Yurt Dışında Boşanmanın Türkiye’de Tanınması ve Tenfizi: Nüfusa Tescil, Şartlar ve Dava Süreci

Yurt dışında kesinleşmiş bir boşanma kararı, Türkiye'deki nüfus kaydını kendiliğinden değiştirmez; ancak her durumda mahkemede dava açılması da zorunlu değildir. 5490 sayılı Nüfus Hizmetleri Kanunu'nun 27/A maddesindeki şartlar varsa karar, yetkili nüfus müdürlüğü veya Türk dış temsilciliği aracılığıyla tescil edilebilir. Bu yol mümkün değilse 5718 sayılı MÖHUK uyarınca aile mahkemesinde tanıma; yabancı kararın nafaka, velayet, kişisel ilişki, tazminat veya başka bir eda hükmünün Türkiye'de yerine getirilmesi gerekiyorsa şartlarına göre tenfiz gündeme gelir. Yanlış yolun seçilmesi yalnız medeni hâl kaydını geciktirmez; miras, yeniden evlenme ve mal rejimi alacakları bakımından ciddi sonuçlar doğurabilir.

Yurt dışında boşanmak Türkiye'de neden ayrıca işlem gerektirir?

Almanya, Hollanda, Fransa, Birleşik Krallık, Rusya, ABD veya başka bir ülkede yetkili makam tarafından verilen boşanma kararı, o ülke hukuku bakımından evliliği sona erdirmiş olabilir. Bununla birlikte yabancı ülkedeki boşanmanın Türkiye'deki nüfus kütüğüne işlenmesi ile yabancı kararın Türkiye'de hukuki etki doğurmasının dayanağı ayrı bir meseledir. Türkiye'de evli görünen kişi yeni bir evlilik başvurusunda, soyadı işlemlerinde, mirasçılık belgesinde veya tapu ve sosyal güvenlik işlemlerinde kayıtla fiilî durum arasında uyumsuzluk yaşayabilir.

Türk hukukunda iki ana hukuki yol bulunmaktadır: 5490 sayılı Kanun m. 27/A uyarınca idari tescil ve 5718 sayılı Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun (MÖHUK) m. 50-59 uyarınca yargısal tanıma veya tenfiz. Birincisi belirli aile hukuku kararlarının nüfus kütüğüne tescilini sağlayan özel idari yöntemdir; ikincisi yabancı mahkeme kararının Türkiye'de kesin hüküm veya icra etkisini sağlayan yargısal rejimdir. [1] [2] [3]

Önemli ayrım: Türk dış temsilciliğine yahut nüfus müdürlüğüne başvurarak daha önce verilmiş yabancı boşanma kararını tescil ettirmek, konsoloslukta yeni bir boşanma gerçekleştirmek değildir. İşlemin amacı zaten verilmiş ve usulüne göre kesinleşmiş kararın Türk kayıtlarına geçirilmesidir.

Tanıma, tenfiz ve idari tescil arasındaki farklar

Tanıma: Boşanma kararının kesin hüküm etkisi

MÖHUK m. 58'e göre tanıma, yabancı mahkeme ilamının Türkiye'de kesin hüküm veya kesin delil olarak kabul edilmesini sağlar. Yabancı mahkemenin yalnız evliliğin sona erdiğine ilişkin kararının Türkiye'de hüküm doğurması isteniyorsa yargısal yol bakımından kural olarak tanıma yeterlidir. Mahkeme boşanma sebebini, tarafların kusurunu veya yabancı mahkemedeki vakıaları yeniden yargılamaz; tanıma koşullarını inceler. [2]

Tenfiz: Yerine getirilmesi gereken hükmün icra edilebilirliği

MÖHUK m. 50'ye göre tenfiz, yabancı mahkeme ilamındaki Türkiye'de icrası istenen hükme icra kabiliyeti kazandırır. Örneğin yurt dışında hükmedilmiş nafaka veya para tazminatının Türkiye'deki borçluya karşı cebrî icrası söz konusuysa yalnız boşanmanın tanınması yeterli olmayabilir. Ancak yabancı kararın her paragrafı otomatik olarak tenfiz edilebilir nitelikte değildir; hükmün içeriği, tarafları, kesinleşmesi, icra kabiliyeti ve uygulanabilir milletlerarası sözleşmeler incelenmelidir. [2]

İdari tescil: Belirli medeni hâl kararlarının nüfus kaydına işlenmesi

5490 sayılı Kanun m. 27/A; yabancı ülkede yetkili adli veya idari makam tarafından verilmiş boşanma, evliliğin butlanı, iptali yahut evliliğin mevcut olup olmadığının tespiti kararlarının belirli şartlarla nüfus kütüğüne tesciline imkân verir. Bu özel yol, mahkeme tanımasının bütün hukuki ve icrai etkilerini aynen sağlayan genel bir tenfiz yöntemi değildir. Tescil komisyonu, yabancı kararın velayet, nafaka, mal rejimi ve tazminatla ilgili hükümlerini Türkiye'de icra edilebilir hâle getirmez. [1] [3]

Nüfus müdürlüğü veya konsoloslukta dava açmadan tescil şartları

5490 sayılı Kanun m. 27/A kapsamına hangi kararlar girer?

Kanunun özel idari rejimi yalnız boşanmayı değil evliliğin butlanı, iptali ve mevcut olup olmadığının tespiti hakkında yabancı adli veya idari makamlarca verilen kararları da kapsar. Kararın, verildiği devlet hukukuna göre konusunda yetkili makam tarafından tesis edilmiş ve usulen kesinleşmiş olması gerekir. Ayrıca kararın Türk kamu düzenine açıkça aykırı bulunmaması şarttır. Gayriresmî anlaşma, tarafların kendi aralarındaki belge veya yalnızca dinî boşanma bildirimi, kanunun aradığı yetkili makam kararı olup olmadığı araştırılmadan yeterli sayılamaz. [1] [3]

İdari başvurunun temel ölçütleri birlikte değerlendirilir: kararın niteliği ve yetkili makam; kesinleşme; kamu düzeni; tarafların vatandaşlığı ve başvuru biçimi; onay, tercüme ve temsil belgelerinin uygunluğu. Apostil şerhi tek başına kararın kesinleştiğini veya boşanmanın Türk hukukunda tanındığını göstermez. Apostil, esasen ilgili yabancı resmî belgedeki imza, sıfat ve mühür/kâşenin doğrulanmasına ilişkindir. [1] [3] [4]

İki tarafın da Türk vatandaşı olduğu durum

Tarafların her ikisi Türk vatandaşıysa idari tescilde kural, başvurunun taraflarca birlikte, bizzat veya vekilleri vasıtasıyla yapılmasıdır. Bunun için aynı gün aynı konsolosluk bankosunda bulunmaları şart değildir. Yönetmelik m. 6'ya göre başvurular ayrı zamanlarda yapılabilir; ancak iki başvuru arasındaki süre 90 günü geçemez. Dolayısıyla birlikte başvuru zorunluluğu ile aynı anda fiziksel olarak hazır bulunma birbirine karıştırılmamalıdır. [3]

Eski eş birlikte başvurmuyorsa ve kanuni tek taraflı başvuru istisnası uygulanamıyorsa, idari tescil yolu tamamlanamayabilir. Bu durumda yabancı mahkeme ilamının tanınması için aile mahkemesinde dava yolu değerlendirilir. Karşı tarafın tanıma davasına rıza göstermemesi, tek başına davanın esasının reddini gerektirmez; usulüne uygun taraf teşkili, tebligat ve MÖHUK koşulları ayrıca aranır.

Taraflardan biri yabancıysa Türk vatandaşının tek taraflı başvurusu

7226 sayılı Kanun'la 25 Mart 2020 tarihinde 5490 sayılı Kanun m. 27/A'ya eklenen hüküm, taraflardan birinin yabancı olması hâlinde Türk vatandaşı olan diğer tarafın veya vekilinin tek başına başvurusuna imkân tanımıştır. Bu değişiklik 2021'de değil 2020'de yapılmıştır. Kanuni istisna, iki Türk vatandaşının birlikte başvuru esasından farklıdır. [1]

Nüfus ve Vatandaşlık İşleri Genel Müdürlüğünün 8 Ekim 2021 tarihli uygulama açıklamalarında, yabancı eşin adresinin bulunamaması, kendisine ulaşılamaması yahut başvurudan kaçınması gibi durumlar ayrıca açıklanmıştır. Kanun metni ile idari açıklamanın hukuki niteliği ayrı tutulmalıdır: Somut başvuruda makamın hangi belge ve koşulu istediği yazılı olarak öğrenilmeli; idari uygulama kanunda bulunmayan bağımsız bir sınır gibi kendiliğinden kabul edilmemelidir. [5]

Taraflardan birinin ölmüş olması

Kanun m. 27/A, taraflardan birinin ölmüş olduğu bazı hâllerde Türk vatandaşı olan diğer tarafın veya vekilinin tek taraflı başvurusunu mümkün kılar. Yönetmelik m. 6/2 ayrıca tek taraflı irade beyanıyla gerçekleşmiş boşanmalar hariç, boşanma kararı verildikten sonra tarafların ölmüş olması durumunda hukuki yararı bulunan kişilerin tescil talebine ilişkin özel düzenleme içerir. Böyle bir dosyada ölüm tarihi, yabancı kararın kesinleşme tarihi, başvurucunun mirasçılık yahut diğer hukuki yararı ve kararın hangi statüyü sona erdirdiği birlikte değerlendirilir. [3]

Mavi Kart sahipleri ve çifte vatandaşlıkta dikkat edilecek ayrım

Bir kimsenin yabancı pasaport taşıması, tek başına 27/A anlamında yabancı taraf istisnasına girdiğini kanıtlamaz. Çifte vatandaşlık ile doğumla Türk vatandaşı olup çıkma izniyle vatandaşlıktan ayrılarak Mavi Kart sahibi olma farklı statülerdir. Nüfus Genel Müdürlüğünün 2021 açıklamasında Mavi Kart sahipleri için tek taraflı başvuru konusunda özel sınırlama bulunur. Kayıtlı vatandaşlık ve nüfus durumu kontrol edilmeden yalnız pasaport rengine dayanılarak başvuru yöntemi belirlenmemelidir. [5]

İdari tescil başvurusu nereye yapılır ve nasıl ilerler?

Türkiye'de başvuru mercii

Yönetmelik m. 5 uyarınca Türkiye'deki başvuru, kural olarak taraflardan birinin yerleşim yeri il nüfus ve vatandaşlık müdürlüğüne yapılır. Türkiye'de yerleşim yeri bulunmuyorsa Yönetmelik'te sayılan illerdeki yetkili il müdürlüklerine başvurulabilir. Bu listede Antalya, İstanbul, Ankara, İzmir, Bursa, Adana ve diğer belirlenmiş iller yer alır. Her ilçe nüfus müdürlüğünün kendiliğinden yetkili olduğu varsayılmamalıdır. [3]

Yurt dışında Türk dış temsilciliğine başvuru

Yurt dışındaki başvurunun muhatabı, Yönetmelik'e göre kararın verildiği ülkedeki Türk dış temsilciliğidir. Konsolosluk işlemlerinde randevu, belge formatı, kimlik doğrulaması ve temsil yetkisi ilgili misyonun fiilî hizmet kanalı üzerinden kontrol edilir. Türk vatandaşı, şartlar uygunsa bir avukata özel yetkili vekâletname vererek Türkiye'deki işlemleri de yürütebilir; bizzat Türkiye'ye seyahat etmek her dosyada zorunlu değildir. [3]

Komisyon incelemesi ve nüfusa işlenme

Başvurular yetkili makamın oluşturduğu inceleme komisyonu tarafından değerlendirilir. Yönetmelik m. 9'a göre komisyon gündem bulunduğunda en geç 15 gün içinde toplanır; bu kural tek başına her başvurunun 15 günde biteceği garantisi değildir. Yönetmelik m. 10, tescil yönündeki komisyon kararlarının yedi gün içinde aile kütüğüne işleneceğini düzenler. Başvurunun tüm fiilî süresi, evrakın tamamlığına ve ilgili makamın incelemesine bağlıdır. [3]

Eksik belge tespit edildiğinde, Yönetmelik m. 7/4 kapsamında eksikliğin tamamlanması için 90 gün süre verilir; eksiklik giderilmezse başvuru reddedilir. Bu süre, eşlerin birbirinden ayrı başvuru yapması hâlindeki iki başvuru arasındaki 90 günlük süreden farklıdır. Başvuru tesliminde tarih ve sayı içeren alındı belgesi alınması ve ret söz konusuysa gerekçenin yazılı olarak temin edilmesi önemlidir. [3]

Nüfusa tescil için gerekli belgeler ve apostil işlemleri

İdari tescilin belge rejimi, Yabancı Ülke Adlî veya İdarî Makamlarınca Verilen Kararların Nüfus Kütüğüne Tescili Hakkında Yönetmelik m. 7'ye dayanır. Başvuru dosyasında olayın özelliğine göre şu belge grupları hazırlanır: [3]

• Başvuru formu ve müracaatın hangi kararın tescili için yapıldığını gösteren bilgi.
• Yabancı boşanma kararının usulüne uygun onaylanmış aslı veya kabul edilen onaylı resmî örneği ve uygun şekilde onaylanmış Türkçe tercümesi.
• Karar metninde kesinleşme açık değilse kesinleşme belgesi veya yazısının aslı, gerekli tasdik işlemleri ve onaylı Türkçe tercümesi.
• Kimlik veya pasaport örnekleri; taraf yabancıysa kimlik/pasaport için öngörülen noter onaylı Türkçe tercüme.
• Vekille başvuruluyorsa tescil işlemine ilişkin özel yetkiyi içeren, fotoğraflı özel vekâletname ve usulüne uygun onayı.
• Varsa Türkiye'de aynı yabancı kararla ilgili açılmış veya sonuçlanmış dava bilgileri, önceki ret ya da kesin hüküm kayıtları ve Yönetmelik'te öngörülen diğer açıklamalar.

Belgenin apostilli olması ile Türkçe tercümenin ayrıca onaylanması farklı aşamalardır. Apostil Sözleşmesi'ne taraf devletler arasında apostil rejimi; taraf olmayan ülkeler, sözleşme istisnaları veya ikili anlaşmalar bakımından ise yetkili makam ve gerektiğinde konsolosluk tasdiki değerlendirilir. Bazı durumlarda ilgili uluslararası anlaşma tasdik muafiyeti sağlayabilir. Dolayısıyla bütün ülkeler ve bütün belge türleri için koşulsuz “mutlaka apostil” veya “yalnız noter çevirisi yeterlidir” denilemez. [3] [4]

Belge denetiminde kritik soru, yabancı kararın ne zaman kesinleştiğinin açıkça kanıtlanıp kanıtlanmadığıdır. Kararın üzerinde karar tarihi yer alması, o tarihin kesinleşme tarihi olduğu anlamına gelmez. Bir ülkedeki “final order”, kesinleşme sertifikası, kararın yürürlüğe girdiğini gösteren şerh veya eşdeğer resmî belgenin hukukî niteliği, kararın verildiği ülke hukuku bakımından ayrıca saptanır.

İdari tescilin reddi hâlinde hangi hukuki yol izlenir?

Tescil başvurusu, yetkili makam kararı veya kesinleşme şartının bulunmaması, kamu düzenine açık aykırılık, belgelerin eksikliği yahut Yönetmelik'in uygulanmasını etkileyen önceki dava gibi nedenlerle reddedilebilir. Yönetmelik m. 9/6, aynı yabancı kararla ilgili Türkiye'de halen görülmekte olan veya reddedilmiş dava bulunması hâlini idari başvuru açısından ayrıca düzenler. Böyle bir geçmiş dosya araştırılmadan yeni başvuru yapılmamalıdır. [3]

5490 sayılı Kanun m. 27/A/3 ve Yönetmelik m. 11, şartlar gerçekleşmediği için tescili reddedilen kararın MÖHUK uyarınca aile mahkemesinde tanınması veya tenfizinin istenebileceğini düzenler. Ancak idari ret, mahkeme tanımasının otomatik olarak kabul edileceği anlamına gelmez; mahkeme kendi yargısal koşullarını ayrıca inceler. Belgelerdeki salt şekli eksiklik ile kararın niteliğine veya kamu düzenine ilişkin maddi engel ayrıştırılmalıdır. [1] [3]

Uygulama önerisi: Ret yazısındaki gerekçe belge eksikliğiyse önce bunun tamamlanabilirliği; tarafların birlikte başvuru zorunluluğuna ilişkinse tek taraflı başvuru istisnası; yargısal kesin hüküm veya mevcut dava ise önceki dosyanın kapsamı değerlendirilmelidir. Ret gerekçesini görmeden yalnızca aynı evrakı başka bir müdürlüğe sunmak sorunu gidermeyebilir.

Mahkemeye başvurmadan önce nüfusa müracaat etmek zorunlu mu?

Hayır. İdari tescil, tanıma davasından önce tüketilmesi zorunlu bir dava şartı değildir. Yargıtay 2. Hukuk Dairesinin 27.06.2022 tarihli, 2022/5479 E., 2022/6321 K. sayılı kararı, 5490 sayılı Kanun m. 27/A'daki idari yolun seçimlik hak olduğunu, davacının yabancı boşanma kararının tanınmasını doğrudan mahkemeden istemesinde hukuki yarar bulunabileceğini açıkça belirtmiştir. Böylece idari tescil olanağı mevcut diye tanıma davasının otomatik usulden reddedilmesi doğru değildir. Buna karşılık aynı evlilik hakkında Türk mahkemesinin kesinleşmiş boşanma kararı varsa önceki kesin hüküm ve hukuki yarar yeniden incelenir. [11] [12]

Hangi yolun seçileceği; idari işlemin gerçekten sonuç verebilmesi, kararın mahkeme ilamı olup olmaması, icra gerektiren hükümlerin varlığı, dosya maliyeti ve tebligat ihtiyacına göre değerlendirilmelidir. Mahkemeye doğrudan başvuru imkânı, idari başvurudaki belge kurallarının mahkemede aynen geçerli olduğu anlamına gelmez.

Aile mahkemesinde tanıma ve tenfiz davası hangi şartlarda açılır?

Yabancı mahkeme ilamı ve kesinleşme şartı

MÖHUK m. 50-59 uyarınca yargısal tanıma ve tenfizin temel konusu, yabancı mahkemenin hukuk davalarına ilişkin ve verildiği ülke kanunlarına göre kesinleşmiş ilamıdır. Salt nüfus belgesi, özel sözleşme veya noter huzurunda düzenlenen boşanma evrakı her durumda yabancı mahkeme ilamı kabul edilmez. İdari makam kararlarının 27/A yönünden tescile elverişli olması, aynı belgenin genel MÖHUK rejimi bakımından otomatik olarak mahkeme ilamı sayılacağı sonucunu doğurmaz. Kararın gerçek hukuki niteliği ve varsa özel milletlerarası sözleşme ayrıca değerlendirilir. [1] [2]

Tanımada ve tenfizde aranacak diğer şartlar

MÖHUK m. 54'te; Türk mahkemelerinin münhasır yetkisine ilişkin engel, yabancı mahkemenin uyuşmazlıkla gerçek bağlantısının bulunmamasına ilişkin belirli itiraz, Türk kamu düzenine açık aykırılık, yabancı mahkemedeki usulüne uygun çağrı ve savunma hakkına ilişkin koşullar düzenlenmiştir. Kanun m. 58 gereğince karşılıklılık koşulu tanıma bakımından uygulanmaz; tenfizde ise m. 54/1-a çerçevesindeki karşılıklılık ve uygulanabilir uluslararası anlaşmalar ayrıca ele alınır. [2]

Yabancı kararın Türk hukukundaki başka bir hükümden farklı sonuç doğurması tek başına açık kamu düzeni aykırılığı değildir. Değerlendirme, Türk hukuk düzeninin temel değerleri ve temel hak güvenceleri bakımından somutlaştırılmalıdır. Davalı yabancı yargılamadan usulüne uygun haberdar edilmediğini veya savunma hakkı ihlalini ileri sürüyorsa bu iddianın dayandığı yabancı usul ve ilgili kayıtlar incelenir; yabancı ülkedeki davaya katılmamış olmak tek başına bütün kararları geçersiz hâle getirmez. [2]

Görevli ve yetkili Türk mahkemesi

MÖHUK m. 51 genel olarak asliye mahkemesini öngörür; ancak boşanmanın tanınması ve buna bağlı aile hukukuna ilişkin tenfiz uyuşmazlıklarında görevli mahkeme aile mahkemesidir. Aile mahkemesi bulunmayan yerde belirlenmiş asliye hukuk mahkemesi aile mahkemesi sıfatıyla görev yapar. Yargıtay 2. Hukuk Dairesinin Resmî Gazete'de yayımlanmış 24.05.2011 tarihli, 2010/20342 E., 2011/9075 K. sayılı kararı bu görev ayrımını açıklamaktadır. [6]

Yetki yönünden MÖHUK m. 51/2, aleyhine tenfiz istenenin Türkiye'deki yerleşim yerini, yoksa sakin olduğu yeri esas alır; bunlar Türkiye'de yoksa Ankara, İstanbul veya İzmir mahkemelerinden biri gündeme gelir. Tanıma taleplerinde de ilgili yargısal usul ve somut davanın niteliği gözetilerek yetki incelemesi yapılmalıdır. Antalya'da nüfus müdürlüğüne idari tescil başvurulabilmesi, bütün tanıma davalarının Antalya'da açılabileceği anlamına gelmez. [2] [3]

Tanıma ve tenfiz davasında hangi belgeler ve usul gerekir?

Dava dilekçesinin içeriği

MÖHUK m. 52, başvurucunun ve karşı tarafın kimlik ve adres bilgileri ile yabancı mahkemenin, kararın tarih ve numarasının, hüküm özetinin ve gerekiyorsa hangi kısmının tenfizinin istendiğinin gösterilmesini düzenler. Boşanma hükmü ile nafaka, velayet, mal rejimi veya tazminat hükmünün sonuç kısmı ayrı ayrı incelenmelidir. Yalnız nüfus kaydının güncellenmesi istenen davada tenfiz gerektirmeyen hükümler yönünden gereksiz talep kurulmaması usul ve masraf bakımından önem taşır. [2]

Mahkemeye sunulacak yabancı karar ve kesinleşme belgeleri

MÖHUK m. 53 uyarınca yabancı mahkeme ilamının yabancı makamlarca usulen onanmış aslı veya mahkemece onaylanmış örneği ve onanmış tercümesi ile kararın kesinleştiğine dair usulünce onanmış belge ve tercümesi dosyaya sunulur. Yargıtay 2. Hukuk Dairesinin 19.10.2017 tarihli, 2016/19898 E., 2017/11395 K. sayılı kararında, eksik yabancı ilam ve tercüme için uygun süre verilmesi gerektiği açıklanmıştır. Bu, kesinleşmemiş bir ilamın tanınabileceği anlamına gelmez; mevcut resmî belgenin tamamlanması ile hukuki kesinleşme şartı ayrı sorunlardır. [2] [7]

Tebligat, duruşma ve savunma hakkı

MÖHUK m. 55'e göre istem basit yargılama usulü çerçevesinde incelenir; dilekçe ve duruşma günü usulüne göre karşı tarafa tebliğ edilir. Düzenlemede çekişmesiz yargı kararları ve hasımsız kararlar için özel hükümler bulunmaktadır. Karşı taraf yurt dışında yaşıyorsa uluslararası tebligat, tercüme, adres tespiti ve uygulanabilir sözleşmeler ayrıca değerlendirilmelidir. Eski eşin imza vermemesi mahkemede tanıma talebinin otomatik reddi değildir; ancak usulüne uygun tebligat yükümlülüğünü ortadan kaldırmaz. [2]

Yargılama sırasında mahkeme yabancı boşanmanın haklı olup olmadığına ilişkin yeni bir kusur yargılaması yapmaz. İnceleme, ön koşullar ve kanundaki sınırlı ret nedenleri üzerinde yürütülür. Kabul veya ret kararına karşı kanun yolları, kararın türü, değer veya kesinlik kuralları ve yürürlükteki usul hükümlerine göre değerlendirilir. MÖHUK m. 57/2 tenfiz kararlarına yönelik temyizin icraya etkisini ayrıca düzenler. [2]

Yabancı idari boşanma kararları, noter belgeleri ve özel işlemler

Bazı devletlerde boşanma mahkeme dışında yetkili idari makam tarafından karara bağlanmaktadır. 5490 m. 27/A'nın bu makam kararlarını açıkça kapsaması önemli bir avantajdır. Buna karşılık mahkeme önünde tanıma veya tenfiz isteniyorsa MÖHUK'un aradığı “yabancı mahkeme ilamı” koşulu ile konuyla ilgili özel sözleşme veya istisnai düzenleme araştırılır. Yabancı bir noterin boşanma bildirimini kayda geçirmesi, noter belgesinin mahkeme hükmü olduğu sonucunu doğurmaz. [1] [2]

Yargıtay 2. Hukuk Dairesinin 2023/4997 E., 2023/6079 K. sayılı kararında, tanıma isteminde sunulan belge yabancı mahkeme kararı niteliği bakımından incelenmiş ve noter belgesinin tek başına mahkeme ilamı olarak ele alınamayacağı vurgulanmıştır. Bu nedenle, İran veya başka bir ülkedeki dinî, noterlik ya da idari boşanma işlemlerinde yalnız belge başlığına göre karar verilmemeli; işlemi yapan makamın kanuni yetkisi, kararın niteliği ve Türk hukukundaki uygun yol belirlenmelidir. [8]

Velayet, çocukla kişisel ilişki ve nafaka kararlarının Türkiye'deki etkisi

Yabancı boşanma kararında müşterek çocukların velayeti, çocukla kişisel ilişki kurulması, iştirak nafakası veya koruyucu önlemler bulunması, yalnız medeni hâle ilişkin tescille çözülecek bir mesele değildir. Yönetmelik m. 9/5 komisyon kararının bu kısımlar yönünden bir icra sonucu doğurmadığını açıkça belirtir. Kararın tanınması veya tenfizi, çocuğun üstün yararı, değişen koşullar ve uygulanabilir uluslararası sözleşmeler birlikte ele alınmalıdır. [3]

Çocuğun mutat meskeni, hangi ülkede yaşadığı, devam eden velayet davası, acil korunma ihtiyacı ve varsa Lahey Çocuk Kaçırmanın Hukuki Yönlerine Dair Sözleşme kapsamında ayrı başvuru meselesi tanıma–tenfizden bağımsız sonuçlar doğurabilir. Tek bir tenfiz kararı her somut olayda derhal ve koşulsuz çocuk teslimi anlamına gelmez. Nafaka bakımından ise kararın türüne göre Türkiye'nin taraf olduğu uluslararası nafaka tahsili sözleşmeleri ve özel merkezi makam yolları ayrıca araştırılmalıdır. [3] [9]

Türkiye'de yeni bir velayet veya nafaka talebi de gündeme gelebilir; ancak hangi mahkemenin yetkili olduğu, derdestlik, yabancı kararın kesin hüküm etkisi ve uygulanacak hukuk somut dosyaya göre değerlendirilir. Yabancı boşanma kararının medeni hâl bölümünün tescil edilmiş olması, çocuğa ilişkin hükümlerin de tescil komisyonunca onaylandığı anlamına gelmez.

İlgili yazılar: Yabancı Mahkemenin Velayet Kararının Türkiye’de Tanınması ve Tenfizi; Yabancı Mahkemenin Nafaka Kararının Türkiye’de Tanınması ve Tenfizi; Yurt Dışında Yaşayan Anne veya Babadan Çocuk Nafakası Nasıl Tahsil Edilir?

Mal rejimi, taşınmaz, tazminat ve miras bakımından sonuçlar

Tanıma, mevcut bütün malvarlığına ilişkin otomatik tasfiye değildir

Yabancı kararın tanınması, Türkiye'de bulunan her taşınmazın tapuda kendiliğinden el değiştirmesi veya eşler arasındaki mal rejiminin kendiliğinden tasfiye edilmesi anlamına gelmez. Yabancı hükümde açık bir mali eda bulunuyorsa bunun tenfize elverişliliği; Türkiye'deki taşınmaz üzerindeki ayni hakka ilişkin hüküm varsa münhasır yetki ve tapu sicili rejimi; hüküm yoksa ayrı mal rejimi tasfiyesi yahut alacak davası ihtiyacı incelenmelidir. [2]

Mal rejiminde zamanaşımı: gecikmenin ağır hukuki bedeli

Yabancı boşanma kararının tanınması için genel bir hak düşürücü süre öngörülmemiş olması, boşanmaya bağlı alacakların süresiz olduğu anlamına gelmez. MÖHUK m. 59'a göre yabancı mahkeme kararının kesin hüküm veya kesin delil etkisi yabancı kararın kesinleştiği andan itibaren hüküm ifade eder. Bu tarih, tarafların hukuki durumları ve bazı mali hakların zamanaşımı hesabı bakımından kritik önemdedir. [2]

Yargıtay Hukuk Genel Kurulunun 29.11.2023 tarihli, 2022/1205 E., 2023/1188 K. sayılı kararı, yabancı boşanma kararının 16.01.2007'de kesinleştiği; mal rejimi alacağı davasının ise 18.10.2017'de açıldığı somut olayda, mal rejimi alacağına ilişkin on yıllık zamanaşımının başlangıcında yabancı kararın kesinleşme tarihinin esas alınması gerektiğine oy çokluğuyla karar vermiştir. Kararda farklı yöndeki Daire yaklaşımı ve karşıoy tartışılmıştır; dolayısıyla yalnız eski tarihli aksi bir ilke seçilerek okuyucuya süre bakımından güvence verilmemelidir. [10]

Bu içtihadın önemi şudur: Bir kişi yabancı boşanma kararını yıllarca Türkiye'de tanıtmazsa, tanıma gerçekleştiğinde bazı alacak talepleri zamanaşımı savunmasıyla karşılaşabilir. Bununla birlikte mal rejiminin sona erdiği an ile tasfiyede kullanılacak değerleme tarihi, alacağın türü, hangi hukukun uygulanacağı, zamanaşımının kesilmesi veya durması sebepleri birbirinden ayrıdır. Bu nedenle kesinleşme tarihi, evlilik ve taşınmaz edinim tarihleri ile açılmış eski davalar bir arada incelenmelidir. [2] [10]

Miras ve ölüm tarihinin önemi

Tanıma veya usulüne uygun idari tescil üzerine yabancı boşanmanın kesinleşme tarihinin tespiti, eşlerin birbirine mirasçılığına ilişkin tartışmaları da etkileyebilir. Ölümden önce yabancı kararın kesinleşmiş olması, buna karşılık Türk nüfus kaydının hâlen evli görünmesi; mirasçılık belgesi, tereke ve tapu işlemlerinde uyuşmazlık yaratabilir. Ölüm tarihi ile yabancı boşanmanın kesinleşme tarihi karşılaştırılmalı, önceden verilmiş yerli mahkeme kararları ve varsa üçüncü kişilerin kazanımları ayrıca incelenmelidir. Nüfus kaydındaki görünüm tek başına maddi miras hakkını tartışmasız biçimde belirlemez. [2] [3]

İlgili yazılar: Yurt Dışında Boşandıktan Sonra Türkiye’de Mal Paylaşımı Davası; Yurt Dışında Boşanmanın Türkiye’de Mirasçılığa Etkisi: Tanıma, Tescil ve Eski Eşin Durumu

Yabancı kararın kesinleşme tarihi ile Türkiye'deki tescil tarihi aynı değildir

MÖHUK m. 59, mahkemece tanınan yabancı ilamın kesin hüküm etkisinin yabancı kararın kesinleştiği andan itibaren doğacağını düzenler. İdari tescilde de Yönetmelik m. 10/2, kararın kesinleşme tarihinin nüfusa esas alınmasını öngörür. Türkiye'deki başvurunun tarihi, komisyonun karar günü, Türk tanıma mahkemesinin karar tarihi ve yabancı boşanmanın kesinleşme tarihi aynı tarih değildir. [2] [3]

Bu ayrım, yeniden evlenmeye ilişkin idari işlemden başka; mal rejimi, miras, soyadı, sosyal güvenlik ve bazı sürelerin başlangıcında da önem kazanabilir. Hangi hukuki sonucun hangi tarih ve hangi kanun hükümlerine bağlı olduğuna dosya özelinde karar verilmelidir; özellikle zamanaşımı nedeniyle yeni işlem yapılmadan önce yabancı ilamın kesinleşme belgesi temin edilmelidir.

Yeniden evlenme, soyadı ve medeni hâl işlemlerinde ek koşullar

Yabancı boşanmanın tescili veya tanınması, Türk nüfus kayıtlarındaki medeni hâlin düzeltilmesini sağlar; ancak yeniden evlenme için gereken diğer kanuni koşulların ayrıca değerlendirilmesi zorunludur. Türk Medeni Kanunu m. 130 önceki evliliğin sona erdiğinin ispatını, m. 132 ise kadın bakımından evliliğin sona ermesinden başlayarak 300 günlük bekleme süresini düzenler. Kanunda belirlenen koşullarda bu süre doğumla sona erer veya mahkemece kaldırılır. Yabancı kararın hangi tarihte kesinleştiği ile tescil/tanıma tarihinde geçen sürenin hesabı karıştırılmamalıdır. [2] [3] [13]

Soyadı, nüfus kayıt örneği, pasaport ve kimlik bilgilerinin güncellenmesi de başvuruda ayrıca kontrol edilmelidir. Türk kimlik kayıtları ile yabancı ülke kimlik kayıtlarında farklı ad-soyad kullanılması, tarafların aynı kişiler olduğunun ispatı ve çevirilerin tutarlılığı yönünden açıklama gerektirebilir. Yeniden evlenme veya vatandaşlık işlemine geçmeden önce kayıt düzeltmesinin fiilen tamamlandığı kontrol edilmelidir.

Türkiye'de daha önce açılmış boşanma veya tanıma davası varsa

Yabancı kararın konusu ile Türkiye'de devam eden boşanma davası veya önceden verilmiş kesin boşanma kararı arasında çelişki bulunması, hem idari hem yargısal yolda önemlidir. İdari tescil yönetmeliği aynı yabancı karara ilişkin devam eden veya reddedilmiş davayı özel olarak düzenler. Mahkemedeki tanıma isteminde ise hukuki yarar, kesin hüküm ve paralel dava ilişkisi ayrıca incelenir. [3]

Yargıtay 2. Hukuk Dairesinin 13.12.2023 tarihli, 2023/5707 E., 2023/6196 K. sayılı kararında, Türkiye'de verilmiş ve kesinleşerek nüfusa işlenmiş bir boşanma hükmü varken yabancı boşanma kararının tanınması için hukuki yararın devam edip etmediği tartışılmış; somut olayda hukuki yarar bulunmadığından ret gerektiği belirtilmiştir. Kararın maddi ve mali sonuçlarının ilgili dava bakımından ayrıca ayrıştırılması gerekebileceği unutulmamalıdır. [11]

Bu sebeple yabancı boşanma kararıyla aynı evlilik hakkında Türkiye'de dava açılmışsa sadece yabancı ilam değil, Türkiye'deki bütün dava numaraları ve kesinleşme kayıtları karşılaştırılmalıdır. Aynı evlilik hakkında birbiriyle bağdaşmayan kararların hangi sırayla ve ne ölçüde kesin hüküm yarattığı incelenmeden ikinci dava açılması, usuli risk doğurabilir.

Yurt dışında yaşayanlar Türkiye'ye gelmeden işlem yapabilir mi?

Evet, uygun koşullarda yapabilir. İdari yol bakımından temsilci üzerinden başvuru açıkça düzenlenmiştir; dava yolunda da usulüne uygun özel yetkili vekâletname ile avukat aracılığıyla işlemler yürütülebilir. Ancak vekâletnamedeki yetki, düzenlendiği ülke, tasdik biçimi, fotoğraf ve tercüme gereklilikleri ile kişisel huzur veya ek beyan istenen istisnai işlemler ayrıca incelenmelidir. [2] [3]

Türkiye dışındaki vekâletname, Türkiye Cumhuriyeti konsolosluğunda veya yabancı yetkili makam önünde düzenlenebilir; yabancı makam belgesinin Türk hukukunda kullanılabilmesi için uygulanabilir apostil/tasdik ve tercüme kuralları gözetilir. Karşı tarafın Türkiye'ye gelmemesi idari başvuruda katılım veya temsil sorununa, mahkemede ise yurt dışı tebligat sorununa yol açabilir; iki farklı engel birbirinin yerine geçirilmemelidir.

İlgili yazılar: Yurt Dışında Yaşayanlar ve Yabancı Eşler İçin Türkiye’de Boşanma Rehberi

Süreler, maliyetler ve karar sonrası kontrol

Tanıma veya tenfiz başvurusunun kaç ayda sonuçlanacağı konusunda her dosyaya uygulanabilecek sabit bir kanuni bitiş süresi ya da başarı garantisi yoktur. İdari tescilde komisyonun toplanması, eksik belge tamamlama ve kararın kayıt altına alınması için yukarıda belirtilen özel süreler vardır. Yargısal yolda ise yabancı ülkeden evrak getirtilmesi, tebligat, itiraz, bilirkişi veya kurum yazışması ve kanun yolu ihtimalleri toplam süreyi değiştirebilir. [2] [3]

Masraf kalemleri; yabancı mahkemeden resmî karar ve kesinleşme belgesi temini, apostil/tasdik, tercüme, noter, vekâletname, dava harcı, tebligat, çeviri ve gerektiğinde icra giderleridir. Güncel parasal tutar, işlem yılına ve dosyanın niteliğine göre resmî tarife üzerinden saptanmalı; avukatlık ücret sözleşmesi ile mahkeme harç ve giderleri birbirinden ayrılmalıdır.

İşlem sonunda yalnız başvurunun kabul edildiğini öğrenmekle yetinilmemelidir. Kayıttaki medeni hâl, boşanma tarihinin doğruluğu, ad-soyad, varsa çocukların kayıtları, daha önceki Türkiye yargılamaları ve yabancı hükmün ayrıca icra gerektiren hükümleri kontrol edilmelidir. E-devlet veya nüfus kayıt örneği üzerinde ilgili değişiklik görülmüyorsa, başvuru makbuzu ile fiilî tescil birbirine eşit sayılmamalıdır.

Hangi yolu seçmeli? Başvuru öncesi hukuki karar matrisi

Bu tablo bir işlem seçimi rehberidir; aynı kararın bir kısmı için idari tescil, diğer kısmı için mahkemede tanıma veya tenfiz gerekebilir. En güvenli yaklaşım, hangi sonucun istendiğini kararın hüküm fıkrasına göre ayırmaktır.

Sonuç

Yurt dışında boşanma kararı almak ile bu kararın Türkiye'de nüfus kaydına, aile hukukuna ve icra işlemlerine doğru biçimde yansıtılması aynı işlem değildir. 5490 sayılı Kanun m. 27/A kapsamındaki idari tescil, uygun dosyalarda yeni bir tanıma davasına ihtiyaç bırakmadan medeni hâli güncellemenin yoludur. Ancak yabancı kararın tenfize konu hükümleri, devam eden Türk davaları, vatandaşlık statüsü, eksik kesinleşme belgeleri ve özellikle mal rejimi alacaklarına ilişkin süreler bağımsız hukuki inceleme gerektirir.

Bu nedenle ilk adım sadece “nüfusta evli görünüyor muyum?” sorusu değil; “Yabancı kararın hangi kısmının Türkiye'de hangi hukuki sonucu doğurmasını istiyorum?” sorusudur. Karar, kesinleşme belgesi ve önceki dava kayıtları birlikte incelendiğinde yanlış başvuru, mükerrer dava ve zamanaşımı riski önemli ölçüde azaltılabilir.

Sıkça Sorulan Sorular

Yurt dışında boşandım, Türkiye'de tekrar boşanma davası mı açacağım?

Kural olarak yabancı kararın boşanma hükmünü yeniden esastan yargılatmak değil, şartlarına göre 27/A kapsamında nüfusa tescil ettirmek veya aile mahkemesinde tanıtmak gerekir. İdari yol her dosyada mümkün değildir; kararın türü ve tarafların statüsü belirleyicidir.

İkimiz de Türk vatandaşıyız; eski eşim konsolosluğa gelmezse ne olur?

İdari tescilde birlikte başvuru esastır; ancak aynı anda aynı yerde bulunmanız zorunlu değildir ve ayrı başvurular için 90 günlük aralık kuralı vardır. Eski eşin katılımı sağlanamıyorsa şartlarına göre aile mahkemesinde tanıma davası değerlendirilebilir.

Eski eşim yabancıysa tek başıma nüfusa tescil ettirebilir miyim?

5490 sayılı Kanun m. 27/A, Türk vatandaşı eşe bu durumda tek taraflı başvuru imkânı sağlar. Kimlik, vatandaşlık, kesinleşme ve başvuru belgeleri ile ilgili idari uygulama açıklamaları somut dosyada değerlendirilmelidir.

Karar hangi ülkede verilmişse o ülkedeki konsolosluğa mı gitmeliyim?

Yönetmelik yurt dışı idari başvuruyu kararın verildiği ülkedeki Türk dış temsilciliğine bağlar. Türkiye'deki yetkili il müdürlüğüne vekil aracılığıyla başvuru seçeneği de dosyanın şartlarına göre değerlendirilebilir.

Boşanma kararının apostilli olması yeterli mi?

Hayır. Apostil belgenin resmî kökenini doğrular; kesinleşme, yetkili makam, tarafların başvuru şartları ve gerekli onaylı Türkçe tercümeler ayrıca aranır. Apostil rejimine tabi olmayan ülkelerde uygun tasdik yolu belirlenir.

Kesinleşme şerhi hiç yoksa işlem yapılamaz mı?

Kararın kesinleştiği yabancı makamdan ayrıca alınacak usulüne uygun belgeyle ispatlanabiliyorsa eksiklik giderilebilir. Buna karşılık karar gerçekten kesinleşmemişse yalnız tercüme veya apostil temin edilmesi kesinleşme şartını sağlamaz.

Nüfusa tescil edilen boşanma kararındaki nafakayı hemen icraya koyabilir miyim?

Sırf idari tescil nedeniyle hayır. Yönetmelik m. 9/5, nafaka ve benzeri hükümler yönünden komisyon kararının icrai sonuç doğurmadığını belirtir. Somut hükmün tenfizi ve uygulanabilir uluslararası sözleşmeler ayrıca değerlendirilir.

Yabancı boşanma kararındaki velayet Türkiye'de de kendiliğinden uygulanır mı?

İdari tescil velayet hükmünü icra edilebilir hâle getirmez. Çocuğun üstün yararı, mutat meskeni, somut talep, yabancı kararın niteliği ve ilgili uluslararası sözleşmeler incelenmelidir.

Tanıma davasını açmak için bir yıllık süre var mı?

MÖHUK'ta yabancı boşanma kararının tanınması için böyle genel bir bir yıllık dava süresi düzenlenmemiştir. Ancak boşanmayla bağlantılı nafaka, tazminat veya mal rejimi alacaklarının kendilerine özgü süreleri olabilir; bunlar tanıma talebiyle karıştırılmamalıdır.

Yıllar sonra tanıma yaptırırsam mal paylaşımı süresi yeniden başlar mı?

Kural olarak böyle bir güvence verilemez. Yargıtay HGK'nın 29.11.2023 tarihli 2022/1205 E., 2023/1188 K. sayılı kararında, ilgili mal rejimi alacağının on yıllık zamanaşımı bakımından yabancı kararın kesinleşme tarihi esas alınmıştır. Somut alacak, uygulanacak hukuk ve zamanaşımını etkileyen olaylar ayrıca incelenmelidir.

Eşim öldükten sonra yabancı boşanma kararını Türkiye'de tanıtabilir miyim?

Kararın niteliği, kesinleşme ve ölüm tarihi, başvurucunun hukuki yararı ve 27/A/Yönetmelik m. 6 hükümleri değerlendirilerek bazı hâllerde işlem mümkündür. Mirasçılık ve yabancı kararın etkisi ayrıca incelenmelidir.

Türkiye'ye gelmeden avukatla dava veya tescil işlemi yürütülebilir mi?

Uygun vekâletname ve usul şartlarıyla çoğu durumda mümkündür. Ancak yetkinin kapsamı, vekâletnamenin düzenlenmesi/tasdiki, kimlik kontrolü ve gerekiyorsa yabancı ülkedeki tebligatlar dosyaya göre değişir.

İdari tescil reddedilirse boşanmayı Türkiye'de hiçbir şekilde tanıtamam mı?

Hayır. 5490 sayılı Kanun m. 27/A/3 ve Yönetmelik m. 11, ret hâlinde MÖHUK uyarınca mahkemeye başvurulmasını öngörür. Mahkeme yine kendi tanıma/tenfiz koşullarını inceleyecektir.

Yabancı mahkemenin değil noter veya idari makamın verdiği karar geçerli olabilir mi?

27/A, verildiği devlet hukukunda yetkili idari makam kararlarını kapsar. Buna karşılık MÖHUK kapsamında mahkemede tanıma/tenfiz için yabancı mahkeme ilamı şartı ayrıca incelenir. Salt noter belgesi veya özel beyan otomatik olarak mahkeme kararı sayılamaz.

Kaynakça

1. 5490 sayılı Nüfus Hizmetleri Kanunu, m. 27/A (17.04.2017 tarihli 690 sayılı KHK ile eklenen; 01.02.2018 tarihli 7077 sayılı Kanun ile aynen kabul edilen; 25.03.2020 tarihli 7226 sayılı Kanun ile değiştirilen hüküm). Güncel metin ve değişiklik geçmişi.
2. 5718 sayılı Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun, m. 50-59. Adalet Bakanlığı, Hukukî Konularda Uluslararası Adlî İş Birliği Mevzuatı.
3. Yabancı Ülke Adlî veya İdarî Makamlarınca Verilen Kararların Nüfus Kütüğüne Tescili Hakkında Yönetmelik, m. 5-11 ve 14. Nüfus ve Vatandaşlık İşleri Genel Müdürlüğü resmî metni.
4. Lahey Milletlerarası Özel Hukuk Konferansı (HCCH), 5 Ekim 1961 tarihli Apostil Sözleşmesi; Sözleşme metni ve Apostil rehberi.
5. Nüfus ve Vatandaşlık İşleri Genel Müdürlüğü, 08.10.2021 Tarihli Nüfus Mevzuatının Uygulanmasına İlişkin Açıklamalar, bölüm 14. Kurumun talimat listesi ve PDF erişimi.
6. Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, 24.05.2011, E. 2010/20342, K. 2011/9075; görevli aile mahkemesi ve asliye hukuk mahkemesinin aile mahkemesi sıfatı. Resmî Gazete'de yayımlanmış kararın metni.
7. Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, 19.10.2017, E. 2016/19898, K. 2017/11395; tanıma isteminde yabancı ilam ve tercümesinin ibrazı. Karar metni.
8. Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E. 2023/4997, K. 2023/6079; noter belgesi ile yabancı mahkeme ilamı ayrımı. Karar metni.
9. Lahey Milletlerarası Özel Hukuk Konferansı, Türkiye'nin taraf olduğu çocuk koruma, çocuk kaçırma ve nafaka sözleşmeleri bakımından Türkiye yetkili makamları ve sözleşme kaydı.
10. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, 29.11.2023, E. 2022/1205, K. 2023/1188; mal rejiminden kaynaklanan alacakta yabancı boşanma ilamının kesinleşme tarihi ve zamanaşımı. Tam karar ve karşıoy.
11. Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, 13.12.2023, E. 2023/5707, K. 2023/6196; Türkiye'de kesinleşmiş boşanma kararı ile yabancı kararın tanınmasında hukuki yarar. Karar metni.
12. Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, 27.06.2022, E. 2022/5479, K. 2022/6321; idari tescilin tanıma davası öncesinde tüketilmesi zorunlu olmayan seçimlik hak olduğu. Tam karar metni.
13. 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu, m. 130 ve m. 132; önceki evliliğin sona ermesinin ispatı ve yeniden evlenmede bekleme süresi. Adalet Bakanlığı Mevzuat Bilgi Sistemi.