Yabancı ülkede hazırlanmış vasiyetnamenin Türkiye’de uygulanması, vasiyetnamenin şeklen geçerliliği, içeriği, açılması ve bırakılan malın teslimi bakımından ayrı incelemeler gerektirir. Yabancı noterin belge düzenlemesi veya yabancı mahkemenin vasiyetnameyi açması, Türkiye’deki tapunun doğrudan değişeceği anlamına gelmez. [1] [2]
Geçerlilik hangi hukuka göre incelenir?
MÖHUK m.20, ölüme bağlı tasarrufun şekli ve ehliyeti için özel kurallar içerir. Şekilde m.7 bağlantısı ve ölenin millî hukukuna uygunluk; tasarruf ehliyetinde tasarrufun yapıldığı andaki millî hukuk değerlendirilir. Uygulanabilir milletlerarası sözleşmeler ayrıca kontrol edilir. Türkiye’deki taşınmaz mirası için Türk hukukunun uygulanması, bütün şekil sorunlarının yalnız tek ülke hukukuyla çözüleceği anlamına gelmez. [1]
Esas bakımından mirasçılar, saklı pay ve tasarrufun etkisi ayrıca belirlenir. Vasiyetname bütün terekeyi mi, belirli oranı mı, yalnız bir evi mi konu alıyor? Birden fazla ülkede düzenlenmiş vasiyetname varsa önceki tasarrufun kaldırılıp kaldırılmadığı ve malların çakışıp çakışmadığı araştırılır.
Atanmış mirasçı ile vasiyet alacaklısı
Terekenin tamamının veya belli oranının bırakılması mirasçı atama niteliğinde olabilir. Belirli bir malın bırakılması ise vasiyet alacağı doğurabilir. Birinde mirasçılık ve külli halefiyet; diğerinde yükümlü kişiden edim isteme gündeme gelir. “Ev bana yazılmış, artık tapu benim” sonucu her tasarruf için doğru değildir. [2]
Bu ayrım mirasçılık belgesinin içeriğini, borç sorumluluğunu ve uygulanacak tapu işlemini etkiler. Vasiyeti yerine getirme görevlisinin bulunması da onun bütün malların maliki olduğu anlamına gelmez; yetkisi görev ve tasarrufun içeriğiyle sınırlıdır.
Türkiye’de açılma ve tebligat
Vasiyetnamenin bulunması halinde yetkili makama teslimi, açılması ve ilgililere bildirilmesi gündeme gelir. Açılma işlemi vasiyetin kesin olarak geçerli olduğuna veya saklı payı ihlal etmediğine ilişkin nihai hüküm değildir. İptal, tenkis ve diğer talepler kendi koşul ve sürelerine tabidir. [2]
Yabancı vasiyetnamenin aslı veya usulüne uygun örneği, ekleri, tercümesi ve tasdikleri hazırlanır. Yabancı mahkemede açılmışsa kararın tam metni, tebligat ve kesinleşme bilgileri de alınır. Sadece “itiraz edilmemiştir” yazısı her hukuki sorunu çözmez.
Gerçek Yargıtay kararındaki tanıma ve tenfiz ayrımı
Yargıtay 7. Hukuk Dairesinin 19.02.2024 tarihli, E.2023/1967, K.2024/926 kararında Yunanistan’daki vasiyetname ve açılma kararı ile veraset belgesi ayrı incelenmiştir. Vasiyetname ve açılma yönünden tenfiz ibaresi çıkarılarak hüküm düzeltilmiş; yabancı veraset belgesinin tanıma ve tenfizi yönünden bozma yapılmıştır. [3]
Karar, açılma kararının tanınmasıyla Türkiye’de taşınmazın tesliminin aynı olmadığını gösterir. Ayrıca mirasçılık belgesinin kesin hüküm niteliği ayrı değerlendirilmiştir. Bu nedenle tek dilekçede farklı belgeler için aynı sonuç istenmeden önce her belgenin işlevi ve uygun usul belirlenmelidir.
Malın teslimi veya tescili
| İstenen sonuç | Önce çözülecek konu |
|---|---|
| Mirasçı sıfatının belgelenmesi | Atama ve payın hukuki niteliği |
| Banka parasının alınması | Hak sahibi, ortaklık ve vergi |
| Belirli evin devri | Vasiyet alacağı ve tescil dayanağı |
| Yabancı kararın etkisi | Tanıma veya tenfiz koşulları |
| Görevlinin işlem yapması | Yetki ve hesap verme sınırı |
Vasiyet yükümlüsü teslimi yapmıyorsa uygun eda veya tescil talebi gerekebilir. Davalı, görevli mahkeme ve yetki talebin niteliğine göre belirlenir. İhtiyati tedbir, taşınmazın devredilmesi veya varlığın kaybolması riskine göre değerlendirilir. [4]
İptal ve tenkis süreleri
Türk hukukunun uygulandığı durumda vasiyetnamenin iptali ve tenkis, farklı sebep ve süre kurallarına tabidir. TMK m.559 ve m.571’deki öğrenme ve üst süreler; ölüm, açılma ve tasarrufun türüyle birlikte hesaplanır. Vasiyetnamenin açılmasını beklemek her türlü hakkın süresini durdurmaz. [2]
İptal bakımından ehliyet, irade sakatlığı, hukuka aykırı içerik veya şekil; tenkiste saklı pay ihlali incelenir. Her hoşnutsuz mirasçı aynı davayı açamaz. Saklı payı olmayan kişi ile saklı pay sahibi kişinin talep seçenekleri farklı olabilir.
Vasiyetnamenin bütün ekleri neden istenir?
Yabancı ülkedeki vasiyetname bazen ek bir tasarrufla değiştirilmiş, yalnız belli ülkedeki mallarla sınırlandırılmış veya önceki bir vasiyetnameye atıf yapmış olabilir. Tek sayfalık özet ya da tercüme, malın kime bırakıldığını anlamaya yetmeyebilir. Asıl metin, ekler, sonradan yapılan değişiklikler ve varsa kaldırma belgesi birlikte incelenmelidir. Bir ülkede düzenlenen yeni belgenin diğer ülkedeki bütün tasarrufları kaldırdığı otomatik kabul edilmez. [1]
Tercümede kullanılan “mirasçı”, “yönetici”, “vasiyet alacaklısı” ve “icracı” kelimeleri farklı hukuk sistemlerinde aynı yetkiyi ifade etmeyebilir. Belge sahibinin malı kendi adına isteme hakkı mı, terekeyi yönetme görevi mi bulunduğu belirlenir. Yabancı hukukun içeriğinin tespiti gerektiğinde yalnız sözlük karşılığına değil, ilgili hukuk kuralına başvurulur. MÖHUK m.2 bu incelemenin yargılamadaki çerçevesini oluşturur. [1]
Türkiye’deki taşınmaz yönünden hangi sorular çözülür?
İlk soru vasiyetnamenin şeklen geçerli olup olmadığıdır. İkinci soru tasarrufu yapanın ehliyetidir. Üçüncü soru Türkiye’deki taşınmaz hakkında tasarrufun miras ve saklı pay hükümleri bakımından ne sonuç doğurduğudur. Bunlar farklı bağlama kurallarına tabi olabilir. Türkiye’deki taşınmaz mirasına Türk hukukunun uygulanması, yabancı ülkede düzenlenmiş her vasiyetnamenin geçersiz olduğu sonucunu doğurmaz. [1]
Lehine ev bırakılan yabancı kişinin edinim koşulları da ayrıca incelenir. Vasiyetin geçerli olmasıyla yabancı kişinin taşınmazı kendi adına muhafaza edebilmesi aynı sorun değildir. Tapu Kanunu’nun ilgili sınırları ve gerektiğinde tasfiye hükümleri değerlendirilir. Bu inceleme, atanmış mirasçı veya belirli mal vasiyeti ayrımının yerini tutmaz. [5]
Vasiyet alacaklısının talebi ne zaman doğar?
Türk hukukunun uygulandığı durumda belirli mal vasiyeti, kural olarak yükümlüye karşı kişisel talep hakkı doğurur. TMK m.600’de talebin muacceliyeti ve yerine getirilmemesi halinde dava düzenlenmiştir. Hak sahibi mirasçılık belgesini göstererek her durumda doğrudan banka parasını çekemez veya tapuyu değiştiremez. Yükümlünün kim olduğu, vasiyetin koşulu, ifa zamanı ve malın mevcut olup olmadığı belirlenmelidir. [2]
Örneğin yalnız belirli bir ev bırakılmışsa, vasiyet alacaklısının bütün tereke borçlarına atanmış mirasçı gibi külli halef olduğu varsayılmaz. Buna karşılık “terekemin yarısı” ifadesi farklı nitelendirilebilir. Başlığın “vasiyetname” olması bu ayrımı çözmez; metnin bütünü ve uygulanacak hukuk önemlidir.
İtirazın sebebi doğru dava yolunu belirler
Vasiyet yapanın ayırt etme gücü bulunmadığı iddiasında düzenleme tarihindeki sağlık kayıtları ve somut davranışlar önem taşır. Saklı payın zedelendiği iddiasında ise net tereke, hesaba eklenecek kazandırmalar ve tasarruf edilebilir kısım hesaplanır. Birincisiyle ikincisinin ispat konusu aynı değildir. İptal gerekçesi bulunmaması, tenkis talebinin de zorunlu olarak reddedileceği anlamına gelmez. [2]
Türk hukukunda iptal davasının bir yıllık öğrenme süresi yanında TMK m.559’daki on ve yirmi yıllık üst süreler; tenkiste m.571’deki bir ve on yıllık süreler kendi koşullarıyla değerlendirilir. Vasiyetnamenin açılması, hak sahibinin öğrenmesi ve kazandırmanın türü tarih çizelgesine yazılmalıdır. Sadece ölüm tarihinden başlayan tek süre tablosu bütün talepleri karşılamaz. Vasiyet alacağı bakımından m.602’deki zamanaşımı da ayrıca incelenir. [2]
Uygulama dosyasının tamamlanması
Yabancı kararın Türkiye’de etkili hale gelmesine ilişkin karar alındıktan sonra uygulanacak işlem açık olmalıdır. Banka ödemesi, tapu tescili ve taşınır teslimi ayrı belgelerle doğrulanır. Vasiyeti yerine getirme görevlisi varsa yetkisinin kapsamı ve hesap verme yükümlülüğü gözden geçirilir. Teslim yapılmadığında yalnız açılma kararını tekrar sunmak yerine, ifayı sağlayacak uygun talep kurulur.
Son tutanakta vasiyetin hangi maddesinin yerine getirildiği, hangi malın teslim edildiği, hangi vergi veya masrafın ödendiği ve açık kalan itirazlar gösterilir. Böylece vasiyetnamenin “açılmış” olması ile “yerine getirilmiş” olması arasındaki fark dosya üzerinde de görünür hale gelir.
Hangi mahkemeye hangi taleple başvurulur?
Vasiyetnamenin açılması, yabancı mahkeme kararının tanınması ve vasiyet borcunun yerine getirilmesi aynı dava değildir. Türk usul hukukunda vasiyetnamenin açılması çekişmesiz yargı kapsamında sulh hukuk mahkemesinin görev alanındadır. Yabancı ilamın tanınması veya tenfizinde MÖHUK m.51 ve 58’in düzenlediği asliye mahkemesi yolu değerlendirilir. Vasiyet alacağına dayalı eda veya tapu tescili talebi ise kendi görev ve yetki incelemesini gerektirir. [1] [4]
Milletlerarası miras davalarında MÖHUK m.43, ölenin Türkiye’deki son yerleşim yerini; böyle bir yer yoksa terekeye dahil malların bulunduğu yeri esas alır. Yabancı ilamın tanınması veya tenfizi için m.51’deki özel yetki sıralaması ayrıca incelenir. Bu nedenle dilekçenin başlığına yalnız “vasiyetnamenin tenfizi” yazmak yeterli değildir: Türk hukukunda vasiyet borcunun ifası mı, yabancı ilamın Türkiye’de icrası mı istendiği açıklanmalıdır.
Davalı, harç ve geçici koruma
Talep, hakkın yerine getirilmesinden sorumlu kişiye veya uyuşmazlığın gerektirdiği ilgililere yöneltilmelidir. Ölen kişi adına dava açılması, mirasçıların eksik gösterilmesi veya vasiyeti yerine getirme görevlisinin malik sanılması usul sorunu yaratır. Harç ve gider de talebin niteliği ve değerine göre belirlenir; bütün vasiyet işlemlerinin aynı maktu masrafla tamamlanacağı söylenemez.
Türkiye’deki evin devredilmek üzere olduğunu gösteren somut kayıt veya yazışma varsa HMK m.389 ve devamındaki koşullarla ihtiyati tedbir değerlendirilir. Vasiyetnamenin varlığı tek başına her mal üzerinde tedbir verilmesini sağlamaz. Korunacak hak, gecikme tehlikesi ve yaklaşık ispat açıklanmalı; tedbirin kapsamı istenen sonuca uygun kurulmalıdır. [4]
Sürelerin başlangıcı ve hukuki niteliği
Aşağıdaki tablo Türk hukukunun uygulandığı durum içindir. Yabancı hukuka tabi bir talebe incelemesiz taşınamaz. Öğrenmenin hangi yazışma, tebligat veya belgeyle gerçekleştiği dosyada ayrıca gösterilmelidir. [2]
| Talep | Süre ve başlangıç | Kritik ayrım |
|---|---|---|
| Ölüme bağlı tasarrufun iptali | Tasarruf, iptal sebebi ve hak sahipliğinin öğrenilmesinden 1 yıl; TMK m.559’daki başlangıçlardan iyiniyetli davalıya karşı 10, iyiniyetli olmayana karşı 20 yıl | Hak düşürücü süre; hükümsüzlüğün def’i yoluyla ileri sürülmesi saklı |
| Tenkis | Saklı payın zedelendiğinin öğrenilmesinden 1 yıl; vasiyetnamede açılmadan, diğer tasarruflarda mirasın açılmasından 10 yıl | Hak düşürücü süre; önceki tasarrufun canlanması ve def’i hükümleri ayrıca dikkate alınır |
| Vasiyet alacağı | Kazandırmanın öğrenilmesinden veya borç daha sonra muaccelse muacceliyetten 10 yıl | TMK m.602’de zamanaşımı; iptal ve tenkis süreleriyle aynı değildir |
Yargıtay kararının sınırı
Yukarıda incelenen 2024/926 sayılı karar tek başına bütün yabancı vasiyetnameler için aynı sonucu garanti etmez. Kararda geçen eski ölüm tarihine bağlı taşınmaz edinimi ve karşılıklılık açıklamaları bugünkü her dosyaya aynen taşınmamalıdır. Güncel esas inceleme MÖHUK m.20 ve somut edinime uygulanacak Tapu Kanunu m.35 üzerinden yapılır. Ayrıca tanımada MÖHUK m.58 uyarınca m.54/1-a’daki karşılıklılık şartı aranmaz; tanıma ile tenfiz koşulları bu noktada ayrılır. Kararın olaya ilişkin sonucu, genel kanun kuralının yerine geçirilmemelidir. [1] [3] [5]
Sonuç
Yabancı vasiyetnamenin uygulanması, belgenin varlığından başlayıp tescil veya teslimle biten bir süreçtir. Şekil, ehliyet, atama türü, açılma ve yabancı kararın etkisi ayrı çözüldüğünde doğru dava ve kurum işlemi seçilebilir.
İlgili yazılar: Yurt Dışında Yaşayanlar İçin Türkiye’de Miras Paylaşımı: Anlaşma, Vekâlet ve İşlemlerin Tamamlanması; Mavi Kartlılar ve Çifte Vatandaşlar İçin Türkiye’de Miras İşlemleri; Türkiye’de Miras İntikali Neden Tamamlanamaz? Eksik Belge, Kurum Reddi ve Çözüm Yolları; Türkiye’ye Gelmeden Miras İşlemleri Nasıl Yapılır? Yurt Dışından Vekâlet ve Uzaktan Takip; Yabancı Mirasçılık Belgesi Türkiye’de Geçerli mi? Apostil, Mahkeme Kararı ve Kullanım Usulü.; Vasiyetnamenin açılması ve tenfizi; Miras işlemlerinde yabancı belgeler; Yabancılar ve Yurt Dışında Yaşayanlar İçin Türkiye’de Miras İntikali
Sıkça Sorulan Sorular
Yabancı noterde yapılan vasiyet Türkiye’de hiç geçmez mi?
Böyle bir genel kural yoktur; uygulanacak hukuk ve şekil koşulları incelenir.
Açılma kararı vasiyeti kesin geçerli yapar mı?
Hayır. İptal ve tenkis gibi talepler ayrıca değerlendirilebilir.
Vasiyetle bırakılan ev doğrudan tapuya geçer mi?
Tasarrufun niteliği ve tescil dayanağına göre ek işlem veya dava gerekebilir.
Yabancı veraset belgesiyle açılma kararı aynı mı?
Hayır. Hukuki işlevleri ve Türkiye’deki kullanım yolları farklıdır.