Hukuki Due Diligence Rehberi: Yatırım, Şirket İncelemesi, Sözleşmeler ve 10 Kritik Risk

Özet

Hukuki due diligence, bir şirkete yatırım yapılmadan, pay veya işletme devralınmadan önce şirketin haklarını, yükümlülüklerini ve işlemden doğabilecek riskleri belgeler üzerinden inceleyen süreçtir. Yalnızca finansal tabloların kontrolü değildir: ortaklık yapısı, temsil yetkisi, önemli sözleşmeler, fikrî mülkiyet, çalışan ilişkileri, kişisel veriler, izinler, uyuşmazlıklar ve işlem sonrası sorumluluklar birlikte değerlendirilir. Tespit edilen her eksiklik yatırımı engellemez; belirleyici olan, riskin gerçek hukuki niteliği, giderilebilirliği, sözleşmede nasıl paylaştırıldığı ve kapanıştan önce hangi işlemlerin tamamlanacağıdır.

Due diligence nedir, hangi işlemlerde yapılır?

Bir şirketin güçlü ürünü, müşteri portföyü ve büyüme potansiyeli bulunabilir. Ancak yatırımcı şirketin paylarını, sözleşmelerini ve yazılımını incelediğinde görünen ekonomik değer ile hukuken güvence altına alınmış haklar arasında fark saptayabilir. Bir yazılımın çalışması onun kullanım ve devretme yetkilerinin şirkete ait olduğunu; şirketin gelir elde etmesi sözleşmelerinin kontrol değişikliğinde devam edeceğini; kurucuların anlaşması ise ortaklık ilişkisinin hukuken sorunsuz olduğunu kanıtlamaz.

Due diligence (durum tespiti / özenli inceleme), alıcı veya yatırımcının işlem kararını desteklemek amacıyla bilgi ve belgeleri sistematik biçimde değerlendirmesidir. Hukuki inceleme; finansal, vergisel, ticari, teknik, siber güvenlik, çevresel ve operasyonel incelemelerle eşgüdümlü yürütülebilir. Bunların hiçbiri tek başına diğerinin yerine geçmez. Hukuki rapor, şirketin gelecekte kârlı olacağını garanti etmez; işlem bakımından hukuki riskleri ve belgelere dayalı bulguları gösterir.

Bu inceleme yalnızca teknoloji girişimlerinde kullanılmaz. Girişim sermayesi yatırımları, azınlık veya çoğunluk pay alımları, şirket birleşme ve devralmaları, işletme veya belirli varlıkların devri, ortak girişimler, kredi finansmanları ve stratejik iş ortaklıklarında kapsamı değişen due diligence çalışmaları yapılabilir. İşlemin türü, incelenecek belgeleri ve uygulanacak hukuki kuralları belirler.

Hukuki, finansal, vergisel ve teknik incelemelerin farkı

• Hukuki due diligence: Şirketin hukuki varlığını, hak sahipliğini, kurumsal kararlarını, sözleşmelerini, izinlerini, sorumluluklarını ve ihtilaflarını inceler.
• Finansal due diligence: Gelir, nakit akışı, borçluluk, işletme sermayesi, muhasebe politikaları ve finansal varsayımları değerlendirir.
• Vergisel due diligence: Vergi beyanlarını, inceleme ve tarhiyat risklerini, teşvik koşullarını, geçmiş dönem yükümlülüklerini ve işlem vergilerini inceler.
• Teknik ve siber güvenlik incelemesi: Yazılım mimarisi, kaynak kod bağımlılıkları, erişim yetkileri, güvenlik açıkları, bulut altyapısı ve iş sürekliliği gibi konulara odaklanır.

Örneğin sözleşmede bir müşteriye süresiz ve ücretsiz kullanım hakkı tanınması hukuki incelemeyi; bunun gelecek dönem gelirlerine etkisi finansal incelemeyi; kullanılan açık kaynak bileşeninin teknik bağımlılığı ise teknik incelemeyi ilgilendirir. Bu üç bulgunun birlikte okunması gerekir.

Hukuki due diligence süreci nasıl ilerler?

1. İşlemin yapısı ve inceleme kapsamı belirlenir

Önce pay devri, sermaye artırımı yoluyla yatırım, varlık devri veya birleşme seçeneklerinden hangisinin planlandığı; tarafların hangi şirketleri ve dönemleri inceleyeceği; hedef şirketin faaliyet alanı, grup yapısı, ülkeleri ve düzenleyici yükümlülükleri tespit edilir. Azınlık pay yatırımı ile kontrolün tamamen devredildiği satın alma işlemi aynı inceleme listesiyle sonuçlandırılamaz.

İnceleme kapsamı, veri ve belge talepleri, görev paylaşımı, çıkar çatışması kontrolleri, ücretlendirme ve raporun hangi amaçla kullanılacağı ayrı bir danışmanlık/görevlendirme sözleşmesinde açıklığa kavuşturulabilir. Hukuki due diligence raporu ile yatırım tavsiyesi birbirinden farklıdır; rapora kimlerin güvenebileceği ve üçüncü kişilerle paylaşım sınırı ayrıca düzenlenir.

2. Gizlilik sözleşmesi ve veri odası düzeni kurulur

Taraflar çoğu zaman gizlilik sözleşmesi (NDA) ve gerekiyorsa niyet mektubu (LOI) veya ön şartları gösteren term sheet imzalar. Açılacak belgelerin kimlere erişilebilir olduğu, ticari sırlar, kişisel veriler, dosya indirme yetkisi, saklama süresi, veri imhası ve görüşmeler sona erdiğindeki yükümlülükler belirlenir. Ticari açıdan son derece hassas rakip verileri söz konusuysa rekabet hukukuna uygun kısıtlı erişim/temiz ekip yöntemi değerlendirilebilir.

Sanal veri odası (virtual data room / VDR) yalnız klasör değildir. Erişim kayıtları, sürümler, soru-cevap takibi, belge gizliliği, yetkilendirme ve eksik belgelerin listelenmesi bakımından bir kontrol ortamıdır. Çalışan sağlık verileri, müşteri kimlikleri veya ticari sırlar sırf alıcı istedi diye sınırsız biçimde paylaşılamaz; aktarımın amacı ve hukuki sebebi ayrıca incelenir.

3. Belgeler incelenir; eksiklikler ve karşı açıklamalar karşılaştırılır

Hukuk ekibi ticaret sicili, esas sözleşme, pay defteri, kurul kararları, finansman ve teminat belgeleri, önemli müşteri/tedarikçi sözleşmeleri, iş hukuku dosyaları, lisanslar, fikrî mülkiyet kayıtları, uyuşmazlık evrakı ve uyum süreçlerini değerlendirir. Düzenli Q&A (soru-cevap) turunda çelişkili bilgiye açıklama istenir. Belgelerin sunulmaması, ilgili hukuki eksikliğin mutlaka mevcut olduğunu kanıtlamaz; fakat inceleme kapsamını ve bulgunun güven derecesini sınırlar.

4. Bulgular önemine göre sınıflandırılır ve raporlanır

İnceleme sonunda genel özet yerine; tespit, dayanak belge, ilgili hukuk, riskin gerçekleşme koşulu, işlemin değerine/uygulanabilirliğine etkisi, önerilen düzeltme, sorumlu ve tamamlanma zamanını gösteren bir hukuki durum tespiti raporu hazırlanır. İhtiyaca göre tam kapsamlı rapor veya öncelikle kritik meseleleri ele alan red flag raporu düzenlenebilir. Red flag raporu tüm hukuk alanlarının ayrıntılı biçimde incelendiği anlamına gelmez.

5. Riskler sözleşmeye ve kapanış işlemlerine yansıtılır

Belirlenen eksiklik için her zaman aynı yöntem kullanılmaz. Önce belge tamamlatılabilir; bir iznin alınması veya pay devrinin düzeltilmesi kapanış şartı yapılabilir; fiyat uyarlanabilir; belirli sorumluluk için özel tazminat, teminat veya escrow (emanet/şartlı ödeme) düzenlenebilir. Kimi durumlarda yatırımcı belirli riski kabul eder; kimi durumda işlemden vazgeçmek rasyonel olabilir. Due diligence raporunun değeri, sonuçlarının yatırım sözleşmesinde gerçek karşılık bulmasına bağlıdır.

Due diligence için hangi belge ve kayıtlar hazırlanmalıdır?

Aşağıdaki liste genel bir başlangıç envanteridir. Düzenlenen sektör, şirket türü, yurtdışı faaliyet ve işlemin yapısına göre genişletilir.

Belge listesi ile veri odasına erişim birbirinden farklıdır: Bir sözleşmenin yüklenmiş olması imzaların, eklerin, güncel tadillerin ve fiili uygulamanın incelendiği anlamına gelmez. Özellikle müşteri gelirleri, yazılım lisansları ve pay oranları için birbirinden bağımsız kayıtların karşılaştırılması gerekir.

Yatırımcıların due diligence sürecinde ilk incelediği 10 hukuki risk

1. Kurucular arasında yazılı sözleşmenin bulunmaması

Birçok startup başlangıçta sözlü güven ilişkisiyle kurulur. “Yatırım gelince sözleşme yaparız” yaklaşımı; kimin hangi kararı alacağı, kimin hangi mali veya fikrî katkıyı sağlayacağı ve ayrılık halinde hakların ne olacağı konusunda boşluk yaratabilir.

Founder agreement (kurucular sözleşmesi) içinde iş bölümü, zaman ve finansman taahhütleri, gizlilik, menfaat çatışması, rekabet ve müşteri ilişkileri, fikrî hakların şirkette toplanması, uyuşmazlık çözümü, paylara ilişkin bağlayıcı taahhütler ve ayrılığın sonuçları değerlendirilebilir. Sözleşme hükümleri tek başına şirket organlarının kanuni yetkilerini veya esas sözleşmede yapılması gereken düzenlemeleri bertaraf etmez. Pay devri, yönetim ve imtiyaz hükümlerinin TTK ile uyumu ayrıca incelenir.

Yatırımcı açısından risk yalnız kurucu kavgası değildir. Şirkete ait olması gereken hakların kişide kalması, temsil yetkisinin belirsizliği veya paylara ilişkin sözlü vaatlerin sonradan uyuşmazlık yaratmasıdır. Yazılı kurucu düzenlemesi, yatırımın ertelenmeden önce düzeltilebilecek önemli belgelerinden biridir.

2. Cap table ile pay defteri ve ticaret sicili kayıtlarının uyuşmaması

Cap table (sermaye ve pay sahipliği tablosu), mevcut ortakların oranlarını; finansman anlaşmaları, potansiyel pay edinme hakları ve olası seyrelmeyi göstermeye yarar. Ancak şirket türüne göre pay defteri, pay senedi, pay devri belgesi, noter işlemi, genel kurul onayı ve ticaret sicili kayıtları ayrıca belirleyicidir. Bir Excel tablosunda yüzde yazması kişinin hukuken o paya sahip olduğunu tek başına ispatlamaz.

Özellikle geçmişte danışmana, eski çalışana veya kurucu çevresinden bir kişiye verilen küçük paylar; önalım hakları, veto yetkileri veya pay devrine ilişkin sınırlamalar bakımından etkili olabilir. Bedeli taahhüt edildiği halde ödenmemiş paylar, mevcut ve koşullu opsiyonların karıştırılması, önceki yatırımcıların sulandırılma karşıtı hakları ve aynî/nakdî sermaye işlemleri ayrıca incelenir.

Due diligence bulgusu, yalnız cap table’ı yeniden çizmekle giderilemez. Hukuki pay sahipliğini doğuran belge ve kararların düzeltilmesi veya tamamlanması gerekir. Yeni yatırım turu için yatırım öncesi ve sonrası fully diluted (potansiyel pay hakları hesaba katılmış) tablolar farklı senaryolarla açıklanmalıdır.

3. Şirket türü, sermaye ve kurumsal yapının işleme uygun olmaması

Türkiye'de startup başlangıcında limited şirket yapısı seçilebilir. Ancak yatırımcının almak istediği haklar, yeni pay ihracı, devir süreçleri, imtiyazlar ve sonraki finansman turları bakımından anonim şirket yapısı kimi işlemlerde daha uygun olabilir. Bu, limited şirketin yatırım alamayacağı veya her girişimin otomatik olarak anonim şirkete dönüşmesi gerektiği anlamına gelmez; işlem yapısı ve mevcut sözleşmeler birlikte incelenmelidir.

1 Ocak 2024'ten itibaren yeni kurulacak anonim şirketlerde 250.000 TL, limited şirketlerde 50.000 TL, kayıtlı sermaye sistemini kabul eden halka açık olmayan anonim şirketlerde başlangıç sermayesi 500.000 TL olarak belirlenmiştir. Daha önce kurulmuş şirketler bakımından ayrıca TTK geçici m.15 uygulanır: mevcut düzenleme ve 2026 tarihli kurum duyurularına göre 31 Aralık 2026'ya kadar uyum süresi vardır; kanunda Bakanlığa uzatma yetkisi tanındığından işlem tarihinde güncel süre ayrıca kontrol edilmelidir. Uyum sağlanmamasının kanunda belirtilen sonuçları ağırdır. [1, 2]

İnceleme yalnız asgari sermaye ile sınırlı değildir. Şirketin organlarının usulüne uygun oluşumu, temsil yetkisinin güncelliği, imtiyazlar, oy ve karar nisapları, sermaye kaybı ve borca batıklık hükümleri, payların üzerinde rehin veya sınırlama bulunması, geçmiş sermaye artırımları ve grup şirketi işlemleri ele alınır. Yatırım kararı açıklanan şirketin, sözleşmeyi hukuken ifa edebilecek şirket olup olmadığı belirlenir.

4. Yazılımın ve diğer fikrî hakların şirkette toplanmamış olması

Teknoloji yatırımlarında temel soru yalnız “Ürün çalışıyor mu?” değildir; “Bu ürünün ekonomik kullanım haklarını kim, hangi kapsamda ve hangi delille kullanabiliyor?” sorusudur. Yazılımın kurucunun kişisel hesabında geliştirilmesi, ilk sürümün şirket kurulmadan önce hazırlanması, ajansın kaynak kodu teslim etmemesi veya markanın kurucu adına tescil edilmesi farklı hukuki sorunlardır.

5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu bakımından bilgisayar programları korunabilen eser türlerindendir. FSEK m.52, mali haklara ilişkin sözleşme ve tasarrufların yazılı olmasını ve konu hakların ayrı ayrı gösterilmesini öngörür. Ancak çalışan eserleri için FSEK m.18 kapsamındaki hak kullanımı düzeni, bağımsız yüklenicilere ilişkin sözleşmesel devir gereğinden farklıdır. İşin mahiyeti, sözleşme, eser sahibi ve üretim zamanı değerlendirilmeden “bütün çalışanlarda ayrıca devir yoksa şirketin hiçbir hakkı yoktur” sonucu çıkarılamaz. [3]

İnceleme; kaynak kod deposu hesapları, eser üretim geçmişi, geliştirme anlaşmaları, işlenme/çoğaltma/yayma ve umuma iletim hakları, lisans sınırları, üçüncü taraf bağımlılıkları, alan adı ve bulut hesaplarının sahibi, erişim rolleri ve şirketin bağımsız işletme kontrolüne kadar uzanır. Bir sisteme erişebilmek, o sistemin mali haklarını veya tüm yönetim yetkilerini devralmış olmak değildir. Özellikle SaaS ve yapay zekâ girişimlerinde API, veri, model, abonelik, dış platform ve ihracat/taşınabilirlik kısıtları anlaşılmadan hak sahipliği değerlendirmesi tamamlanamaz.

5. Freelancer ve ajans sözleşmelerinin işin gerçek kapsamını düzenlememesi

Erken aşama ürünler bağımsız yazılımcı, tasarımcı, ajans ve danışmanlarla geliştirilebilir. Ödeme yapılması veya bir fatura düzenlenmesi, kullanılmak istenen bütün mali hakların, kaynak kodun, tasarım dosyalarının ve teknik hesabın şirkete geçtiğini kendiliğinden göstermez. İşin tamamı kadar hakkın kapsamı ve teslim şekli de sözleşmeye bağlanmalıdır.

İş tanımı, kilometre taşları, kabul/test ölçütleri, ayıp ve eksik işin giderilmesi, kaynak kod/depo teslimi, geliştirici hesaplarının devri veya uygun yetki tanımları, yeniden kullanım lisansları, açık kaynak bileşenlerinin yükümlülükleri, gizlilik, veri işleyen sıfatı ve fesihte geçiş desteği birbirinden ayrı ele alınmalıdır. Mali hak devri veya lisans tercihi FSEK'in şekil ve kapsam kurallarıyla birlikte değerlendirilir. Alt yüklenici kullanılmışsa esas yüklenicinin devredebileceği hakların gerçekten kendisinde olup olmadığı da araştırılır.

Yatırımcı özellikle çalışır ürün gösterimi ile hukuken ve teknik olarak sürdürülebilir işletim hakkının aynı şey olmadığını görür. Eksiklik bazen tamamlayıcı mali hak devir sözleşmesiyle, bazen lisans/izin teminiyle, bazen de ürünün kritik bileşeninin yeniden geliştirilmesiyle giderilebilir.

6. Marka, patent, çalışan buluşu ve ticari sır korumasının eksikliği

Marka, patent, tasarım, alan adı, müşteri listesi, algoritma, teknik bilgi ve ticari sır aynı koruma rejimine tabi değildir. Marka başvurusunun kurucu adına yapılması şirket lehine gerekli devir/lisans işlemlerini gündeme getirebilir. Teknik bir buluşun yenilik değerlendirmesi yapılmadan açıklanması patent stratejisini zayıflatabilir; her yazılım fikri patentlenebilir değildir. Ticari sırların korunması ise bilginin sır niteliği ve makul gizlilik tedbirlerine bağlıdır.

6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu ve ilgili yönetmelik çalışan buluşları bakımından özel bildirim, hak talebi, başvuru ve bedel düzeni getirir. Hizmet buluşuna ilişkin usulüne uygun bildirimin işverene ulaşmasından itibaren dört ay içinde yazılı tam veya kısmi hak talebi ve süresinde talepte bulunulmamasının sonuçları ayrıca değerlendirilmelidir. İşverenin hak edinmesi ile çalışana ödenecek bedel meselesi birbirine karıştırılmamalıdır. [4, 5]

Due diligence'da tescil belgeleriyle yetinilmez; başvuruların güncelliği, sınıfları, coğrafi kapsamı, önceki işveren veya üniversite hakları, ortak geliştirme ilişkileri, lisans ve rehin kayıtları, tescil edilmiş alan adlarının fiili yöneticileri ve ticari sır protokolleri de incelenir.

7. KVKK, yurt dışına veri aktarımı ve dijital uyum eksikliği

SaaS, fintech, healthtech, edtech, e-ticaret, pazaryeri ve yapay zekâ iş modellerinde kişisel verilerin işlenmesi çoğu kez işin merkezindedir. Aydınlatma yapılmış olması her işleme için ayrı ve geçerli bir hukuki sebep bulunduğu anlamına gelmez; açık rıza da her faaliyet için zorunlu veya her sorunu çözen tek yöntem değildir. Veri sorumlusu/veri işleyen rolleri, saklama-imha, erişim kontrolü, veri ihlali yönetimi, çalışan ve müşteri verilerinin kullanımı, sektörel sır yükümlülükleri ve gerektiğinde VERBİS yükümlülüğü somut faaliyet üzerinden değerlendirilir.

6698 sayılı KVKK m.9'un 1 Haziran 2024'te yürürlüğe giren yeni aktarım rejiminde yeterlilik kararı, uygun güvenceler ve kanunda sayılan istisnai aktarım halleri farklı basamaklardır. Standart sözleşme belirli şartlarda uygun güvence yöntemidir; yalnız bir şablon imzalanması her veri aktarımını hukuka uygun hâle getirmez. Usulüne uygun imzalanan standart sözleşmenin beş iş günü içinde KVKK'ya bildirilmesi gerekir. Kurumun yayımladığı metinlerin değiştirilmesi, imza yetkisi ve Türkçe metin gibi hususlar ayrıca kontrol edilmelidir. [6, 7]

Bulut servisleri, müşteri ilişkileri sistemleri, analitik araçlar ve dış yapay zekâ hizmetlerinde verinin hangi ülkelerde işlendiği, alt veri işleyenler, saklama süreleri, güvenlik kontrolleri ve denetim hakkı incelenmelidir. Özellikle sağlık veya finans gibi düzenlenmiş sektörlerde KVKK yanında özel mevzuatın da uygulanabileceği unutulmamalıdır. Due diligence sorusu yalnız “ceza çıkar mı?” değil, “Bu veriyle kurulan iş modeli hukuken sürdürülebilir mi?” olmalıdır.

8. Çalışan, yönetici, rekabet ve gizlilik sözleşmelerindeki açıklar

Şirketin değerini oluşturan ürün ve müşteri ilişkileri çoğu kez kurucular, yöneticiler, yazılımcılar ve satış ekipleriyle bağlantılıdır. Bu kişilerin iş sözleşmeleri, fiili görevleri, ücret ve primleri, işten çıkış kayıtları, fazla çalışma ve izin alacakları, sosyal güvenlik durumu, gizlilik yükümlülükleri ve ayrılık sonrası kısıtlamaları incelenmelidir.

Türk Borçlar Kanunu m.444 ve devamı bakımından iş ilişkisi sonrası rekabet yasağı her işçiye sınırsız biçimde getirilemez. İşçinin müşteri çevresi veya üretim sırları konusunda bilgi edinme olanağı, işverene önemli zarar ihtimali, yasağın yer, süre ve işlerin türü bakımından kapsamı ile işçinin ekonomik geleceği değerlendirilmelidir. Genel kural olarak iki yılı aşan süre ancak kanuni istisna koşulları kapsamında ele alınabilir; aşırı yasak mahkemece sınırlandırılabilir.

Müşteri ve çalışan ayartmama hükümleri, fikrî haklar, şirket cihazlarının iadesi, kaynak koda erişimin kesilmesi ve kişisel verilerin muhafazası ayrı konulardır. Freelancer'ın gerçekte işçi gibi çalıştırılması da sosyal güvenlik ve iş hukuku riski yaratabilir. Sözleşme dili kadar fiilî çalışma düzeninin ne olduğu önem taşır.

9. ESOP, vesting ve kurucu ayrılığı mekanizmalarının bulunmaması

Vesting belirli hakların veya bunları elde etme imkânının zaman ve koşullara bağlanmasını; reverse vesting bazı kurucu paylarına ilişkin geri alım/devretme yükümlülüklerinin belirli olaylara bağlanmasını amaçlayan sözleşmesel yapılardır. Good leaver / bad leaver ayrımı, ayrılma sebebine göre sonuçları farklılaştırabilir. Ancak yabancı örnekler doğrudan kopyalanırsa Türk şirketler hukuku, pay devri şekli, emredici hükümler ve ölçülülük bakımından sorun çıkabilir.

ESOP (çalışan pay/opsiyon teşvik planı); gerçek pay opsiyonu, sermaye artırımı veya pay devriyle işleyen sözleşmesel model, prim ya da phantom share (pay değerine endeksli nakdî hak) gibi farklı düzenlemelerle kurgulanabilir. Her modelin vergi, bordro, pay devri, muhasebe ve şirket organları kararları yönünden farklı sonuçları vardır. Nakdî prim, kendiliğinden pay sahipliği doğurmaz; imzalı opsiyon ise gerekli şirket işlemleri yapılmadan otomatik tescilli paya dönüşmüş sayılmaz.

İncelemede ayrılan kurucunun bütün payları elinde tutup tutmadığı, hakların hangi koşulla kazanıldığı, sermaye yapısının gelecekte nasıl seyreltilmesi öngörüldüğü, geçmişte verilmiş yazılı ve sözlü pay vaatleri ile kötü ayrılma sebeplerinin hukuken uygulanabilirliği sorgulanır. İşlemin konusu yalnız insan kaynağını elde tutma değildir; sonraki yatırım turlarında ortaklık düzeninin çalışıp çalışmayacağıdır.

10. Yatırım belgeleri, kitle fonlaması ve exit hükümlerinin yanlış düzenlenmesi

Yatırım turunda term sheet (ön koşul belgesi), pay sahipleri sözleşmesi (SHA), pay alım/devir veya iştirak sözleşmesi, esas sözleşme değişiklikleri, pay defteri ve kurul kararları birlikte değerlendirilir. Özellikle veto ve imtiyazlar, bilgi alma ve denetim, sulandırılma karşıtı haklar, liquidation preference (tasfiye veya çıkışta öncelikli getiri düzeni), pay devri önalım/katılma/sürükleme hakları ve yönetim temsili birbirine uygun kurulmalıdır.

Tag along (birlikte satışa katılma) ile drag along (birlikte satışa zorlama) hükümleri aynı amaca hizmet etmez. Yabancı hukuk kaynaklı SAFE veya convertible note (paya dönüşebilir finansman/borç) modelleri de Türkiye'de otomatik olarak aynı hukuki sonucu doğurmaz. Payın ne zaman, hangi şirket işlemiyle ve hangi değerleme üzerinden doğacağı; alacağın hukuki niteliği, faiz, vergi ve kambiyo boyutu ayrıca belirlenmelidir. Yabancı yatırımcı söz konusuysa uygulanacak hukuk, yetki, uluslararası vergi ve yabancı yatırım bildirimleri incelemeye eklenir.

Kitle fonlamasında 6362 sayılı Kanun m.35/A ve SPK'nın III-35/A.2 sayılı Kitle Fonlaması Tebliği; platform, bilgi formu, yatırımcıya açıklama, kampanya, pay ve borçlanma temelli yapı bakımından önemlidir. Her kitle fonlaması kampanyasının aynı şirket türü, izin veya rapor şartına tabi olduğu varsayılamaz; işlem tarihindeki tebliğ, Kurul düzenlemeleri ve kampanyanın niteliği birlikte kontrol edilmelidir. [8]

Exit, payların bir başka yatırımcıya devri veya şirketin satılması halinde kontrol değişikliği, sözleşmelerde onay gerekliliği ve rekabet hukuku analizi gerektirebilir. Rekabet Kurumu'nun 11 Şubat 2026 değişiklikleriyle genel bildirim eşikleri ve teknoloji teşebbüsü düzeni güncellenmiştir. Kurum açıklamasına göre bazı eşikler 3 milyar TL Türkiye cirosu, 1 milyar TL tekil Türkiye cirosu ve 9 milyar TL dünya cirosu seviyesine çıkarılmış; Türkiye'de yerleşik teknoloji teşebbüsleri için 250 milyon TL tekil eşik özel koşullarla düzenlenmiştir. Tek bir şirketin cirosuna bakarak izin gerekip gerekmediği belirlenemez; işlem tarafları, kontrol ve ilgili eşik kombinasyonları incelenmelidir. [9]

Due diligence sürecinde hangi sözleşmeler düzenlenir?

Due diligence, tek bir “due diligence sözleşmesi” değildir. İncelemenin hizmet/raporlama ilişkisi, tarafların bilgi paylaşımını düzenleyen belgeler ve yatırımın devrine ilişkin bağlayıcı işlem sözleşmeleri birbirinden ayrılır. Bazı belgeler erken aşamada, bazıları bulgular netleştikten sonra imzalanır.

NDA, LOI ve term sheet neden dikkatle okunmalıdır?

“Niyet mektubu bağlayıcı değildir” ifadesi bütün hükümler bakımından doğru kabul edilemez. Taraflar; gizlilik, münhasırlık, masraf paylaşımı, uyuşmazlık çözümü veya bildirim hükümlerine açıkça bağlayıcılık verebilir. Bir yatırımcının belirli süre boyunca tek taraflı görüşme yürütme talebi, diğer finansman seçeneklerini sınırlandırabilir. Veri odası erişimi kapanınca bilgi kullanımı ve saklama borçlarının ne olacağı da kararlaştırılmalıdır.

Beyan ve tekeffül, özel tazminat ve escrow arasındaki fark

Satıcı veya kurucu tarafından verilen beyan ve tekeffül (representations and warranties) hükümleri, şirketin durumuna ilişkin sözleşmesel güvence oluşturur. Indemnity (özel tazminat taahhüdü) belirli tespitlerin gerçekleşmesine özgü risk paylaşımı için düzenlenebilir. Escrow ise bazı durumlarda bedelin bir kısmını sözleşmedeki koşullar gerçekleşinceye kadar muhafaza eder. Bu araçların hiçbiri tek başına vergi borcunu ortadan kaldırmaz, bir fikrî hakkı devretmez veya kamusal izni ikame etmez.

Sorumluluk üst sınırı, talep süresi, bilgi açıklama ekleri, önemlilik eşiği, mahsup, zarar hesabı ve ispat düzeni tarafların işlem sonrası haklarını esaslı biçimde etkileyebilir. Bulgunun yatırım sözleşmesine yanlış yansıtılması, kapsamlı due diligence yapılmış olsa bile korunmasız risk bırakır.

Tespit edilen riskler yatırım kararını nasıl etkiler?

Hukuki bulgu her zaman işlemin reddi anlamına gelmez. Sorunun hukuken giderilip giderilemeyeceği ve hangi aşamada giderileceği belirlenmelidir.

Yatırımcı için temel yöntem riskin varlığı → kanıtı → hukuki sonucu → sözleşme hükmü → kapanış kontrolü ilişkisinin koparılmamasıdır. Şirket bakımından ise hangi eksikliğin hemen, hangisinin kararlaştırılmış bir uyum takviminde giderilebileceği gerçekçi biçimde ayrılmalıdır.

Satıcı ve startup, yatırım öncesi due diligence'a nasıl hazırlanmalıdır?

İnceleme başlamadan önce yönetim, hukuk, mali işler, insan kaynakları, teknoloji ve veri koruma sorumlularından bir çalışma grubu oluşturulması yararlı olabilir. Veri odasındaki bilgiler için sürüm ve sorumlu belirlenir. Şirket, geçmişteki her sorunu gizlemeye çalışmak yerine hangi belgeyi neden sunamadığını ve çözüm planını açıklayabilmelidir.

1. Şirketin güncel sicil, pay defteri, organ kararları ve sermaye kayıtlarını uzlaştırın; gerekli kurumsal kararları ayırın.
2. Kurucular, çalışanlar ve dış geliştiricilerden gelen fikrî mülkiyet haklarını ve teknik yönetim hesaplarını envanterleyin.
3. En önemli gelir ve gider sözleşmelerini; fesih, onay, devredilebilirlik ve münhasırlık hükümleriyle birlikte sınıflandırın.
4. KVKK, ruhsat, izin, vergi, SGK ve dava dosyalarında süre veya kapanış riski oluşturan başlıkları belirleyin.
5. Mevcut yatırımcı hakları, opsiyon vaatleri, teşvik planları ve gelecekteki seyrelme senaryolarını karşılaştırın.
6. Gizlilik, veri minimizasyonu ve yetki düzeni kurulmuş bir veri odası açıp her eksik belge için sorumlu ve tarih belirleyin.
7. Bulguların hangi işlem belgesine aktarılması gerektiğini kapanış kontrol listesinde işaretleyin.

Önemli ayrım: Belgeleri düzenli sunmak hukuki uygunluk karinesi oluşturmaz. Belgelerin içeriği ve gerçek işleyiş ayrıca incelenmelidir. Ayrıca bir yatırımcının sorularına doğru yanıt verilmesi, gizlilik ve kişisel verilerin korunması yükümlülüklerinin sona erdiği anlamına gelmez.

Hukuki due diligence hizmetinin kapsamı ve ücretlendirmesi nasıl belirlenir?

Hukuki incelemenin kapsamı; şirketin büyüklüğü, grup şirketleri, ülke ve sektör sayısı, işlem türü, belge hacmi, inceleme dönemi ve raporun ayrıntı düzeyine göre değişir. Yatırımın tutarı tek başına inceleme işinin ve avukatlık ücretinin ölçüsü değildir. Bir erken aşama yatırımında önemli olan üç sözleşme bulunabilirken, daha küçük tutarlı düzenlenmiş sektör yatırımında çok sayıda lisans ve idari koşul incelenmesi gerekebilir.

Görevlendirmede; incelenecek tüzel kişiler, kapsam dışı alanlar, üçüncü uzman çalışmaları, veri odasına erişim, rapor şekli, ek soru turları, sözleşme müzakeresinin dahil olup olmadığı, masraflar, gizlilik, belgelerin doğruluğuna ilişkin varsayımlar ve hukuki sorumluluklar açıklanmalıdır. İnceleme raporunun hazırlanması ile yatırım sözleşmesinin müzakeresi ve kapanışın yürütülmesi aynı hizmet olmayabilir. Somut teklif ve ücret, geçerli avukatlık mevzuatı ve taraflar arasındaki açık sözleşme çerçevesinde belirlenir.

Süre bakımından kanunda bütün due diligence işlemleri için belirlenmiş tek bir bitiş günü yoktur. Takvim, belgelerin ne zaman teslim edildiğine, karşı açıklamalara, gereken izinlere ve işlem belgelerinin müzakeresine göre değişir. Raporun kesim tarihi önemlidir; bu tarihten sonra ortaya çıkan gelişmelerin ayrıca izlenmesi ve gerekiyorsa güncelleme istenmesi gerekir.

Sonuç

Hukuki due diligence, yatırım kararını yalnızca destekleyen bir kontrol listesi değil, işlem risklerini görünür ve yönetilebilir kılan sözleşmesel hazırlık sürecidir. Şirketin pay yapısının doğrulanması, yazılım ve markalar üzerindeki haklarının açıklığa kavuşturulması, sözleşmelerin kontrol değişikliğine etkisi, çalışan ve veri koruma yükümlülükleri ile izin ve dava riskleri incelenmeden yalnız ürün ve değerleme üzerinden karar verilmesi hukuki belirsizliği artırabilir.

Başarılı bir incelemenin sonucu her zaman “risk yoktur” değildir. Gerçekçi sonuç; hangi riskin giderileceğini, hangi riskin bedel veya teminatla paylaşılacağını, hangi iznin kapanış şartı olacağını ve tarafların hangi sorumluluğu kabul ettiğini açık biçimde göstermesidir. Yatırım yapılabilirlik, yalnızca şirketin büyüme vaadine değil, bu vaadi hukuken sürdürebilecek yapıya da bağlıdır.

İlgili yazılar: Startup Kurmak Şirket Kurmak Değildir: Fikirden Exit’e Yatırım Yapılabilir Bir Yapı İnşa Etmek ve Startup Hukuku Rehberi: Şirket Kuruluşu, Ortaklık, Yatırım ve Fikrî Haklar yazıları yatırım öncesi hazırlığı kurucu tarafından; Pay Sahipleri Sözleşmesi: Oy Düzeni, Birlikte Satış, Çıkış ve Sözleşmeye Aykırılık, Limited Şirket Pay Devri: Noter, Genel Kurul Onayı, Tescil ve Sorumluluk ve Anonim Şirket Pay Devri: Nama ve Hamiline Yazılı Paylar, Pay Defteri ve MKK Bildirimi yazıları ise pay devri ve ortaklık sözleşmelerini ayrıntılı ele alır.

Sıkça Sorulan Sorular

Hukuki due diligence nedir?

Bir şirket veya varlık üzerinde yatırım, devir ya da ortaklık işlemi yapılmadan önce hak, yükümlülük, sözleşme, izin, ortaklık, fikrî mülkiyet ve uyuşmazlıkların belgeye dayalı incelenmesidir. Finansal veya teknik incelemenin yerine geçmez.

Due diligence incelemesini kim yaptırır?

Alıcı, yatırımcı, finansman sağlayıcı veya işlem öncesi hazırlık amacıyla satıcı/şirket yaptırabilir. İnceleme sözleşmesinde raporun muhatabı, kapsamı ve hangi kişilerin rapora güvenebileceği belirlenmelidir.

Due diligence sözleşmesi ile NDA aynı şey midir?

Hayır. Hukuki danışmanlık sözleşmesi incelemenin mesleki kapsamını ve raporlamayı; NDA ise tarafların paylaştığı bilgilerin gizliliğini düzenler. Yatırımın gerçekleşmesi için ayrıca pay alım, sermaye artırımı veya başka işlem sözleşmeleri gerekir.

Due diligence ne kadar sürer ve ücreti nasıl belirlenir?

Tek bir yasal süre veya tüm şirketler için sabit ücret yoktur. İnceleme süresi ve bedeli şirketlerin, ülkelerin, belge hacminin, sektörün ve rapor kapsamının özelliklerine göre sözleşmede belirlenir. Rekabet veya sektörel izin süreci ayrı zaman gerektirebilir.

Due diligence raporu olumluysa yatırım mutlaka yapılır mı?

Hayır. Hukuki rapor, mevcut belgelerle belirlenen hukuki riskleri ortaya koyar; ticari değerleme, ürünün başarısı, finansman kararı veya gelecekteki kârlılık garantisi değildir.

Bir startup yatırım almak için anonim şirket olmak zorunda mı?

Her yatırım işlemi bakımından otomatik bir zorunluluk yoktur. Şirket türü, yatırımın hukuki yapısı, istenen pay ve yönetim hakları ile varsa özel düzenleme birlikte değerlendirilir. Bazı yatırım modellerinde anonim şirket yapısı daha elverişli veya özel düzenleme bakımından gerekli olabilir.

Çalışana veya freelancer'a ödeme yapılması yazılımın bütün haklarını şirkete geçirir mi?

Tek başına hayır. Çalışanların iş kapsamında meydana getirdiği eserler için FSEK m.18, bağımsız geliştiricilerle mali hak devirleri için özellikle m.52 ve somut sözleşme hükümleri incelenmelidir. Kodun teslimi, fikrî hakların devri ve teknik hesapların kontrolü ayrı konulardır.

KVKK standart sözleşmesi imzalanınca bütün yurt dışı aktarımlar serbest olur mu?

Hayır. KVKK m.9'daki aktarım koşulları ve uygulanabilir güvence yöntemi incelenir. Uygun standart sözleşme kullanılmışsa imzadan itibaren beş iş günü içinde Kuruma bildirim yükümlülüğü de değerlendirilir.

Due diligence'da tespit edilen risk yatırım sözleşmesinde nasıl düzenlenir?

Riskin niteliğine göre kapanış ön şartı, düzeltme taahhüdü, beyan ve tekeffül, özel tazminat, fiyat ayarlaması, teminat veya escrow öngörülebilir. Kamu hukukundan doğan yükümlülükler yalnız sözleşmeye hüküm konularak ortadan kalkmaz.

Şirket satın almalarında Rekabet Kurulu izni her zaman gerekli midir?

Hayır. Kontrol değişikliği ve 2010/4 sayılı Tebliğ'in güncel bildirim koşulları incelenir. 11 Şubat 2026 değişiklikleriyle genel ciro eşikleri ve teknoloji teşebbüsü özel koşulları güncellenmiştir; yalnız hedefin veya alıcının tek başına cirosuna bakılması yeterli olmayabilir.

Kaynakça

1. T.C. Ticaret Bakanlığı, “Anonim ve Limited Şirketlerde Asgari Sermaye Tutarları Artırılmıştır” (30.11.2023). 7887 sayılı Cumhurbaşkanı Kararı; 1.1.2024 sonrası kuruluş tutarları.
2. Ege Bölgesi Sanayi Odası, TOBB'un 14.8.2026 tarihli yazısına ilişkin duyuru (19.8.2026). 6102 sayılı TTK geçici m.15 ve mevcut şirketlerin sermaye uyumu.
3. T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı, Telif Hakları Genel Müdürlüğü, “Kanunlar” — 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu. Özellikle m.18 ve m.52.
4. TÜRKPATENT, Mevzuat — 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu ve ilgili düzenlemeler. Çalışan buluşları; m.113 ve devamı.
5. TÜRKPATENT, Çalışan Buluşları Uygulama Kılavuzu (30.6.2020). Bildirim, işverenin hak talebi ve bedel ayrımları.
6. Kişisel Verileri Koruma Kurumu, “Yurt Dışına Aktarım”. 6698 sayılı Kanun m.9; 2024 sonrası rejim.
7. Kişisel Verileri Koruma Kurumu, “Yurt Dışına Kişisel Veri Aktarımında Kullanılacak Standart Sözleşmelerde Dikkat Edilmesi Gereken Hususlar”. İmzalama ve beş iş günü bildirim.
8. Sermaye Piyasası Kurulu, Kitle Fonlaması Tebliği (III-35/A.2). Kampanya ve bilgi formu hükümleri.
9. Rekabet Kurumu, “Birleşme ve Devralma Mevzuatı Güncellendi!” (11.2.2026). Güncel eşikler, teknoloji teşebbüsleri ve kontrol analizi.
10. National Venture Capital Association, Model Legal Documents. Karşılaştırmalı sözleşme mimarisi; Türkiye bakımından bağlayıcı mevzuat değildir.