Yurt dışında yaşamak, Türkiye’deki miras hakkını ortadan kaldırmaz; fakat hangi hukukun uygulanacağı ve hangi belgenin Türkiye’de kullanılabileceği ayrıca belirlenmelidir. MÖHUK m.20'ye göre miras kural olarak ölenin millî hukukuna tabidir; Türkiye’de bulunan taşınmazlar hakkında Türk hukuku uygulanır. Mirasçının ikamet ettiği ülke, bu genel kuralın tek başına yerine geçmez.
Dosyada mirasbırakanın vatandaşlığı, ölüm ve son yerleşim yeri, Türkiye’deki mal türleri, vasiyetname ve yabancı mirasçılık belgeleri birlikte incelenir. Yabancı bir belgeye apostil konulması, belgenin Türkiye’de bütün sonuçlarıyla kendiliğinden geçerli olduğu anlamına gelmez. Belgenin şeklen kullanılabilirliği, tanınması ve tapu veya bankada işleme esas olması farklı aşamalardır. 5718 sayılı Kanun, m.2, 4, 20 ve 43. mavi kartlı ve çifte vatandaş mirasçıların işlemleri yazısında bu konu daha ayrıntılı incelenmiştir.
Yurt dışında yaşayan Türk vatandaşı ile yabancı mirasçı
İkamet ve vatandaşlık farklı bağlantılardır
Almanya’da yaşayan Türk vatandaşının Türkiye’de mirasçı olması ile Alman vatandaşının Türkiye’de mirasçı olması aynı yabancılık unsurlarını taşımaz. Mirasbırakan Türk vatandaşıysa genel miras statüsü bakımından Türk hukuku başlangıç noktasıdır. Mirasçıların başka ülkede yaşıyor olması, miras paylarını kendiliğinden o ülke hukukuna bağlamaz.
Buna karşılık mirasbırakan yabancı vatandaşsa Türkiye’deki taşınırlar, banka alacakları ve diğer haklar yönünden ölenin millî hukuku gündeme gelebilir. MÖHUK m.20/2'de mirasın açılması sebepleri, iktisabı ve taksimi için terekenin bulunduğu ülke hukukuna yapılan gönderme de göz önünde tutulur. Bu nedenle her soruyu “bütün mallara tek hukuk uygulanır” biçiminde çözmek yeterli değildir.
Birden çok vatandaşlık ve Mavi Kart
MÖHUK m.4, birden fazla vatandaşlığı bulunan ve aynı zamanda Türk vatandaşı olan kişiler bakımından Türk hukukuna öncelik verir. Türk vatandaşlığı bulunmayan çok vatandaşlı kişilerde daha sıkı ilişkili devlet hukuku değerlendirilir. Vatandaşlık kaybı, kazanımı ve olay tarihindeki durum belgelenmelidir; güncel pasaport tek başına geçmişteki statüyü göstermeyebilir.
Mavi Kart ve doğumla Türk vatandaşı olup çıkma izniyle vatandaşlıktan ayrılan kişilere ilişkin özel haklar ayrıca incelenir. Bu kişileri her işlemde sıradan yabancı taşınmaz edinimi rejimiyle aynı saymak da, Türk vatandaşlığı devam ediyormuş gibi değerlendirmek de doğru değildir. Vatandaşlık statüsünün miras statüsü, taşınmaz edinimi ve belge düzeni üzerindeki etkileri birbirinden ayrılmalıdır.
Türkiye’deki taşınmazlar ile banka hesaplarına uygulanacak hukuk
Taşınmazlar bakımından Türk hukuku
Türkiye’deki taşınmazlar hakkında MÖHUK m.20/1'in özel kuralı uygulanır. Bu nedenle yabancı hukukta farklı miras payları veya saklı pay düzeni bulunması, Türkiye’deki taşınmaz bakımından otomatik aynı sonucu doğurmaz. Yabancı vasiyetname ve mirasçılık belgesindeki paylar, Türk hukukunun uygulanacağı kısmı ayrıca değerlendirmeyi gerektirebilir.
Malın taşınmaz olup olmadığı ve talebin doğrudan taşınmaza mı yoksa bir şirket payına mı ilişkin olduğu önemlidir. Türkiye’de taşınmaz sahibi bir şirketin payı, sırf şirketin malı taşınmaz diye doğrudan mirasbırakanın taşınmazı sayılmaz. Şirketin tüzel kişiliği ve payın hukuki niteliği korunmalıdır. Malvarlığının doğru sınıflandırılması, uygulanacak hukuk incelemesinin ilk adımıdır.
Taşınır ve alacaklar
Banka hesabı, araç, menkul kıymet ve alacaklarda ölenin millî hukuku ile MÖHUK m.20'nin diğer fıkraları birlikte değerlendirilir. Bankanın Türkiye’de bulunması tek başına bütün mirasçılık ilişkisine Türk hukukunun uygulanacağını göstermez. Bunun yanında bankanın ödeme usulü, vergi yükümlülükleri ve yerel kayıt işlemleri başka kurallara bağlı olabilir. Yabancı mirasçıların intikal adımları yabancılar ve yurt dışında yaşayanlar için miras intikali yazısında özetlenmiştir.
Varsayımsal olarak yabancı vatandaşın Antalya’da evi ve Türkiye’de banka mevduatı bulunduğunu düşünelim. Taşınmaz için Türk hukuku kuralı belirleyiciyken mevduatın mirasçılık statüsünde yabancı hukuk gündeme gelebilir. Bu farklılık, aynı mirasçılık belgesinde bütün mal türlerine sorgusuz tek oran uygulanmasını sakıncalı hâle getirebilir. İlgili uluslararası anlaşmalar varsa ayrıca araştırılır. İlgili uygulama örnekleri için miras kalan paranın yurt dışına transferi yazısı da okunabilir.
Yabancı hukuk nasıl belirlenir?
MÖHUK m.2 uyarınca hâkim Türk kanunlar ihtilafı kurallarını ve bunların yetkili kıldığı yabancı hukuku resen uygular. Taraflardan yardım isteyebilir. Yetkili yabancı hukukun içeriği bütün araştırmalara rağmen belirlenemiyorsa Türk hukuku uygulanır. Sırf çeviri masraflı veya kanuna ulaşmak güç olduğu için doğrudan Türk hukukuna geçilmemelidir.
Taraflar ilgili yabancı kanun metnini, yürürlük tarihini, resmî kaynak bağlantısını ve gerektiğinde açıklayıcı uzman görüşünü sunabilir. Yabancı hukukçunun raporu mahkemenin değerlendirmesinin yerini almaz; fakat içerik tespitine yardımcı olabilir. Belirleyici tarih, ölüm tarihi ve tasarrufun yapıldığı tarih gibi olay unsurlarıdır. Bugünkü yabancı düzenlemenin geçmişteki ölüme aynen uygulanacağı varsayılmamalıdır.
Türkiye’de hangi mahkemeye başvurulur?
Milletlerarası yetki ile görev ayrımı
MÖHUK m.43, mirasa ilişkin davalarda ölenin Türkiye’deki son yerleşim yerini; bunun Türkiye’de olmaması hâlinde tereke mallarının bulunduğu yeri esas alır. Ancak bu hüküm her miras işleminin hangi tür mahkemede görüleceğini tek başına belirlemez. Mirasçılık belgesi, tereke koruması, tenkis ve yabancı kararın tanınması için görev kuralları ayrıca incelenir.
Nüfusa kayıtlı olunan ilçe ile son yerleşim yeri farklı olabilir. Türkiye’de bir taşınmazın bulunması da bütün bağımsız talepler için sınırsız yetki yaratmaz. Özellikle tanıma ve tenfizin MÖHUK m.51'deki özel yetki düzeni, miras davasının esasına ilişkin m.43'le karıştırılmamalıdır.
Yargıtay örneği: Almanya’daki son yerleşim yeri
Yargıtay 5. Hukuk Dairesinin 25.11.2024 tarihli, E.2024/5225, K.2024/9010 sayılı kararında, son yerleşim yeri Almanya olan kişinin terekenin teslimi istemi incelenmiştir. Türkiye’deki son yerleşim yeri tespit edilememiş, tereke mallarının Burdur’da bulunduğu anlaşılmıştır. Daire, MÖHUK m.43 gereğince Burdur Sulh Hukuk Mahkemesini yargı yeri olarak belirlemiştir.
Karar, nüfus kütüğünün her durumda yetkiyi belirlediği anlamına gelmez. Somut olayda belirleyici olan tereke mallarının bulunduğu yerdir. Bu bir yargı yeri belirleme kararıdır; kimin ne kadar mirasçı olduğuna ilişkin esas kararı değildir. Kararın tam metni.
Yabancı mirasçılık belgesi Türkiye’de nasıl kullanılır?
Apostil ve çevirinin işlevi
Apostil, uygulanabildiği ülkeler ve belgeler bakımından resmî belgenin imza, sıfat ve mühür gibi dış doğrulamasını kolaylaştırır. Belgedeki miras paylarının Türkiye’deki bütün mallar bakımından doğru olduğu veya belgenin kesin hüküm etkisinin kabul edildiği anlamına gelmez. İkili anlaşmalar veya başka tasdik usulleri de söz konusu olabilir.
Türkçe çeviri, belgeyi içeriğiyle değerlendirebilmek için gereklidir; ancak çeviri ve tasdik, belgenin hukuki niteliğini değiştirmez. Yabancı mahkeme kararı, noter belgesi, nüfus kaydı ve Avrupa Mirasçılık Belgesi aynı belge türü değildir. Belgenin hangi makamdan çıktığı, hangi etkiyi taşıdığı ve Türkiye’de hangi işlem için kullanılacağı açıkça belirlenmelidir.
Yeni belge talebi ile yabancı kararın tanınması
Türkiye’de mirasçılık belgesi verilmesini istemek ile yabancı mahkeme kararının tanınmasını istemek farklı yollardır. Tanıma bakımından MÖHUK m.50–58, yabancı kararın niteliği ve kesinleşmesi değerlendirilir. MÖHUK m.58, çekişmesiz yargı kararlarının tanınmasını da düzenler; tanımada karşılıklılığa ilişkin m.54/1-a şartı uygulanmaz.
Yargıtay 20. Hukuk Dairesinin 19.09.2016 tarihli, E.2016/5997, K.2016/7852 sayılı kararında talep, yabancı mirasçılık belgesine ilişkin mahkeme kararının tanınmasıdır. Daire bu nedenle asliye hukuk mahkemesini görevli belirlemiştir. Karar, yabancı belgenin tanıma şartlarının esas yönünden tümünün gerçekleştiğine hükmetmez; görev uyuşmazlığını çözer. Kararın tam metni.
Yabancı mirasçı Türkiye’de taşınmaz edinebilir mi?
Mirasçı olmak ile taşınmazı aynen edinip adına tescil ettirebilmek aynı soru değildir. Tapu Kanunu m.35'te yabancı gerçek kişilerin taşınmaz edinimine ilişkin ülke, alan ve diğer kanuni sınırlamalar bulunur. Özel güvenlik, askerî bölge veya başka özel düzenlemeler de somut taşınmaz bakımından önem taşıyabilir. Güncel ülke ve taşınmaz bazlı inceleme yapılmalıdır.
2012 öncesi karşılıklılık kuralını kullanan eski kararlar, bugün bütün yabancılar için aynı koşul varmış gibi aktarılmamalıdır. Ölüm tarihi, hak kazanım tarihi, kanun değişikliği ve geçiş etkileri ayrıca değerlendirilir. Bazı hâllerde edinim sınırlaması tasfiye ve bedel sonucunu gündeme getirebilir; “yabancı mirasçı hiçbir hak alamaz” genellemesi yapılmamalıdır. 2644 sayılı Tapu Kanunu, m.35.
Tapu işlemi öncesinde kimlik belgelerindeki ad, soyad ve doğum tarihi farklılıkları giderilmelidir. Latin harflerine çevrim, evlilik soyadı veya farklı vatandaşlık kayıtları aynı kişiye ilişkin tereddüt yaratabilir. Bu tür belge sorunları, miras hakkının esasından ayrı olmakla birlikte işlemi fiilen durdurabilir.
Türkiye’ye gelmeden işlem yapılabilir mi?
İşlemin niteliğine uygun vekâletnameyle birçok başvuru temsilci aracılığıyla yürütülebilir. Türk konsoloslukları veya kullanılacağı işleme uygun yabancı makam belgeleri değerlendirilir. Vekâletnamenin şekli, tasdiki ve Türkçe çevirisi kadar yetki kapsamı da önemlidir. Genel bir ifade bütün özel yetki gerektiren işlemleri kapsamayabilir. Vekâletname ve uzaktan takip ayrıntıları Türkiye’ye gelmeden miras işlemleri yazısında anlatılmıştır.
Mirasın reddi, sulh, feragat, taşınmaz satışı veya para tahsili gibi işlemler bakımından özel yetki ve şekil gereklilikleri ayrı kontrol edilmelidir. Yalnız mirasçılık belgesi almak isteyen kişinin vekâletnamesine istemediği geniş satış ve tahsil yetkileri eklenmesi gerekli değildir. Verilecek yetki, yapılacak işlemle uyumlu kurulmalıdır.
Uzaktan takipte tebligatlar, belge asılları, tercümeler ve ödeme kayıtları düzenli tutulmalıdır. E-posta ile belge gönderilmesi her kurumun istediği resmî sunumun yerini tutmayabilir. Mirasçıların farklı ülkelerde olması, hak düşürücü veya kanuni başvuru sürelerini kendiliğinden uzatmaz. Sürelerin hangi olayla başladığı ayrıca kaydedilmelidir.
Vergi beyanı ve tapu intikali
Beyan süresi ölüm ve bulunma yerine göre değişir
7338 sayılı Kanun m.9, veraset yoluyla intikalde ölümün ve mükellefin bulunduğu yere göre farklı süreler öngörür. Her yurt dışı dosyasına otomatik altı ay uygulanmaz. Aşağıdaki tablo genel kanuni süreleri gösterir; özel durumlar ve somut başlangıç tarihi ayrıca değerlendirilmelidir.
| Ölüm yeri | Mükellefin bulunduğu yer | Genel beyan süresi |
|---|---|---|
| Türkiye | Türkiye | Ölümden itibaren dört ay |
| Türkiye | Yabancı ülke | Ölümden itibaren altı ay |
| Yabancı ülke | Türkiye | Ölümden itibaren altı ay |
| Yabancı ülke | Ölümün gerçekleştiği ülke | Ölümden itibaren dört ay |
| Yabancı ülke | Başka bir yabancı ülke | Ölümden itibaren sekiz ay |
Mirasçılık belgesi alınması, vergi beyannamesinin verilmesi ve tapu intikali ayrı işlemlerdir. Birinin tamamlanması diğerini kendiliğinden tamamlamaz. Güncel istisna, tarife ve değerleme tutarları işlem yılına göre kontrol edilmelidir; eski yılların rakamlarıyla beyan hazırlanmamalıdır. Konunun ayrıntıları için yabancı mirasçıların veraset ve intikal vergisi yazısına bakılabilir.
İntikal ile sonradan satışın vergi koşulları
7338 sayılı Kanun m.19, taşınmazın miras yoluyla tescilini verginin tahakkukunu beklemeksizin mümkün kılan düzenleme içerir. Buna karşılık sonraki devir, ferağ ve ayni hak işlemleri bakımından verginin ödenmesi veya kanuni teminat gibi koşullar ayrıca önemlidir. “Vergi tamamen ödenmeden hiçbir intikal yapılamaz” genellemesi bu ayrımı kaçırır.
Banka ve diğer kurumların ödeme yaparken isteyeceği vergi belgesi veya m.17 kapsamındaki tevkifat da ayrıca değerlendirilir. Vergi kesintisi yapılması, mirasçıların kendi aralarındaki hak sahipliği ve temsil sorunlarını çözmez. Vergi işlemi ile miras paylaşımı ayrı belgeler ve hukuki sebepler gerektirir. 7338 sayılı Kanun, m.9, 17 ve 19.
Borçlar, ret ve geçici koruma
Yurt dışında yaşayan mirasçıya Türkiye’deki borçlar nedeniyle takip yöneltilebilir. Türk hukukunun uygulandığı durumda gerçek ret, hükmen ret, resmî defter ve resmî tasfiye seçenekleri somut şartlarıyla incelenir. Başka ülkede yapılmış ret beyanının Türkiye’deki bütün mal türleri üzerinde otomatik sonuç doğurduğu varsayılmamalıdır; uygulanacak hukuk ve belgenin etkisi belirlenmelidir.
Türkiye’deki malın kaçırılması, kira gelirinin tek kişi tarafından alınması veya hesabın boşaltılması tehlikesinde koruma önlemleri değerlendirilebilir. Yurt dışında bulunmak tek başına tedbir nedeni değildir; somut risk gösterilmelidir. Tereke tespiti, temsilci atanması ve asıl hakka ilişkin dava birbirinden ayrılarak uygun yol seçilir.
Dosya hazırlama sırası
Önce ölüm ve vatandaşlık bilgileri, aile bağları ve varsa vasiyetname belirlenir. Ardından Türkiye’deki mal ve borçlar türlerine göre listelenir. Yabancı belgelerin aslı, tasdik ve çeviri ihtiyacı ile tanıma gereği incelenir. Son olarak yetkili makam, temsil yetkisi, vergi takvimi ve tapu veya banka işlem planı oluşturulur.
Bu sıralama, gereksiz tanıma davası açılması veya yanlış kapsamlı mirasçılık belgesiyle işlem yapılması riskini azaltır. Eksik yabancı hukuk araştırması, sonradan tapu veya paylaşma uyuşmazlığına dönüşebilir. Hak sahipliğini belirleyen belge ile belirli işlemi yapma yetkisini gösteren belgenin birbirinden ayrılması, sınır ötesi miras dosyasının temelidir.
Yabancı belgelerde kimlik ve yetki uyumu
Yabancı ölüm belgesi, pasaport, evlilik kaydı ve Türkiye’deki tapu kaydında adın farklı yazılması, işlem sırasında aynı kişinin söz konusu olup olmadığının araştırılmasını gerektirebilir. Harf dönüşümü, evlilik nedeniyle soyadı değişikliği veya birden fazla isim bulunması otomatik olarak hak kaybı değildir. Ancak bağlantının resmî kayıtlarla gösterilmesi gerekir. Belgedeki tarih ve kişi bilgileri tercümede tutarlı aktarılmalıdır.
5901 sayılı Türk Vatandaşlığı Kanunu m.28 kapsamında doğumla Türk vatandaşı olup izinle çıkanlar ve hüküm kapsamındaki altsoy bakımından özel hak rejimi vardır. Kapsama girilip girilmediği, soybağı ve kayıtlarla incelenir. Mavi Kartın veya kanunda belirtilen kayıt ve kimlik belgelerinin sunulması, kişinin statüsünün doğru değerlendirilmesine hizmet eder. Her eski vatandaş aynı hükme kendiliğinden dâhil sayılmamalıdır. 5901 sayılı Kanun, m.28.
Tapu işlemlerinde yurt dışında düzenlenen vekâletnamenin işleme özgü yetkileri, belge şekli, kimlik ve tasdik unsurları birlikte kontrol edilir. Apostil, vekâletnamede hiç verilmemiş satış veya paylaşma yetkisini sonradan yaratmaz. Apostil, belgedeki imzanın, imzalayanın sıfatının ve gerektiğinde mühür veya damganın doğrulanmasına hizmet eder; belgenin maddi içeriğini veya miras payının doğruluğunu onaylayan bir karar değildir. HCCH, 5 Ekim 1961 tarihli Apostil Sözleşmesi, m.3 ve m.5. Yabancı belgelerin Türkiye’de kullanımı yabancı mirasçılık belgesinin Türkiye’de kullanımı yazısında ayrıca incelenmiştir.
Konunun ayrıntıları için yabancıların Türkiye’de cenaze işlemleri yazımıza bakabilirsiniz.
Sonuç
Yurt dışında yaşayanların Türkiye’deki mirasında vatandaşlık, malın türü ve belge niteliği birlikte değerlendirilmelidir. Türkiye’deki taşınmazlara ilişkin özel kural, yabancı kararın tanınması, tapu edinim sınırlamaları ve vergi beyanı ayrı aşamalardır. Dosyanın başında bu ayrımlar kurulursa uzaktan temsil ve intikal işlemleri daha öngörülebilir biçimde yürütülebilir.
Sıkça Sorulan Sorular
Yurt dışında yaşamak miras payını azaltır mı?
Tek başına azaltmaz. Mirasçılık sıfatı ve paylar uygulanacak hukukla belirlenir; ikamet yeri bütün miras statüsünün yerine geçmez.
Apostilli yabancı mirasçılık belgesi doğrudan yeterli midir?
Her işlemde değil. Apostil dış doğrulamaya ilişkindir. Belgenin türü, hukuki etkisi ve gerektiğinde tanıma şartları ayrıca incelenir.
Türkiye’deki ev için yabancı miras hukuku mu uygulanır?
MÖHUK m.20/1 gereğince Türkiye’deki taşınmazlar hakkında Türk hukuku uygulanır. Diğer mal türleri ve uluslararası anlaşmalar ayrıca değerlendirilir.
Türkiye’ye gelmeden miras işlemleri yapılabilir mi?
Birçok işlem uygun vekâletnameyle yürütülebilir. Yetkinin kapsamı, belge şekli ve özel yetki gerektiren işlemler ayrı kontrol edilmelidir.
Yurt dışında yaşayan herkes için vergi beyan süresi altı ay mı?
Hayır. Ölümün ve mükellefin bulunduğu yere göre dört, altı veya sekiz aylık genel süreler söz konusu olabilir.
Yabancı mahkeme kararını hangi mahkeme tanır?
Tanıma ve tenfizde MÖHUK'un özel görev ve yetki hükümleri uygulanır. Yabancı mirasçılık kararının tanınması ile Türkiye’de yeni mirasçılık belgesi alınması aynı başvuru değildir.
Kaynakça
- 5718 sayılı Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun, m.2, 4, 20, 43, 50–58.
- 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu, mirasın geçmesi, korunması ve reddine ilişkin hükümler.
- 2644 sayılı Tapu Kanunu, m.35.
- 7338 sayılı Veraset ve İntikal Vergisi Kanunu, m.9, 17 ve 19.
- Yargıtay 5. Hukuk Dairesi, 25.11.2024, E.2024/5225, K.2024/9010.
- Yargıtay 20. Hukuk Dairesi, 19.09.2016, E.2016/5997, K.2016/7852.
- 5901 sayılı Türk Vatandaşlığı Kanunu, m.28.
- HCCH, 5 Ekim 1961 tarihli Yabancı Resmî Belgelerin Tasdiki Mecburiyetinin Kaldırılması Sözleşmesi, m.3 ve m.5; ülke ve belge kapsamı somut işlemde ayrıca kontrol edilmelidir.