Yabancı dil sınavındaki puan artışı, tek başına ve her durumda eş değer sınava çağrılmayı haklı kılmaz. ÖSYM'nin sınav güvenliğini denetleme yetkisi vardır; ancak eğitim ve akademik kazanımlar üzerinde sonuç doğurabilecek bir çağrı, somut bulgularla gerekçelendirilmelidir. Önceki sınavlarla karşılaştırma yapılması, adayın açıklamalarının ve aradan geçen sürenin değerlendirilmesi ihtiyacını ortadan kaldırmaz.
Anayasa Mahkemesi, Özcan Bayrak, B. No: 2019/14060, 3/11/2022 kararında, yıllar önceki yabancı dil sınavının şüpheli bulunması üzerine eş değer sınava çağrılan bir akademisyenin eğitim hakkının ihlal edildiğine karar vermiştir. Karar, bütün eş değer sınavları hukuka aykırı saymaz. Denetim yetkisinin kullanılmasını haklı kılan olguların açıklanmasını ve müdahalenin eğitim üzerindeki etkisinin dikkate alınmasını gerektirir.
Eş değer sınava çağırma yetkisinin sınırı nedir?
6114 sayılı Kanun'un 9. maddesinin sekizinci fıkrası, sınav belgelerinde, elektronik kayıtlarda veya yapılan analizlerde olağan dışı bulgulara rastlanması hâlinde adayların Yönetim Kurulu kararıyla eş değer sınava çağrılmasını düzenler. Düzenlemede maliyetin ÖSYM tarafından karşılanması, önceki sınavın geçerliliğinin eş değer sınav sonucuna göre değerlendirilmesi ve çağrıya rağmen katılmamanın sonucu da yer alır.
Buradaki yetki, hiçbir araştırma yapılmadan adayın başarısından kuşku duyulabilmesi anlamına gelmez. Kanun, olağan dışı bulgulara rastlanmasını aramaktadır. Bu nedenle incelemenin hangi verilere dayandığı ve bulguların neden yeni sınavı gerekli kıldığı gösterilmelidir. Sınav güvenliği meşru bir amaçtır; fakat amaç ile seçilen araç arasındaki bağ ayrıca kurulmalıdır.
Karardan doğrudan alıntı
“Anılan Kanun ile bu yetki ÖSYM'ye tanınmış olup söz konusu işlem olağan dışı bulguların ortaya konulması şartına bağlanmıştır.”
Alıntının yeri: AYM, Özcan Bayrak, B. No: 2019/14060, 3/11/2022, § 51. Alıntı, idarenin yetkisinin varlığı ile kullanılma koşulunu birlikte gösterir.
Hukuki nitelendirme: Eş değer sınava çağırma, sınav güvenliğine ilişkin idari bir işlemdir. Bu işlem, adayın kopya çektiğine dair kesinleşmiş ceza mahkûmiyetiyle aynı şey değildir. Öte yandan ceza mahkûmiyeti bulunmaması da idarenin hiçbir inceleme yapamayacağı anlamına gelmez. İdari işlemin kendi maddi ve hukuki koşulları ortaya konulmalıdır.
Özcan Bayrak başvurusunda ne yaşandı?
Başvurucu, 2005 yılı sonbahar dönemindeki Üniversitelerarası Kurul Yabancı Dil Sınavı'ndan 70 puan alarak doktora programına kabul edildi. Eğitimini tamamladı ve akademik görevlerde bulundu. Daha önce çalıştığı üniversitenin bildiriminden sonra yabancı dil sınavları incelendi. ÖSYM, önceki sınav puanlarıyla karşılaştırma yaparak başvurucuyu 2018 yılında eş değer sınava çağırdı.
Başvurucu, başarılı olduğu sınavdan önce dil kursuna katıldığını, özel ders aldığını ve çalışmasını yoğunlaştırdığını belirtti. Ayrıca uzun süre sonra yapılacak bir sınavın geçmişteki yabancı dil düzeyini nasıl göstereceğini sorguladı. Açtığı iptal davası reddedildi; kararın kanun yolu incelemesinden geçmesinin ardından AYM'ye bireysel başvuruda bulundu.
Çağrıdan sonraki işlemler neden ayrı anlatılmalıdır?
Bireysel başvurudan sonra sınava yeniden çağrı, sınav sonucunun geçersiz sayılması, doktora diplomasının iptali ve üniversiteyle ilişiğin kesilmesi gibi gelişmeler yaşandı. Bunlara karşı ayrı davalar açıldı. AYM kararının 21–23. paragrafları, başvuru sonrasındaki bu yargısal süreçleri ayrıca anlatır.
İncelenen temel uyuşmazlık, 2018 yılındaki eş değer sınava çağırma işlemidir. Sonradan açılan diploma ve ilişik kesme davalarını, AYM'nin doğrudan sonuçlandırdığı davalar gibi aktarmak doğru değildir. Kararda bir uyuşmazlığın geçmişinin anlatılması, o işlemlerin tamamı hakkında aynı hükmün kurulduğu anlamına gelmez.
AYM'nin hükmü nedir?
AYM'nin hükmü: Anayasa'nın 42. maddesinde güvence altına alınan eğitim hakkının ihlal edildiğine oybirliğiyle karar verilmiştir. İhlalin sonuçlarının giderilmesi için yeniden yargılama yapılmak üzere karar Ankara 14. İdare Mahkemesine gönderilmiştir. Başvurucu lehine yargılama giderine hükmedilmiştir; hükümde ayrıca bir manevi tazminat ödemesi bulunmamaktadır.
Özel hayata saygı ve adil yargılanma haklarına ilişkin şikâyetler yönünden ayrıca değerlendirme yapılmamıştır (§ 61). Dolayısıyla karar, üç ayrı hakkın ihlaline hükmedilmiş gibi sunulmamalıdır. AYM'nin kararı doğrudan yeni bir dil puanı belirlemez, diploma düzenlemez veya bütün benzer çağrıları topluca iptal etmez. Özel hayata saygı hakkının kapsamı özel hayata saygı ve kişisel verilerin korunması yazısında incelenmiştir.
Diploma henüz iptal edilmeden eğitim hakkına müdahale olur mu?
Eğitim hakkı yalnız okula ilk kabulü korumaz. Usulüne uygun biçimde tamamlanan eğitimden yararlanma ve eğitimin resmî makamlarca tanınması da değerlendirmeye girer. AYM, çağrı yazısında sınava katılmamanın önceki sınavın ve ona bağlı hakların geçersiz sayılmasıyla ilişkilendirildiğini dikkate almıştır. Eğitime erişim ve disiplin işlemleri eğitim hakkı yazısında, disiplin cezaları ile ceza soruşturmasının sınırları ise eğitim hakkına müdahalelerde disiplin cezaları ve ceza soruşturması yazısında ele alınmıştır.
Kararın 38. paragrafında, eğitim hakkı üzerinde yakın ve kayda değer bir risk doğmasının müdahalenin varlığı bakımından yeterli olabileceği açıklanır. Somut olayda doktora diplomasının geçerliliği üzerinde yakın ve makul bir risk oluştuğu kabul edilmiştir. Böylece çağrı işlemi, sonuçları bakımından etkisiz ve yalnız bilgilendirici bir yazı gibi görülmemiştir.
Bu yaklaşım, her sınav davetinin eğitim hakkını ihlal ettiği anlamına gelmez. Önce müdahalenin varlığı belirlenir; ardından kanuni dayanak, meşru amaç ve gereklilik incelenir. Özcan Bayrak kararında kanunilik ve sınav güvenliğine yönelik meşru amaç kabul edilmiş; ihlal, müdahalenin somut olayda zorunlu olduğunun gösterilememesi nedeniyle tespit edilmiştir.
Puan farkı ve uzun zaman aralığı nasıl değerlendirilmelidir?
İstatistiksel fark neden tek başına kesin sonuç değildir?
AYM, raporda önceki puanların ve başarı grafiğinin dikkate alındığını; madde güçlüğü ve ayırt ediciliğe ilişkin verilerin mevcut olmadığının belirtildiğini kaydetti. Soru kitapçıkları ve cevap anahtarları üzerinden inceleme yapılmamasının nedeni de açıklanmamıştı (§ 53). Ayrıca ihbarın hangi ciddi bulgulara dayandığı yeterince tartışılmamıştı. Gerekçe yükümlülüğünün genel kapsamı gerekçeli karar hakkı yazısında anlatılmaktadır.
Başvurucunun kurs, özel ders ve yoğun çalışma açıklamaları bütünüyle anlamsız kabul edilebilecek nitelikte değildi. AYM, açıklamaların bu koşullarda dikkate alınması gerektiğini değerlendirdi (§ 58). Bu, kişinin kendi beyanıyla her şüpheyi ortadan kaldırabileceği anlamına gelmez; idarenin karşılaştırma verileriyle adayın açıklamasını birlikte değerlendirmesi gerektiğini gösterir.
Aradan geçen yıllar denetimi tamamen engeller mi?
Karar, belirli sayıda yıl geçince bütün sınavların denetim dışına çıkacağını söylemez. Ancak on iki yılı aşan süre boyunca kamu makamlarınca geçerli kabul edilen ve akademik kazanımlara dayanak olan bir sonucun sorgulanması, daha ciddi bir gerekçelendirme ihtiyacı doğurur. AYM, bu olayda olağan dışı bulgu ölçütünün katı uygulanması gerektiğini belirtmiştir (§ 57).
Değerlendirmemiz: Uzun süre, inceleme yetkisini kendiliğinden sona erdiren bir süre kuralı olarak kullanılmamalıdır. Etkisi, hukuki güvenlik ve iyi yönetişim çerçevesindedir. İdare, daha önce tanıdığı sonuca yönelik şüpheyi neden ciddi bulduğunu ve geçmişe dönük müdahaleyi hangi somut verilerle gerekli gördüğünü açıklamalıdır.
Bir çağrı işlemi incelenirken hangi kayıtlar karşılaştırılmalıdır?
| Kayıt veya belge | Açıklığa kavuşturduğu mesele |
|---|---|
| Çağrı yazısı ve Yönetim Kurulu kararı | İşlemin dayanağı, kapsamı ve bildirilen sonuçları |
| Aday değerlendirme raporu | Kullanılan veriler, yöntem ve olağan dışı bulgunun niteliği |
| Önceki sınav tarihleri ve sonuçları | Karşılaştırmanın zaman ve sınav türü bakımından anlamı |
| Kurs ve çalışma kayıtları | Başarı artışına ilişkin açıklamanın somut dayanakları |
| Diploma ve akademik işlem belgeleri | Çağrının eğitim üzerinde doğurabileceği gerçek etki |
Tablo, kararın ölçütlerinden hareketle hazırlanmış inceleme önerisidir. Listelenen her belgenin her olayda zorunlu olduğu veya bunların sunulmasının davayı kazandıracağı söylenemez. Amaç, uyuşmazlığı yalnız iki puan arasındaki farkın tartışıldığı dar bir çerçeveden çıkarıp işlem gerekçesiyle birlikte değerlendirmektir.
Raporun bir bölümüne erişilememesi hâlinde hangi bilgiye neden ihtiyaç duyulduğu açıklanmalıdır. İdarenin eldeki bütün verileri değerlendirdiği varsayılmamalı; bunun karar gerekçesinde karşılığı aranmalıdır. Aynı şekilde adayın açıklamaları da mümkün olan ölçüde tarihli kayıtlarla desteklenmelidir.
Çağrıya karşı dava açmak sınava katılma yükümlülüğünü kaldırır mı?
Dava açılmasıyla işlemin uygulanmasının kendiliğinden durduğu varsayılmamalıdır. 6114 sayılı Kanun'un 9. maddesinin sekizinci fıkrası çağrıya rağmen sınava katılmamanın sonucunu düzenlediğinden, çağrının görmezden gelinmesi ciddi hak kayıpları doğurabilir. Başvuru yolu, geçici hukuki koruma ihtiyacı ve varsa mazeret aynı anda değerlendirilmelidir.
ÖSYM sınavlarına ilişkin uyuşmazlıklarda özel yargılama usulleri gündeme gelebilir. 2577 sayılı Kanun'un 20/B maddesi kapsamındaki merkezî ve ortak sınav işlemlerinde dava açma süresi on gündür; nihai karara karşı temyiz süresi tebliğden itibaren beş gündür. Bu usulde aynı Kanun'un 11. maddesindeki idari başvuru hükümleri uygulanmaz. Dolayısıyla idareye dilekçe verilmesinin dava süresini durdurduğu varsayılmamalıdır.
Ancak her ÖSYM yazısının veya her diploma işleminin kendiliğinden 20/B kapsamında olduğu da söylenemez. Somut çağrının niteliği ve uygulanacak usul ayrıca belirlenmelidir. Çağrı işlemi, sonuç iptali, diploma iptali ve ilişik kesme işlemi ayrı kararlar ise her birinin tebliği, dava konusu edilmesi ve ilgili kanun yolu ayrı incelenmelidir. Dava açma ve kanun yollarına ilişkin genel bilgi için mahkemeye erişim hakkı yazısına bakılabilir.
AYM'ye bireysel başvuru da ilk derece idari davanın yerine geçmez. Olağan etkili yollar tüketildikten sonra 6216 sayılı Kanun'daki genel otuz günlük süre ve diğer kabul edilebilirlik koşulları değerlendirilir. AYM'den alınan bir örnek kararın sunulması, devam eden davada yürütmenin durdurulması veya iptal kararı verilmesini otomatik hâle getirmez.
Sonuç
Eş değer sınava çağırma yetkisi, olağan dışı bulgunun ortaya konulmasına ve müdahalenin gerekçelendirilmesine bağlıdır. Özcan Bayrak kararında puan karşılaştırması, ihbarın içeriği, adayın açıklamaları, geçen süre ve akademik kazanımlar birlikte ele alınmıştır. Hukuki inceleme, sınav güvenliğinin korunmasını kabul ederken eğitim hakkına yüklenen külfetin neden gerekli olduğunu da sorgulamalıdır. Nitelikli haklara ilişkin diğer kararlarla birlikte okumak için AYM kararlarıyla nitelikli haklar ve askerlerin ifade özgürlüğü yazılarına bakılabilir.
Sıkça Sorulan Sorular
Puanımın önceki sınava göre yükselmesi yeniden sınava çağrılmam için yeterli midir?
Her olayda tek başına yeterli değildir. Kullanılan analiz, somut bulgular, sınavlar arasındaki süre ve başarı artışına ilişkin açıklamalar birlikte değerlendirilmelidir.
Aradan çok yıl geçtiyse sınav denetlenemez mi?
Karar böyle bir mutlak yasak koymamıştır. Uzun süre ve o sonuca dayanılarak kazanılan eğitim menfaatleri, şüphenin ciddi biçimde temellendirilmesi ihtiyacını artırır.
Çağrının iptali için dava açtığımda sınava gitmeyebilir miyim?
Davanın açılması tek başına yeterli güvence sayılmamalıdır. İşlemin uygulanması, varsa yürütmenin durdurulması kararı ve mazeret koşulları incelenmelidir. Katılmama kanunda sonuç bağlanan bir davranıştır.
AYM Özcan Bayrak'a doğrudan diploma verilmesini mi emretti?
Hayır. Eğitim hakkının ihlalini tespit ederek çağrı işlemi hakkındaki yargılama için yeniden yargılama yolunu göstermiştir. Diploma ve ilişik kesme işlemlerine ilişkin ayrı davalar kararın olay bölümünde ayrıca anlatılmıştır.
Her ihlal kararında manevi tazminat bulunur mu?
Hayır. Bu kararda yeniden yargılama ve yargılama gideri ödemesi yer alır. Yargılama gideri, manevi tazminatla aynı ödeme türü değildir.
Kaynakça
- AYM, Özcan Bayrak, B. No: 2019/14060, 3/11/2022, §§ 5–26, 33–64 ve hüküm. Tam metin erişimi oturum gerektirebilir.
- 6114 sayılı Ölçme, Seçme ve Yerleştirme Merkezi Hizmetleri Hakkında Kanun, m.9/8.
- Türkiye Cumhuriyeti Anayasası, m.13 ve 42.
- 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu, m.20/B ve 27; resmî konsolide metin, erişim 13/10/2026.
- 6216 sayılı Kanun, m.45–50.
- AYM, Nitelikli Haklar: Karar Özetleri, Haziran 2025, basılı s.130–131.