Şirket Ortaklarının Ek Finansman Yükümlülüğü Var mıdır? Sermaye Artırımı, Ek Ödeme ve Ortak Borcu

Şirketin Finansman İhtiyacı Ortağa Otomatik Borç Yüklemez

Şirketler kuruluşta öngörülen sermayenin yetersiz kalması, yatırım yapılması, nakit akışının bozulması, zararların karşılanması veya kredi koşullarının ağırlaşması nedeniyle ek kaynağa ihtiyaç duyabilir. Ancak şirketin paraya ihtiyaç duyması ile ortağın hukuken ek para ödemek zorunda olması aynı şey değildir.

Ortağın mali yükümlülüğünün kaynağı belirlenmelidir:

• Kuruluşta veya sermaye artırımında taahhüt ettiği sermaye borcu,
• Limited şirket sözleşmesinde öngörülen ek ödeme yükümlülüğü,
• Şirket sözleşmesindeki yan edim yükümlülüğü,
• Ortağın ayrıca ve iradi olarak imzaladığı finansman veya borç sözleşmesi,
• Şahsi kefalet, garanti veya teminat,
• Ortaklar sözleşmesindeki özel finansman taahhüdü.

Bu hukuki sebeplerden biri bulunmadan yalnız genel kurul veya yönetim organı kararıyla ortağa sınırsız ilave borç yüklenmesi mümkün değildir.

Anonim Şirkette Tek Borç İlkesi

TTK m.480'e göre kanunda öngörülen istisnalar dışında anonim şirket esas sözleşmesiyle pay sahibine, pay bedelini veya payın itibari değerini aşan primi ödeme dışında borç yükletilemez. Bu düzenleme tek borç ilkesi olarak adlandırılır.

Pay sahibi taahhüt ettiği sermaye borcunu ödemekle yükümlüdür. Şirketin sonradan zarar etmesi, yeni yatırım planlaması veya kredi borçlarının artması, pay sahibini kendiliğinden ilave nakit vermekle yükümlü kılmaz.

Ayrı sözleşmeyle gönüllü finansman mümkündür

Tek borç ilkesi, pay sahibinin özgür iradesiyle şirkete borç vermesini, şirkete mal veya hizmet sunmasını ya da belirli bir finansman sözleşmesine taraf olmasını bütünüyle engellemez. Ancak bu borç, pay sahipliği sıfatından otomatik doğan bir yükümlülük değil; ayrıca kurulan sözleşmesel ilişkiden kaynaklanır.

Esas sözleşmede ayni tali yükümlülük

TTK m.480/4, pay senetlerinin devrinin şirket onayına bağlı olduğu hâllerde, şirketin işletme konusunun gerçekleşmesine hizmet eden ve para dışında kalan belirli dönemsel edimlerin esas sözleşmeyle öngörülebilmesine imkân verir. Bu istisna, ortaklara sınırsız nakit ödeme borcu yüklenebileceği anlamına gelmez.

Limited Şirket Ortağının Temel Yükümlülüğü

TTK m.573/2 uyarınca limited şirket ortakları şirket borçlarından sorumlu değildir; taahhüt ettikleri esas sermaye paylarını ödemek ve şirket sözleşmesinde öngörülen ek ödeme ile yan edim yükümlülüklerini yerine getirmekle yükümlüdür.

Bu nedenle limited şirkette üç farklı alan birbirinden ayrılmalıdır:

1. Sermaye taahhüdü: Ortağın esas sermaye payı karşılığı ödemesi gereken tutar.
2. Ek ödeme yükümlülüğü: Şirket sözleşmesinde özel olarak öngörülmüş, kanuni şartlara ve sınıra tabi ilave nakdî yükümlülük.
3. Ortak borcu: Ortağın ayrıca ve gönüllü olarak şirkete verdiği, kural olarak geri ödenmesi gereken finansman.

Sermaye Artırımı Ortağa Ek Para Borcu Doğurur mu?

Sermaye artırımı, şirketin esas sermayesinin kanundaki karar ve tescil usulüyle yükseltilmesidir. Artırım kararı tek başına her ortağın mutlaka yeni pay taahhüt etmesi sonucunu doğurmaz. Ortağın ödeme borcu, artırım kapsamında yeni pay almayı veya taahhütte bulunmayı kabul etmesiyle doğar.

Rüçhan hakkı zorunluluk değil haktır

Anonim şirkette TTK m.461, limited şirkette TTK m.591 uyarınca ortaklar kural olarak mevcut payları oranında yeni pay alma hakkına sahiptir. Bu hak, ortağın ortaklık oranını korumasını sağlar; fakat ortağın her durumda artırıma katılma zorunluluğu değildir.

Ortak rüçhan hakkını kullanmaz ve artırım başka ortaklar veya yeni yatırımcı tarafından karşılanırsa, ortağın nominal payı aynı kalsa bile toplam sermaye içindeki oranı azalabilir. Bu durum oy, kâr payı ve tasfiye payı oranlarını etkileyebilir.

Rüçhan hakkı keyfî biçimde kaldırılamaz

Rüçhan hakkı yalnız kanundaki nisap ve haklı sebep şartlarıyla sınırlandırılabilir veya kaldırılabilir. Bu işlemle belirli ortakların haksız biçimde yararlandırılması ya da kayba uğratılması mümkün değildir.

Yargıtay 11. Hukuk Dairesinin 26.02.2019 tarihli E.2017/5121, K.2019/1547 sayılı kararında, sermaye artırımına ihtiyaç bulunsa dahi azınlık ortağın pay oranını aşırı biçimde düşüren ve çıkarlarını zedeleyen artırım kararı dürüstlük kuralı bakımından değerlendirilmiş ve iptal edilmiştir. Bu yaklaşım, sermaye artırımının finansman amacı taşımasının kötüye kullanım denetimini ortadan kaldırmadığını gösterir.

Limited Şirkette Ek Ödeme Yükümlülüğü

TTK m.603, limited şirket ortaklarının şirket sözleşmesiyle esas sermaye payı bedeli dışında ek ödeme ile yükümlü tutulabilmesine izin verir. Ancak bu kurum sınırsız finansman çağrısı değildir.

Ek ödeme şirket sözleşmesinde bulunmalıdır

Ek ödeme yükümlülüğünün ortağa yöneltilebilmesi için şirket sözleşmesinde açıkça öngörülmesi gerekir. Yükümlülük sonradan getirilecek veya artırılacaksa TTK m.607 uyarınca ilgili ortakların oybirliğiyle karar vermesi gerekir. Ortakların rızası olmadan basit çoğunluk kararıyla yeni ek ödeme borcu oluşturulamaz.

Hangi hâllerde istenebilir?

TTK m.603'e göre ek ödeme ancak şu hâllerden biri gerçekleştiğinde istenebilir:

• Şirket esas sermayesi ile kanuni yedek akçeler toplamı şirket zararını karşılamıyorsa,
• Şirket bu ek araçlar olmadan işlerine gereği gibi devam edemiyorsa,
• Şirket sözleşmesinde tanımlanmış ve özkaynak ihtiyacı doğuran başka bir hâl gerçekleşmişse.

İflasın açılmasıyla ek ödeme yükümlülüğü muaccel hâle gelir. Şartlar gerçekleştiğinde talep yetkisi müdürlere aittir.

Ek ödemenin üst sınırı

Ek ödeme yükümlülüğü esas sermaye payını esas alan belirli bir tutar olarak yazılmalı ve ilgili esas sermaye payının itibari değerinin iki katını aşmamalıdır. Her ortak yalnız kendi payına bağlı ek ödemeden sorumludur.

Ek ödeme geri verilebilir mi?

TTK m.605 uyarınca yerine getirilen ek ödemeler ancak ek ödemeye ilişkin tutar serbestçe kullanılabilir yedek akçeler ve fonlarla tamamen karşılanmışsa ortağa geri verilebilir. Geri ödeme keyfî değildir; işlem öncesinde finansal durum ve denetim şartları incelenmelidir.

Yan Edim Yükümlülüğü Ek Ödemeden Farklıdır

TTK m.606, şirket sözleşmesinde şirketin işletme konusunun gerçekleşmesine hizmet edecek yan edim yükümlülükleri öngörülmesine imkân verir. Yan edim; mal teslimi, hizmet, kullanım hakkı veya belirli davranış yükümlülüğü olabilir. Ek ödeme ise nakdî özkaynak desteği niteliğindedir.

Yan edimlerin konusu, kapsamı ve diğer esaslı noktaları şirket sözleşmesinde belirli veya belirlenebilir olmalıdır. Yalnız "ortaklar şirketin ihtiyaçlarını karşılar" gibi belirsiz hükümler sınırsız borç kaynağı oluşturmaz.

Ortağın Şirkete Borç Vermesi Ek Ödeme Değildir

Ortak borcu, ortağın şirkete geri ödenmek üzere finansman sağlamasıdır. Şirket bu işlemle ortağa borçlanır. Ek ödeme ise şirket sözleşmesine ve kanundaki şartlara dayalı özel bir ortaklık yükümlülüğüdür; geri verilmesi sınırlıdır.

Ortaklar Sözleşmesindeki Finansman Taahhütleri

Ortaklar sözleşmesinde tarafların belirli bütçe açığına, yatırım turuna veya performans göstergesine bağlı olarak şirkete kaynak sağlaması kararlaştırılabilir. Bu taahhüt, şirketler hukuku bakımından otomatik sermaye borcu yaratmayabilir; fakat taraflar arasında sözleşmesel sorumluluk ve tazminat sonucu doğurabilir.

Finansman hükmünde şu konular açık olmalıdır:

• Kaynak ihtiyacını kim ve hangi veriyle tespit edecek?
• Katkı pay oranına göre mi, sabit mi olacak?
• Kaynak sermaye mi, borç mu, sermaye avansı mı sayılacak?
• Faiz, vade ve teminat nasıl belirlenecek?
• Bir ortak ödeme yapmazsa diğer ortağın katkısı pay oranını değiştirecek mi?
• Yeni yatırımcı alınması veya pay devri nasıl işleyecek?
• Finansman çağrısına itiraz ve bağımsız denetim yöntemi nedir?

Diğer Ortak Daha Fazla Para Koyarsa Ne Olur?

Bir ortak şirketin borçlarını öder veya şirkete fazla finansman sağlarsa, bu tutar otomatik olarak diğer ortağın borcu hâline gelmez. Ödemenin şirket adına yapıldığı ve şirketin borcu olduğu durumda alacak kural olarak şirkete yöneltilir.

Diğer ortağa rücu edilebilmesi için ortaklar arasında paylaştırma taahhüdü, borca katılma, garanti veya başka bir hukuki sebep bulunmalıdır. Yargıtay uygulamasında, yönetim organının sırf şirket borçlarını ödemek amacıyla diğer ortaklara ilave borç yüklemesi hukuka uygun kabul edilmemiş; ortağın borcunun taahhüt ettiği sermayeyle sınırlı olduğu belirtilmiştir.

Finansman Çağrısı Kötüye Kullanılabilir mi?

Sermaye artırımı veya finansman çağrısı gerçek şirket ihtiyacına dayanmalı, eşit işlem ve dürüstlük kurallarına uygun olmalıdır. Amaç, bir ortağın mali gücünden yararlanarak payını sulandırmak, şirketten çıkmaya zorlamak veya kontrolü ele geçirmekse kararın iptali ve yöneticilerin sorumluluğu gündeme gelebilir.

Aşağıdaki göstergeler kötüye kullanım riskini artırır:

• Finansman ihtiyacını gösteren bütçe veya rapor bulunmaması,
• İç kaynakların ve daha ölçülü seçeneklerin incelenmemesi,
• Olağan dışı yüksek artırım tutarı,
• Rüçhan hakkının gerekçesiz sınırlandırılması,
• Belirli ortağa çok kısa süre verilmesi,
• Ortak alacaklarının gerçeğe aykırı veya tartışmalı biçimde sermayeye dönüştürülmesi,
• Bilgi alma ve inceleme taleplerinin engellenmesi,
• Artırımın şirket ihtiyacından çok ortaklık oranını değiştirmeye hizmet etmesi.

Şirket Finansmanı İçin Karar Sırası

1. Nakit ihtiyacı, süre ve kullanım amacı bütçe ile tespit edilir.
2. Mevcut sermaye borçlarının ödenip ödenmediği kontrol edilir.
3. İç kaynaklar, tahsilat, maliyet azaltma ve banka finansmanı değerlendirilir.
4. Ortak borcu, sermaye artırımı ve varsa ek ödeme seçenekleri ayrı ayrı karşılaştırılır.
5. Vergi, pay oranı, teminat ve geri ödeme sonuçları hesaplanır.
6. Yetkili organ kararı, sözleşme, banka ve muhasebe kayıtları aynı hukuki niteliği gösterir.
7. Azınlık hakları, eşit işlem ve kötüye kullanım riski kontrol edilir.

Ödeme Yapmayan Ortağın Durumu

Ortak, kuruluşta veya sermaye artırımında açıkça taahhüt ettiği sermaye borcunu ödemezse temerrüt, faiz ve kanundaki diğer yaptırımlar uygulanabilir. Buna karşılık yeni pay taahhüdünde bulunmayan ortağa yalnız artırım kararı gerekçe gösterilerek sermaye borcu yüklenemez.

Şirket sözleşmesinde geçerli ek ödeme yükümlülüğü varsa ve TTK m.603 şartları gerçekleşmişse müdürler ödeme isteyebilir. Gönüllü finansman protokolünde ise yaptırım, sözleşmenin içeriği ve şirketler hukuku sınırları içinde değerlendirilir.

Ek Finansman Öncesi Belge Kontrolü

• Güncel şirket sözleşmesi ve tüm değişiklikler,
• Pay defteri ve ortaklık oranları,
• Ödenmiş ve ödenmemiş sermaye kayıtları,
• Son finansal tablolar ve nakit akışı,
• TTK m.376 kapsamında sermaye kaybı/borca batıklık incelemesi,
• Genel kurul ve yönetim organı kararları,
• Rüçhan hakkı bildirimleri,
• Ortak cari hesapları ve mutabakatlar,
• Ortaklar sözleşmesindeki finansman hükümleri,
• Kredi, kefalet ve teminat sözleşmeleri.

Sonuç

Şirketin finansman ihtiyacı, ortakların sınırsız ek ödeme yükümlülüğü anlamına gelmez. Taahhüt edilmiş sermaye borcu, sermaye artırımına katılma, limited şirkette sözleşmeye bağlı ek ödeme ve gönüllü ortak borcu farklı kurumlardır. Her yöntem; pay oranı, geri ödeme, vergi, rüçhan hakkı ve kötüye kullanım riski bakımından ayrı sonuç doğurur. Finansman çağrısı yapılmadan önce gerçek ihtiyaç raporlanmalı, daha ölçülü seçenekler incelenmeli ve ortakların yükümlülüğü geçerli hukuki dayanağa bağlanmalıdır.

Sıkça Sorulan Sorular

Şirket zarar ederse ortaklar zararı cebinden kapatmak zorunda mıdır?

Kural olarak hayır. Ortağın yükümlülüğü taahhüt ettiği sermaye ile sınırlıdır. Limited şirket sözleşmesinde geçerli ek ödeme yükümlülüğü varsa ve TTK m.603 şartları gerçekleşirse farklı sonuç doğabilir.

Sermaye artırımına katılmayan ortak şirketten çıkarılır mı?

Sırf rüçhan hakkını kullanmamak otomatik çıkarma sebebi değildir. Mevcut payı devam eder; ancak artırım başkalarınca karşılanırsa pay oranı azalabilir. Taahhüt edilmiş yeni sermaye borcunun ödenmemesi ayrı bir durumdur.

Ortağın pay oranı hangi durumda azalır?

Bedelli sermaye artırımında ortak yeni pay alma hakkını kullanmaz ve artırım başka kişilerce karşılanırsa toplam sermaye içindeki oranı düşebilir. İç kaynaklardan bedelsiz artırımda oranlar kural olarak korunur.

Limited şirkette ek ödeme kararı çoğunlukla alınabilir mi?

Ek ödeme yükümlülüğünün şirket sözleşmesinde bulunması gerekir. Sonradan getirilmesi veya artırılması ilgili ortakların oybirliğini gerektirir. Basit çoğunlukla sınırsız ek ödeme yüklenemez.

Ek ödeme tutarının sınırı nedir?

TTK m.603 uyarınca bir esas sermaye payına bağlı ek ödeme, o payın itibari değerinin iki katını aşamaz ve belirli bir tutar olarak şirket sözleşmesinde gösterilmelidir.

Ortağın şirkete verdiği borç pay oranını artırır mı?

Hayır. Borç vermek tek başına sermaye payını artırmaz. Pay oranının değişmesi için usulüne uygun sermaye artırımı, pay edinimi veya devir işlemi gerekir.

Bir ortak şirket borçlarını tek başına öderse diğer ortağa rücu edebilir mi?

Otomatik olarak değil. Ödeme şirket adına yapılmışsa alacak kural olarak şirkete yönelir. Diğer ortağın sorumluluğu için ayrıca sözleşme veya başka bir hukuki sebep gerekir.

Kötü niyetli sermaye artırımına karşı ne yapılabilir?

Karara muhalefetin tutanağa geçirilmesi, bilgi ve belgelerin toplanması, rüçhan hakkı ihlali ve dürüstlük kuralına aykırılığın somutlaştırılması gerekir. Şartları varsa genel kurul kararının iptali veya butlanı ileri sürülebilir.

Kaynakça

1. 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu - TTK m.461, 480, 573, 590-592, 603-607, 621

2. Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, E.2017/5121, K.2019/1547, 26.02.2019

3. Ticaret Bakanlığı - Şirket Bilgileri ve Sermaye Şirketleri

4. Hasan Karakılıç, Limited Ortaklıkta Ek Ödeme Yükümlülüğü