P&I Sigortasında Deniz Kazası Talepleri: Kulüp Teminatı, Sorumluluk ve Türkiye’de Başvuru Yolları

P&I sigortası, geminin işletilmesinden doğan belirli üçüncü kişi sorumlulukları ve giderler için koruma sağlar. Ancak kazanın gerçekleşmesi, kulübün her talebi doğrudan ödeyeceği anlamına gelmez. Sigortalı gemi, üye, ilgili sigorta yılı, kulüp kuralları ve özel koşullar birlikte incelenir. Türkiye’de doğrudan başvuru, teminat mektubu, yabancı hukuk ve tahkim sorunları da ayrı hukuki dayanaklarla değerlendirilmelidir.

Bu yazı; yabancı donatanlar, P&I kulüpleri, sigortacılar, zarar gören şirketler ve Türkiye’de dosya yürüten yabancı hukuk büroları için hazırlanmıştır. Amaç, “kulüp var, zarar karşılanır” varsayımı yerine talebin doğru ilişkiye yöneltilmesini sağlamaktır. H&M sigortasındaki geminin kendi fiziksel hasarı ile yük sahibinin emtia sigortası bu teminattan ayrılmalıdır.

P&I hangi sorumlulukları karşılayabilir?

Protection and Indemnity, uygulamada koruma ve tazmin sigortası olarak anılır. Personel veya üçüncü kişi yaralanması, yük sorumluluğu, kirlilik, enkaz kaldırma, bazı çatma sorumlulukları ve liman tesisine verilen zarar gibi kalemler ilgili kulüp kurallarına göre teminat kapsamında olabilir. Bununla birlikte bütün kulüplerin, sigorta yıllarının ve özel giriş şartlarının aynı olduğu kabul edilemez. Kirlilik kaynaklı idari yaptırımlara itirazın usulü için deniz kirliliği cezasına itiraz yazısına da bakılabilir. Yat mürettebatının iş kazası ve işçilik talepleri bakımından Yat Kaptanı ve Mürettebatın İşçilik Hakları yazısına bakılabilir.

UK P&I Club 2026 kuralları, standart teminatı çeşitli sorumluluk başlıklarına ayırır; genel istisnalar, sınırlamalar ve özel anlaşmaların etkisini ayrıca düzenler. Bu yapı, belirli bir talebin yalnızca genel kategori adıyla çözülemeyeceğini gösterir. Gerçek dosyada gemiye ait giriş belgesi, ekler ve olay tarihinde geçerli kurallar bulunmalıdır.

P&I, geminin kendi gövdesini tamir ettiren genel bir mal sigortası değildir. Ayrıca navlun, sürastarya veya çarter uyuşmazlığının esas alacağı ile bu uyuşmazlığın hukuki savunma giderleri farklı olabilir. “Freight, Demurrage and Defence” veya benzeri savunma teminatlarının ayrıca bulunup bulunmadığı kontrol edilir; standart P&I üyeliğinin bütün ticari davaları kapsadığı varsayılmaz.

Dosyada doğru kulüp ve doğru sigortalı nasıl belirlenir?

Başlangıç belgesi genellikle Certificate of Entry olarak adlandırılan giriş belgesidir. Burada yazan sigortacı tüzel kişi, gemi, sigortalı menfaat, dönem ve özel koşullar esas alınır. Kulübün ticari adı ile borç altına giren şirketin tam unvanı aynı biçimde görünmeyebilir. Farklı ülkelerde kuruluşları bulunan yapılarda davanın veya bildirimin doğru tüzel kişiye yöneltilmesi önem taşır.

Donatan, çarterer, yönetici ve müşterek sigortalının teminat konumu da farklı olabilir. Geminin sicil maliki olmak, her poliçede bütün işletme sorumlulukları için sigortalı sıfatı taşımak anlamına gelmez. Öte yandan bir teknik yönetim şirketinin sigortalı olarak eklenmiş olması, onun gemiyle ilgili bütün borçların asıl sorumlusu olduğu sonucunu doğurmaz. Sigorta ilişkisi ile maddi sorumluluk ayrı incelenmelidir.

Türkiye’deki kulüp muhabiri, sürveyör veya avukat yerel koordinasyonu sağlayabilir. Bu kişilerin dosyayla ilgilenmesi, kulübün teminatı veya sorumluluğu kabul ettiği anlamına gelmez. Muhabirin kulübü bağlayan sulh, ödeme ya da teminat yetkisi bulunduğu da ayrıca doğrulanmalıdır. Tebligat ve dava bakımından muhabirin varlığı tek başına Türkiye’de yerleşik bir sigortacı şubesi bulunduğunu göstermeyebilir.

İlk yazışmada geminin IMO numarası, olay tarihi, yer, tarafların sıfatı, talebin özeti ve acil delil veya teminat ihtiyacı belirtilmelidir. Talep sahibinin belge paylaşması, kendi hukuki haklarından vazgeçtiği şeklinde düzenlenmemelidir. Kulübün belge istemesi de talebin kabulü olarak değerlendirilmemelidir.

“Pay to be paid” kuralı ne anlama gelir?

P&I sözleşmelerinde sık rastlanan “pay to be paid” yaklaşımı, kulübün üyeye tazminat ödemesinden önce üyenin üçüncü kişiye olan sorumluluğunu karşılamasını esas alır. Ancak bu kuralın kapsamı ve istisnaları ilgili sözleşmeye göre belirlenir. Kulübün takdir yetkisi, doğrudan ödeme düzenlemeleri veya belirli kişi ve zarar gruplarına ilişkin özel hükümler bulunabilir.

Örneğin Gard Rule 87, önce üyenin ödeme yapması ilkesini, sorumluluğun belirlenmesine ilişkin koşulları ve bazı personel taleplerine yönelik istisnaları birlikte düzenler. Bu örnek, bir kulübün kuralının bütün P&I sözleşmelerine aynen taşınmasını haklı kılmaz. Özellikle ilgili yılın kuralları ve gemiye özel değişiklikler incelenmelidir.

Üye ile kulüp arasındaki geri ödeme koşulu, zarar görenin kanundan veya başka bir hukuki ilişkiden doğabilecek doğrudan talebiyle aynı değildir. Bu nedenle “donatan henüz ödemedi, hiçbir ülkede dava açılamaz” şeklinde genel bir sonuç kurulamaz. Tersi yönde, “zarar gören Türk mahkemesine başvurdu, poliçedeki bütün koşullar etkisizdir” demek de doğru değildir. Uygulanacak hukuk, talebin niteliği ve uyuşmazlık çözüm şartları birlikte ele alınmalıdır.

Zarar gören Türkiye’de kulübe doğrudan başvurabilir mi?

Türk Ticaret Kanunu’nun 1478. maddesi, zarar görenin sigorta bedeline kadar olan zararını ilgili zamanaşımı içinde doğrudan sorumluluk sigortacısından talep edebilmesini düzenler. Yabancı unsurlu dosyada önce bu talebe hangi hukukun uygulanacağı ve Türk mahkemesinin yetkisi belirlenmelidir. Yalnızca kazanın Türkiye’de gerçekleşmesine dayanılarak bütün P&I poliçeleri için aynı sonuç verilemez.

MÖHUK 34/4, haksız fiile veya sigorta sözleşmesine uygulanan hukukun izin vermesi hâlinde zarar görenin talebini doğrudan sorumlunun sigortacısına yöneltebilmesini öngörür. Buradaki iki hukuk bağlantısı birlikte incelenmelidir. Poliçeye yabancı hukuk seçilmiş olması, haksız fiile uygulanacak hukukun değerlendirilmesini gereksiz kılmaz.

Doğrudan talep hakkı, Türk mahkemesinin milletlerarası yetkisi ve talebin esastan kabulü üç ayrı sorudur. MÖHUK 40 ve sigorta sözleşmelerine ilişkin 46. madde, uyuşmazlığın niteliğine göre incelenir. MÖHUK 47/2’nin belirli koruyucu yetki kurallarının anlaşmayla bertaraf edilmesine ilişkin sınırlaması, her tahkim şartının otomatik geçersizliği olarak yorumlanmamalıdır. Tahkim anlaşmasının tarafları, kapsamı ve zarar görene etkisi ayrıca değerlendirilir.

Türk uygulamasında P&I kulübüne doğrudan dava, “pay to be paid” ve verilen teminatın koşulları tartışmalara konu olmaktadır. Mustafa Okan Yağcı’nın 2026 tarihli akademik çalışması, bazı usulden ret yaklaşımlarını eleştirerek özellikle MÖHUK 34/4 incelemesinin yapılması gerektiğini savunur. Bu görüş, her dosyada doğrudan davanın kabul edileceğini gösteren bağlayıcı bir mahkeme kararı değildir; talebin somut hukuki dayanaklarla kurulması gerektiğini ortaya koyan bir tartışmadır.

Bazı uluslararası sözleşmelerde ise doğrudan başvuru için özel düzenlemeler bulunur. 2001 Bunker Sözleşmesi.aspx), kapsamındaki yakıt kirliliği zararlarında sigortacı veya mali güvence sağlayana doğrudan başvuruya ilişkin hükümler içerir. Bu özel rejim; olay, yer, zaman ve taraf devlet bağlantılarıyla kontrol edilmelidir. Buradan bütün çatma, yük veya liman hasarı talepleri için genel bir doğrudan dava hakkı çıkarılamaz.

Kulüp teminat mektubu ne sağlar?

Letter of Undertaking, kısaca LOU, belirli bir talep için kulübün verdiği ödeme taahhüdünü içerebilir. Uygulamada ihtiyati haciz riskini gidermek veya geminin serbest bırakılmasını sağlamak için müzakere edilir. Bununla birlikte geminin P&I teminatı bulunması, her durumda kulübün istenen mektubu vermek zorunda olduğu anlamına gelmez.

Gard Rule 88, kulübün teminat sağlama yükümlülüğünü ve takdir alanını kendi düzenlemesi içinde ele alır. Teminatın verilmesi ile üyenin sigorta kapsamında geri ödeme hakkının kesinleşmesi aynı değildir. Üyeden karşı teminat istenmesi veya kapsam konusundaki hakların saklı tutulması mümkündür. Somut dosyada ilgili kulübün kendi kuralları esas alınmalıdır.

LOU metninde şu konular açıklığa kavuşturulmalıdır:

• Lehtarın ve taahhütte bulunan sigortacının tam kimliği.
• Hangi olay, gemi ve talep kalemlerinin güvenceye alındığı.
• Azami tutar, para birimi, faiz ve yargılama giderlerinin durumu.
• Ödemeyi tetikleyen kesin karar, hakem kararı veya sulh koşulu.
• Uygulanacak hukuk, yargılama yeri, süre ve tebligat düzeni.
• Hacizden kaçınma veya mevcut haczi kaldırma karşılığının kapsamı.

Bu maddeler, talep sahibinin asıl alacak hakkını farkında olmadan daraltmaması bakımından önemlidir. Örneğin asıl uyuşmazlık başka yerde görülürken yalnızca belirli bir yabancı mahkemenin kararına bağlanan ödeme şartı, teminattan yararlanmayı zorlaştırabilir. “Haklar saklıdır” ifadesi, açıkça kabul edilen diğer koşulların etkisini kendiliğinden ortadan kaldırmaz.

Türk hukukunda her kulüp mektubu mahkeme teminatına otomatik olarak eşit değildir. TTK 1372, tarafların teminatın türü ve miktarı üzerinde anlaşabilmesine imkân verir; mevcut haczin kaldırılması için gerekli usul işlemleri ayrıca tamamlanır. TTK 1373 uyarınca geminin serbest bırakılması için teminat verilmesi, sorumluluğun kabulü veya itiraz, def’i ve sınırlandırma haklarından vazgeçme şeklinde yorumlanamaz. Ancak teminatın kendi ödeme yükümlülüğü metninden doğabilir.

Yabancı tahkim şartı ve dava yasağı kararları nasıl değerlendirilir?

P&I uyuşmazlıklarında yabancı hukuk ve tahkim şartları özellikle üçüncü kişinin doğrudan talebinde önem kazanabilir. Sigorta sözleşmesini imzalamamış bir kişinin poliçeden yararlanırken hangi şartlarla bağlı olacağı, ülkelere ve talebin hukuki niteliğine göre farklı değerlendirilebilir. Bu nedenle Türkiye’de dava açma imkânı ile yabancı ülkede karşılaşılabilecek işlemler birlikte ele alınmalıdır.

İngiliz Temyiz Mahkemesinin 20 Nisan 2016 tarihli The Yusuf Çepnioğlu, [2016] EWCA Civ 386 kararı bu gerilimi gösterir. Mahkeme, Türkiye’de kulübe yöneltilen talebin sigorta sözleşmesinden türeyen niteliğine ağırlık vererek İngiliz hukuku ve Londra tahkimi şartının etkisini kabul etmiş; davacı tarafa yönelen anti-suit injunction kararının kaldırılmasına yönelik başvuruyu reddetmiştir. Bu tarihsel karar, yabancı tahkim şartının üçüncü kişi talebinde dahi tartışılabileceğini gösterir. Türk mahkemelerinin yetkisinin bir İngiliz kararıyla kendiliğinden ortadan kalktığı anlamına gelmez.

Anti-suit injunction, genel olarak muhatabının başka yerdeki yargılamayı başlatmasını veya sürdürmesini engellemeye yönelen bir tedbirdir; yabancı mahkemeye verilmiş doğrudan emir gibi ele alınmamalıdır. Muhatabın yabancı ülkedeki faaliyetleri, malvarlığı ve emre aykırılığın sonuçları önem taşıyabilir. Türk usul hukuku, yabancı kararın etkisi ve tahkim şartı ayrı inceleme gerektirir. Tek bir yabancı karar bütün sonraki dosyalar için otomatik sonuç üretmez.

Başvuru dosyası ve süreler nasıl yönetilir?

İyi hazırlanmış bir P&I dosyası, sorumluluğun dayanağı ile teminatın dayanağını ayırır. İlk bölümde kazanın oluşu, zarar görenin sıfatı, sorumlu kişi, illiyet ve zarar hesabı bulunur. İkinci bölümde giriş belgesi, kulüp kuralları, özel şartlar, muafiyet ve limitler yer alır. Üçüncü bölümde doğrudan başvuru, teminat, yetki, tahkim ve süreler değerlendirilir.

Türk hukukunun uygulandığı sorumluluk sigortalarında TTK 1475’in bildirim hükümleri ve 1482’nin olaydan başlayan on yıllık zamanaşımı düzenlemesi dikkate alınır. Bu düzenleme, bütün talepler için on yıl beklenebileceği anlamına gelmez. TTK 1420 ile ilişki, talebin niteliği ve muacceliyet; ayrıca sorumluya karşı asıl alacağın süresi ayrı incelenir. Çatma, yük, sözleşme ve sigorta talebinin süreleri aynı takvime sahip değildir.

Örneğin Türkiye’de terminale zarar veren yabancı bir gemi için terminalin donatana talebi, kulübe doğrudan başvuru imkânı ve verilen LOU’dan doğan talep farklı dayanaklara sahip olabilir. Teminat müzakeresi devam ederken asıl talebin süresi kaçırılmamalıdır. Belgelerin kulüp muhabirine iletilmesi de her koşulda geçerli dava, tahkim veya zamanaşımını kesen işlem yerine geçmez.

Yabancı hukuk bürosu ile yerel ekip arasındaki görevlendirmede kimin temsil edildiği, karar verme yetkisi, sulh onayı, masraf bütçesi ve belge paylaşımı belirlenmelidir. Kulüp ile üyenin menfaatleri kapsam tartışması çıktığında ayrışabilir. Başlangıçta birlikte yürütülen teknik inceleme, her aşamada ortak hukuki temsil anlamına gelmemelidir.

Sonuç

P&I dosyasında üç soru ayrı cevaplanmalıdır: Üye hangi sebeple sorumludur, bu sorumluluk hangi koşullarla sigortalıdır ve zarar gören talebini kime, nerede yöneltebilir? Giriş belgesi, kulüp kuralları, olay delilleri ve teminat metni birlikte incelendiğinde bu ayrım kurulabilir. Türkiye’deki başvuruların yabancı hukuk ve tahkim ilişkileriyle erken koordine edilmesi, hem talep sahibinin hem donatan ve sigortacının haklarını korumaya yardımcı olur.

İlgili yazılar: Türkiye’de gemi kazası sonrası ilk adımlar; Gemi çatmalarında kusur ve tazminat; Tekne ve makine sigortasında hasar talebi; Gemi ihtiyati haczi ve teminat; Denizde Kurtarma ve Çekme Ücretleri; Gemi Enkazının Kaldırılması ve P&I Teminatı; Gemi Kazalarında Deniz Kirliliği ve Tazminat.

Sıkça Sorulan Sorular

P&I, H&M sigortasının yerine geçer mi?

Hayır. H&M esas olarak geminin kendi fiziksel hasarını; P&I ise sözleşmede belirlenen üçüncü kişi sorumlulukları ve giderleri karşılar. Bazı çatma kalemlerinde paylaşım poliçelerden belirlenir.

Kulübün Türkiye muhabirine başvurmak dava açmakla aynı mıdır?

Hayır. Muhabire bildirim ve belge teslimi dosyanın incelenmesini sağlayabilir. Yetki, tebligat ve zamanaşımı bakımından hukuki başvurunun yerini otomatik olarak tutmaz.

Donatan ödeme yapmadıysa kulübe hiçbir talep yöneltilemez mi?

Böyle genel bir kural kurulamaz. “Pay to be paid” hükmü, istisnalar, uygulanacak hukuk ve zarar görenin doğrudan başvuru dayanağı birlikte değerlendirilir.

LOU verilmesi kulübün bütün zararı kabul ettiği anlamına gelir mi?

Hayır. Teminatın kapsamı ve ödeme koşulları metninden anlaşılır. Teminat sağlanması ile sigorta kapsamında nihai ödeme yükümlülüğünün kabulü farklıdır.

Türkiye’deki kaza bütün uyuşmazlıkları Türk mahkemesine taşır mı?

Hayır. Haksız fiil, sigorta ve teminat ilişkileri için yetki ve uygulanacak hukuk ayrı incelenir. Geçerli tahkim şartının etkisi de değerlendirilmelidir.

P&I dosyasında hangi belge önce istenmelidir?

Gemi ve olay bilgileriyle birlikte ilgili dönemin Certificate of Entry belgesi, kulüp kuralları ve özel şartlar istenmelidir. Bunlar olmadan doğru sigortacı, sigortalı menfaat ve teminat kapsamı güvenle belirlenemez.

Kaynakça

1 — 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu, özellikle m. 1372–1373, 1420, 1473–1475, 1478 ve 1482. Ticaret Bakanlığı metni.

2 — 5718 sayılı Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun, m. 24, 34/4, 40 ve 46–47. Adalet Bakanlığı metni.

3 — UK P&I Club, Rules 2026, özellikle Rules 1–2 ve ilgili kapsam koşulları.

4 — Gard, Rule 87: Payment first by Member ve Rule 88: Payments and undertakings to third parties.

5 — Court of Appeal (Civil Division), Shipowners’ Mutual Protection and Indemnity Association (Luxembourg) v Containerships Denizcilik Nakliyat ve Ticaret AS (The Yusuf Çepnioğlu), 20.04.2016, [2016] EWCA Civ 386, özellikle par. 33–38 ve 47–58. The National Archives karar metni.

6 — Mustafa Okan Yağcı, “Üçüncü Kişinin Kulüp (P&I) Sigortacısına Karşı Açtığı Davalarda Usulden Ret Sebepleri”, Balıkesir Üniversitesi Hukuk Dergisi, 2026, 3(1), s. 1–37, özellikle s. 17–18. Makale kaydı ve tam metin.

7 — International Maritime Organization, International Convention on Civil Liability for Bunker Oil Pollution Damage, 2001.aspx), özellikle m. 7 kapsamındaki doğrudan başvuru düzenlemesi.