Evlenmeden birlikte yaşamak, taraflar arasında kendiliğinden edinilmiş mallara katılma rejimi kurmaz. Bu nedenle ayrılıkta her malın yarısını istemek veya sırf birliktelik nedeniyle katılma alacağı talep etmek doğru değildir. Bununla birlikte ortak satın alınan mal, geri verilmek üzere gönderilen para, belirli amaçla yapılan ödeme ve karşı tarafa yönelen katkı hukuki inceleme dışında kalmaz. Talep, ilişkinin adıyla değil somut işlemin niteliğiyle belirlenir.
Geçerli evlilik yoksa hangi ayrım yapılır?
Türk Medeni Kanunu’nun eşler arasındaki mal rejimine ilişkin hükümleri ile birlikte yaşayan kişilerin sözleşme ve mülkiyet ilişkileri ayrıdır. Ortak çocuk bulunması veya birlikteliğin uzun sürmesi, tek başına yasal mal rejimi doğurmaz. Sonradan evlenilmişse evlilik öncesi ve sonrası işlemler kendi dönemlerine göre ayrı incelenir. [1]
Yabancı ülkede kurulmuş evliliğin Türkiye’deki etkisi tartışılıyorsa, önce bu evliliğin hukuki durumu değerlendirilmelidir. Böyle bir ilişki, yalnız Türk nüfus kaydındaki görünümden hareketle doğrudan evlilik dışı birliktelik olarak adlandırılmamalıdır.
Para veya emek katkısı hangi hukuki talebe dayanabilir?
| İlişkinin gerçek niteliği | İncelenecek talep | Belirleyici soru |
|---|---|---|
| Tapuda veya başka kayıtta ortak hak sahipliği | Mülkiyet ve ortaklığın sona erdirilmesi | Kayıtlı pay ve hakkın kapsamı nedir? |
| Geri ödenmek üzere verilen para | Ödünç veya başka sözleşmesel alacak | İade borcu hangi anlaşmaya dayanıyor? |
| Belirli amaçla yapılan, amacı gerçekleşmeyen ödeme | Koşullarına göre sebepsiz zenginleşme | Ödemenin hukuki sebebi ve beklenen amaç nedir? |
| Ortak ekonomik amaç için birleştirilen katkılar | Koşulları varsa adi ortaklık ilişkisi ve tasfiyesi | Ortak amaç, katkı ve birlikte faaliyet iradesi var mı? |
| Geçerli ve kesinleşmiş karşılıksız kazandırma | Bağışın hükümleri ve özel geri alma koşulları | İade yükümlülüğü gerçekten var mı? |
Bu yollar birbirinin yerine gelişigüzel kullanılamaz. Türk Borçlar Kanunu’nun sözleşme, bağış, ödünç, sebepsiz zenginleşme ve adi ortaklık hükümleri farklı koşullar öngörür. Aynı ödemenin hem bağış hem ödünç hem de ortaklık sermayesi olduğu, dayanak olaylar açıklanmadan birlikte ileri sürülmemelidir. [2]
Banka dekontu paranın borç verildiğini kesin olarak ispatlar mı?
Dekont, transferi gösterir; hukuki sebebini her zaman tek başına göstermez. Açıklama, yazışmalar, tarafların davranışı, geri ödemeler ve işlem öncesi anlaşma birlikte değerlendirilir. Birliktelik sırasında yapılan her para gönderimi borç değildir. Buna karşılık açıklamasız havale de her durumda bağış sayılmaz. İspat yükü ve senetle ispat kuralları, ileri sürülen hukuki ilişkiyle birlikte incelenmelidir. [3]
Ev giderlerine katılmak malın yarısını kazandırır mı?
Kira, gıda ve günlük yaşam harcamalarına katılma ile belirli bir malın satın alınmasına veya esaslı biçimde iyileştirilmesine katkı aynı değildir. Olağan ortak giderlerin ödenmiş olması, sonradan bütün malvarlığı üzerinde otomatik pay doğurmaz. Mal edinimine yönelik ödeme varsa tutar, tarih, amaç ve karşılık açıklanmalıdır.
Ev yalnız diğer kişi adına kayıtlıysa ne istenebilir?
Taşınmaz mülkiyetinin kazanılması ve devri şekil şartlarına tabidir. Satın alma bedeline katkı yapmak, tapuda kendiliğinden pay kazanmak anlamına gelmez. Tapu talebinin mi yoksa kişisel para alacağının mı koşullarının oluştuğu ayrı incelenmelidir. İnançlı işlem, birlikte edinim veya başka hukuki sebep ileri sürülüyorsa o sebebin gerektirdiği ispat ve şekil koşulları gözetilir.
Örneğin A’nın, B adına alınacak konut için 600.000 Türk lirası gönderdiği varsayılsın. Bu tek bilgi, A’nın konutun belirli oranının maliki olduğunu veya mutlaka 600.000 Türk lirası alacaklı bulunduğunu kesinleştirmez. Paranın ödünç mü, bağış mı, ortak edinim amacıyla mı verildiği ve amaç gerçekleşmediyse hangi iade koşullarının doğduğu araştırılır. Konutun bugünkü değerinden otomatik oran hesaplamak da her talep türüne uygun değildir.
Tadilat ve karşılıksız çalışma nasıl değerlendirilir?
Fatura, ödeme, yapılan işin kapsamı, malda meydana gelen değer değişimi ve tarafların anlaşması önemlidir. Katkının yalnız yapılan harcama tutarı mı, sağlanan zenginleşme mi yoksa başka bir sözleşmesel karşılık mı üzerinden hesaplanacağı hukuki sebebe bağlıdır. Mal rejimindeki değer artış payı formülü, evlilik bulunmayan her ilişkiye doğrudan taşınamaz.
Nişanlılık sona ermişse farklı kurallar var mıdır?
Nişanlılığın sona ermesinden doğan tazminat ve alışılmışın dışındaki hediyelerin iadesi talepleri, Türk Medeni Kanunu’nun 120-123. maddeleri kapsamında ayrıca değerlendirilir. Kanun, nişanlılığın sona ermesinden doğan dava hakları için bir yıllık zamanaşımı öngörür. Ancak aynı kişiler arasındaki bağımsız ödünç veya ortak mülkiyet uyuşmazlığının sırf taraflar nişanlı diye aynı süreye tabi olduğu varsayılmamalıdır. [1]
Hediyenin kime, hangi ilişki ve amaçla verildiği; olağan hediye olup olmadığı; aynen mevcut bulunup bulunmadığı araştırılır. Ayrılığın yaşanması, bütün hediyelerin koşulsuz geri alınabilmesini sağlamaz.
Zamanaşımı hangi tarihten başlar?
Bu alanda tek ve her talebe uygulanabilir süre yoktur. Sözleşmesel alacak, sebepsiz zenginleşme, nişan hediyesi ve mülkiyete dayalı istem farklıdır. Türk Borçlar Kanunu’nun 82. maddesindeki öğrenmeye bağlı iki yıllık ve zenginleşmeden itibaren on yıllık süreler, ancak sebepsiz zenginleşme koşulları çerçevesinde ele alınabilir. Muacceliyet, öğrenme, durma ve kesilme sebepleri dosya üzerinden belirlenmelidir. [2]
Birlikteliğin sona erdiği gün, bütün talepler için otomatik başlangıç tarihi değildir. Ödünçte ödeme zamanı kararlaştırılmış olabilir; belirli amaca dayalı ödemede amacın gerçekleşmeyeceği farklı tarihte anlaşılmış olabilir. Hukuki nitelendirme yapılmadan internetteki tek süreye güvenilmemelidir.
Görevli mahkeme ve dava öncesi yol nasıl belirlenir?
Uyuşmazlığın tarafları arasında duygusal ilişki bulunması, davayı kendiliğinden aile mahkemesinin görevine sokmaz. Aile hukukundan doğan özel talep, bağımsız borç ilişkisi, ortaklığın giderilmesi ve ticari nitelik taşıyabilecek işlem ayrı değerlendirilir. Görev, yetki ve varsa dava şartı arabuluculuk, seçilen talep üzerinden belirlenmelidir. [3, 4]
Dava hazırlığında hangi bilgiler önemlidir?
- Her ödemenin tarihi, tutarı, hesabı ve açıklaması.
- Ödeme öncesi anlaşma ve sonrasındaki yazışmalar.
- Malın satın alınması, tescili ve varsa satışıyla ilgili belgeler.
- Tadilat faturaları ve işi yapan kişilere ilişkin bilgiler.
- Geri ödeme veya borç kabulü niteliği taşıyabilecek kayıtlar.
- Birlikteliğin, nişanlılığın ve varsa sonraki evliliğin ayrı tarihleri.
Doğru dava, birlikteliğin uzunluğundan otomatik pay çıkaran değil; her katkının hukuki sebebini, delilini ve istenen sonucu açıkça gösteren davadır.
İlgili yazılar: Boşanmada Mal Paylaşımı Nasıl Yapılır? Mal Rejimi Davaları Rehberi; Miras, Bağış ve Aileden Gelen Mallar Boşanmada Paylaşılır mı?; Değer Artış Payı Alacağı Nedir? Eşin Malına Yapılan Katkının İspatı ve Hesabı; 2002 Öncesi Evliliklerde Katkı Payı Alacağı: İspat, Hesaplama ve Özel Durumlar; Eşlerin Ortak Tapulu Evinde Haklar: Paylaşım, Kullanım Bedeli ve Ortaklığın Giderilmesi.
Sık sorulan sorular
Evlenmeden birlikte yaşadığım kişinin mallarının yarısını isteyebilir miyim?
Birlikte yaşamaktan dolayı otomatik yarı pay veya katılma alacağı doğmaz. Ortak mülkiyet, sözleşmesel alacak, adi ortaklık veya sebepsiz zenginleşme gibi hukuki sebeplerin koşulları somut işlemler üzerinden araştırılır.
Tapu diğer kişi adına olsa da verdiğim peşinatı geri alabilir miyim?
Ödemenin amacı ve hukuki niteliği belirlenmelidir. Ödünç, bağış, ortak edinim veya gerçekleşmeyen amaç farklı sonuç verir. Katkı yapılmış olması tek başına tapuda pay veya belirli tutarda iade hakkını kesinleştirmez.
Nişan bozulduğunda bütün hediyeler geri alınabilir mi?
Alışılmışın dışındaki hediyeler için özel iade hükümleri vardır. Hediye türü, veren kişi, kime verildiği ve nişanlılığın sona erme biçimi incelenir. Her hediye veya taraflar arasındaki her ödeme aynı kurala tabi değildir.
Birlikte yaşarken yaptığım bütün harcamaları geri isteyebilir miyim?
Günlük ortak giderlerle belirli mal edinimine yönelik katkılar ayrılır. Her harcama iade borcu doğurmaz. Talep edilen tutarın amacı, anlaşma ve karşı tarafta sağladığı hukuki sonuç belgelerle açıklanmalıdır.
Evlilik dışı katkı için dava her zaman aile mahkemesinde mi açılır?
Hayır. Görevli mahkeme talebin hukuki sebebine göre belirlenir. Nişanlılıktan doğan özel istem ile bağımsız ödünç, ortaklık veya mülkiyet uyuşmazlığı aynı usule tabi kabul edilmemelidir.
Evlilik öncesi katkının hukuki niteliği
Hayır. Türk Medeni Kanunu madde 202–241 anlamındaki mal rejimi geçerli evlilikle başlar. Nişanlıların veya evlenmeden birlikte yaşayan kişilerin malvarlığı sırf birliktelik nedeniyle edinilmiş mallara katılma rejimine girmez; katılma alacağı, değer artış payı ve mal rejimi denkleştirmesi doğmaz. Birlikteliğin uzun sürmesi, ortak çocuk bulunması veya çevrede eş gibi tanınma bu sonucu tek başına değiştirmez.
Bununla birlikte yapılan katkı hukukî korumadan bütünüyle yoksun değildir. Doğru talep, para veya emeğin hangi hukukî ilişkiye dayandığı belirlenerek kurulmalıdır:
| Somut ilişki | Muhtemel hukukî nitelendirme | Araştırılacak temel delil |
|---|---|---|
| Geri verilmek üzere gönderilen para | Ödünç veya başka sözleşmesel alacak | Dekont açıklaması, mesaj, geri ödeme planı, ikrar |
| Ortak ekonomik amaç için emek ve sermaye birleştirilmesi | Adi ortaklık ve tasfiye | Ortak proje, gelir–gider paylaşımı, işletme kayıtları, müşterek kararlar |
| Haklı sebep olmadan diğer kişinin malvarlığında kalan değer | Sebepsiz zenginleşme | Zenginleşme, fakirleşme, illiyet ve hukukî sebebin bulunmaması |
| Bir malın alınması veya iyileştirilmesine katkı | Sözleşme, sebepsiz zenginleşme, vekâletsiz iş görme veya mülkiyet ilişkisi | Satış/kredi belgeleri, fatura, banka zinciri, mülkiyet kaydı |
| Karşılıksız kazandırma iradesi | Bağış | Taraf iradesi, yazışma, hayatın olağan akışı, işlemin niteliği |
Bu taleplerde görevli mahkeme kural olarak uyuşmazlığın gerçek hukukî sebebine göre belirlenir; aile mahkemesinin görevli olduğu peşinen kabul edilmemelidir. Sözleşme, adi ortaklık veya sebepsiz zenginleşme iddiası çoğu olayda genel görevli hukuk mahkemesini gündeme getirse de ticari ilişki, tüketici işlemi veya taşınmaz aynına ilişkin özel bir talep görev ve yetkiyi değiştirebilir.
Nişanın bozulması nedeniyle verilen olağan dışı hediyelerin geri istenmesi ise ayrıca Türk Medeni Kanunu madde 122’deki özel rejime tabidir; nişanlılık süresindeki konut, işletme veya kredi katkısı bu hediye iadesi kuralıyla otomatik olarak çözülemez. Türk Medeni Kanunu madde 123’teki bir yıllık süre ile ödünç, adi ortaklık veya sebepsiz zenginleşmeye ilişkin süreler birbirinden ayrılmalıdır.
Pratik ayrım: “Birlikte yaşadık ve ben de ödeme yaptım” vakıası tek başına dava türünü göstermez. Paranın gönderiliş amacı, geri ödeme beklentisi, ortak kazanç iradesi, tapu/mülkiyet hedefi ve ayrılık sonrasındaki beyanlar belirlenmeden mal rejimi terminolojisiyle dava açılması; görev, süre, harç ve ispat hatasına yol açabilir.
Bu yazı genel hukuki bilgilendirme içindir. Somut uyuşmazlıkta olay tarihleri, belgeler, talep türü ve süreler birlikte değerlendirilir.