HUKUK SÖZLÜĞÜ
Zamanaşımı
Zamanaşımı, bir alacağın kanunda belirlenen süre içinde ileri sürülmemesi hâlinde borçluya ifadan kaçınma def'i sağlayan kurumdur. Borcu kendiliğinden sona erdirmez ve hâkim tarafından kural olarak kendiliğinden uygulanmaz. Sürenin başlangıcı, durması, kesilmesi ve özel süreler her alacak için ayrıca incelenir.
Hukukî anlamı
Türk Borçlar Kanunu genel zamanaşımı süresini on yıl olarak düzenler; bazı alacaklar beş yıllık veya özel kanunlarda daha farklı sürelere tabidir. Süre kural olarak alacağın muaccel olmasıyla başlar. Haksız fiil, sebepsiz zenginleşme, iş, tüketici ve ticaret ilişkilerinde özel hükümler bulunabilir.
Borç ikrarı, kısmi ödeme, dava veya icra takibi gibi olaylar zamanaşımını kesebilir; belirli ilişkiler sürenin işlememesine veya durmasına neden olabilir. Kesilmeden sonra yeni süre başlar. Hak düşürücü süreyle karıştırılmamalıdır.
Zamanaşımının dolması, dava açılmasını veya icra takibi başlatılmasını kendiliğinden engellemez. Borçlunun usulüne uygun def’i ve bunun sonuçları değerlendirilir; hâkim TBK m. 161 kapsamında kendiliğinden zamanaşımını dikkate alamaz. Zamanaşımına uğramış borç ifa edilmişse, sırf bu nedenle ödeme geri istenemez (TBK m. 78/2).
Temel unsurlar ve uygulama ölçütleri
- Borcu sona erdirmez; borçluya ifadan kaçınma def’i sağlar.
- Kural olarak def'i olarak ileri sürülür.
- Genel ve özel süreler vardır.
- Durma ve kesilme nedenleri ayrı sonuç doğurur.
Uygulamadaki önemi
Yanlış süre hesabı telafisi güç hak kaybına yol açabilir. Alacağın türü, muacceliyet tarihi, tebligatlar, ikrar, ödeme ve önceki başvurular kronolojik olarak incelenmelidir.
Karıştırılan kavramlar
- Zamanaşımı kural olarak savunma üzerine uygulanır; hak düşürücü süre mahkemece kendiliğinden dikkate alınabilir ve hakkın kullanılmasını sona erdirir.
- Davanın açılması zamanaşımını kesebilir; ancak usulî sonucun ve sonraki işlemlerin etkisi ayrıca değerlendirilir.
Uygulama örneği
Alacaklıya yapılan kısmi ödeme, koşulları varsa borcun ikrarı sayılarak zamanaşımını kesebilir ve yeni sürenin başlamasına neden olabilir.
Sık sorulan sorular
Mahkeme zamanaşımını kendiliğinden uygular mı?
Kural olarak hayır. Borçlunun zamanaşımı def'ini süresinde ileri sürmesi gerekir.
Her alacak on yılda mı zamanaşımına uğrar?
Hayır. Beş yıllık ve daha kısa veya uzun özel süreler vardır; alacağın hukukî niteliği belirlenmelidir.
Kaynaklar ve kapsam
- T.C. Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı — 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu · m. 78/2, 146-161(erişim: 24 Eylül 2026)
Açıklama genel bilgilendirme içindir; somut olay ayrıca değerlendirilmelidir.