İlk altı ay içinde ortaya çıkan ayıba ilişkin kanuni karine, niteliğiyle bağdaşmayan durumlar saklı kalmak üzere uygulanır. [3]
Görev, parasal sınır ve dava şartı arabuluculuğu talebin niteliğine göre belirlenir. Yüksek değerli bir yat uyuşmazlığında dahi tüketici sıfatı araştırılmalıdır. Satıcının yurtdışında olması, dava ve kararın icrası planının baştan yapılmasını gerektirir.
Sonuç
Gizli ayıp dosyasının merkezinde teslimdeki gerçek durum bulunur. Satış beyanları, teknik incelemenin sınırları, hızlı bildirim ve kusurun zamanını açıklayan rapor birlikte hazırlanmalıdır. İkinci el olma, survey yapılması veya genel sorumsuzluk kaydı tek başına sonucu belirlemez.
Sıkça Sorulan Sorular
İkinci el teknede ayıp sorumluluğu var mıdır?
Evet. Uygulanacak satış rejimi ve açıklanan tekne durumu değerlendirilir.
Satıcı kusuru bilmiyorsa sorumluluktan kurtulur mu?
Kural olarak yalnız bilgisizlik yeterli değildir.
Survey yapılması bütün hakları kaldırır mı?
Hayır. İncelemenin kapsamı ve kusurun saptanabilirliği önemlidir.
Gizli ayıp ortaya çıkınca beklenebilir mi?
Genel rejimde derhâl bildirim önemlidir; uzun süre beklemek hak kaybı yaratabilir.
Tacirlerde iki ve sekiz günlük süre aynı mıdır?
Hayır. Açık ayıp ile incelemeyle ortaya çıkabilecek ayıp ayrılır.
Tüketici satışında aynı bildirim süreleri geçerli midir?
Ticari satış hükümleri doğrudan uygulanmaz; tüketici rejimi ayrıca değerlendirilir.
“Görüldüğü gibi” kaydı gizlenen kusuru örter mi?
Ağır kusur ve hile hâllerinde sorumsuzluk kaydı koruma sağlamayabilir.
Motor tamiri bedeli dışında zarar istenebilir mi?
Şartları varsa çekme, kurtarma ve diğer kanıtlanan zararlar değerlendirilebilir.
Tekne kullanılmaya devam edilirse ne olur?
Güvenlik ve zararı artırma yönünden risk doğabilir; talebin niteliğini de etkileyebilir.
İki yıllık süre her durumda kesin üst sınır mıdır?
Hayır. Ağır kusur, tüketici hükümleri ve sözleşmeyle üstlenilen daha uzun süreler incelenir.
Kaynakça
1. 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu, m.219–231.
2. 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu, m.18 ve 23.
3. 6502 sayılı Kanun, m.8–12 ve uyuşmazlık çözümü hükümleri.