Ölen Kişinin Alacakları ve Devam Eden Davaları: Mirasçıların Tahsil ve Takip İşlemleri

Ölen kişinin alacakları, kişiye sıkı sıkıya bağlı olup olmadıklarına ve özel düzenlemelere göre mirasçılara geçebilir. Devam eden dava veya icra takibi ise ölümle her durumda sona ermez. Önce alacağın hukuki niteliği, mirasçıların kabul-ret durumu ve dosyada kimin taraf olarak devam edeceği belirlenmelidir. [1, 2]

Tek mirasçı kendi payı için dava açabilir mi?

Tereke alacağı üzerinde miras ortaklığının birlikte hak sahipliği esas alınır. Her mirasçının koruma talebi ile tereke alacağını kişisel payı oranında tahsil etme talebi aynı değildir. Bütün mirasçıların katılımı, muvafakati veya tereke temsilcisi gerekip gerekmediği incelenir. [1]

Yargıtay 11. Hukuk Dairesinin 20.12.2013 tarihli, E.2013/9709, K.2013/23385 kararında, mirasbırakanın banka hesabından yetkisiz para çekildiği iddiasına ilişkin davada miras payları oranında tahsil talebi usul yönünden sorun oluşturmuş ve hüküm bozulmuştur. Karar, alacağın haklılığından önce doğru taraf ve talep yapısının kurulması gerektiğini gösterir. [4]

İcra takibi nasıl sürdürülür?

İİK m.53, borçlunun ölümünün tereke borçlarına ilişkin takibe etkisini düzenler. Alacaklı veya borçlunun ölmesi farklı sonuç doğurur. Mirasçının ödeme emrine karşı süreleri, ret durumu ve terekenin takibi ayrıca değerlendirilir. Ölüm bildirimi yapıldığı için bütün icra sürelerinin süresiz durduğu düşünülmemelidir. [5]

Alacak mirasçılara geçmişse dosyadaki taraf ve ödeme bilgileri güncellenir. Tahsil yetkisi, tereke ortaklığı ve vergi koşulları kontrol edilir. Dosyada para bulunması, her mirasçının kendi payını anında çekebileceği anlamına gelmez.

Delil ve süre çizelgesi

Alacağın zamanaşımı ölümle her durumda yeniden başlamaz. Talebin sözleşme, haksız fiil veya özel kanundan doğmasına göre süre incelenir. İhtar, arabuluculuk, dava ve takip işlemlerinin süreye etkisi kendi hükümleriyle değerlendirilir. Sadece borçluya mesaj göndermek yeterli süre koruması sağlamayabilir. [3]

Yabancı mirasçı ve yabancı karar

Yabancı mirasçının kimlik ve veraset belgeleri kullanılabilir hale getirilir. MÖHUK m.48’deki teminat ve muafiyetler, yabancının dava veya takipteki durumu bakımından değerlendirilir. Karşılıklılık veya anlaşma nedeniyle muafiyet varsa belgelenir; her yabancıya otomatik aynı teminat uygulanacağı söylenemez. [6]

Yabancı mahkeme ilamının Türkiye’de tahsili gerekiyorsa tanıma-tenfiz koşulları ayrıca incelenir. Türkiye’de alınan kararın başka ülkede icrası da o ülkenin hukukuna bağlıdır. Mirasçılık belgesi, alacak ilamının yabancı ülkede icra kabiliyetini kendiliğinden oluşturmaz.

Alacak envanteri nasıl hazırlanır?

Ödenmemiş kira, satış bedeli, ödünç, ücret, şirketten alacak ve hükmedilmiş tutarlar ayrı araştırılır. Senedin elde bulunması tek başına tahsil edilebilirlik garantisi değildir.

Her alacak için borçlu, hukuki sebep, asıl tutar, vade, faiz ve delil ayrı yazılmalıdır. Aynı borçludan kira ve ödünç alacağı bulunması bunları tek sözleşme ilişkisi yapmaz. Zamanaşımı, görevli mahkeme ve arabuluculuk koşulları talebin dayanağına göre değişebilir. Mirasçılık belgesi alacağın kime geçtiğini gösterir; borçlunun gerçekten borçlu olduğunu tek başına ispatlamaz. [1, 3]

Not defteri kaydı, banka transferi, yazışma ve senet birlikte değerlendirilir. Borçlu ödediğini ileri sürüyorsa ödeme tarihi ve hesabı araştırılır. Transferin bulunması her zaman ödünç verildiğini kanıtlamaz; açıklama ve ilişki önemlidir. Deliller hukuka uygun korunmalı, eksik kayıtlar kurum veya mahkeme aracılığıyla tamamlanmalıdır. Alacağın görünen değeri ile fiilen tahsil edilebilir tutarı ayrı olabilir.

Kişisel hak ile tereke alacağı arasındaki fark

Ölenin sağlığında doğmuş alacak, geçiş koşulları varsa terekeye aittir. Yakının ölüm nedeniyle kendi şahsında doğan destekten yoksun kalma veya manevi tazminat talebi farklıdır. Bu ayrım davacı sıfatını, pay hesabını ve mirasın reddinin etkisini değiştirir. Her ölüm bağlantılı tazminat veraset ilamındaki oranlarla dağıtılmaz. [1, 3]

Manevi tazminat isteminin mirasçılara geçmesinde TMK m.25’teki mirasbırakan tarafından ileri sürülmüş olma şartı incelenir. Mirasçıların kendi kişilik haklarına ilişkin talepleri başka sebebe dayanabilir. Dilekçede hangi tutarın tereke adına, hangisinin kişinin kendisi için istendiği açıklaştırılmalıdır. Farklı taleplerin aynı dosyada ileri sürülebilmesi usul koşullarına göre değerlendirilir.

Devam eden dosyada ilk işlemler

HMK m.55 uyarınca tarafın ölümü halinde mirasçılar kabul veya ret konusunda karar vermemişse, kanuni süreler geçinceye kadar dava ertelenir. Gecikmesinde sakınca bulunan durumda talep üzerine davayı takip için kayyım atanabilir. Ölüm mahkeme veya icra dosyasına belgeli bildirilir. Son durum, tebliğ edilmiş kararlar, duruşma ve kanun yolu süreleri incelenir. HMK m.55’teki erteleme, her dosyanın süresiz durduğu anlamına gelmez. Acil takip ihtiyacında kanundaki kayyım yolu değerlendirilebilir. [2]

Ölenin avukatı dosyayı bildiği için otomatik olarak bütün mirasçıların vekili sayılmaz. TBK m.513 ve usul hükümleri çerçevesinde vekâletin sona ermesi, istisnalar ve geçici koruma yükümlülüğü incelenir. Yeni temsil ve ortak hak sahipliği tamamlanır. Sulh, feragat ve ibra gibi özel yetki isteyen işlemler ayrıca kontrol edilir. [3, 2]

Savunmaya göre delil planı

“Borç ödendi” savunmasında ödeme kaydı; “alacak devredildi” savunmasında devir belgesi; zamanaşımı savunmasında vade ve süreyi etkileyen işlemler araştırılır. Mirasçılar alacağı geç öğrendikleri için her durumda yeni süreye sahip olmaz. Özel düzenleme bulunup bulunmadığı incelenir. [3]

Mal kaçırma iddiasında soyut endişe yerine somut devir, haciz veya ödeme güçlüğü verileri sunulur. İhtiyati haciz ile ihtiyati tedbirin koşulları farklıdır. Alacağın niteliği ve teminat gereği değerlendirilerek uygun koruma istenir. Davayı kazanmak borçluda tahsil edilebilir mal bulunduğunu garanti etmez. [5, 2]

Tahsil edilen tutarın dağıtılması

Asıl alacak, faiz, yargılama gideri ve kesintiler ayrı görülmelidir. Dosyadaki toplam tahsilatın tamamı her zaman dağıtılabilir tereke parası değildir. Avukatlık ücretinin dayanağı ve kime ait olduğu sözleşme ve kanun hükümleriyle değerlendirilir. Ödeme geçerli temsil ve paylaşma düzenine göre yapılır.

Varsayımsal olarak 500.000 TL asıl alacak ve 100.000 TL faiz tahsil edilmişse, 600.000 TL’nin tek mirasçıya kişisel pay diye gönderilmesi uygun olmayabilir. Ortaklığın durumu, masraflar ve yetki kontrol edilir. Son hesapta her kesintinin belgesi ve her mirasçıya dağıtılan tutar bulunur. Kararın alınmasıyla başlayan süreç fiilî tahsil ve doğru dağıtımla tamamlanır.

Yargıtay kararları talebin nasıl kurulacağını gösteriyor

Tereke alacağı kişisel pay talebine indirgenemez

Yargıtay 3. Hukuk Dairesinin 11.12.2013 tarihli E.2013/19024, K.2013/17752 kararında, mirasbırakanın yaptığı ödeme nedeniyle ileri sürülen alacağın tahsili tartışılmıştır. Davayı açan eş yanında diğer mirasçıların durumu ve alacağın terekeye ait niteliği önem taşımıştır. Daire, terekeye ilişkin alacağın davacıya kişisel ödeme yapılacak biçimde hükme bağlanmasını uygun görmemiş; önceki bozmanın gereğinin bu yönden yerine getirilmemesi nedeniyle hükmü yeniden bozmuştur. Karar tam metni bağlantısı

Karar, “diğer mirasçılar rıza gösterdiyse bütün para artık davacının kişisel alacağıdır” sonucunu desteklemez. Davayı takip yetkisi ile talep edilen paranın hukuki aidiyeti ayrı sorunlardır. Muvafakat, temsil veya paylaşma belgesinin hangi sonucu doğurduğu açıklaştırılmalıdır. Kimin adına hüküm kurulmasının istendiği, dava dilekçesinin sonuç bölümünde doğru gösterilmelidir.

Bir mirasçının eksikliği taraf teşkilini etkileyebilir

Yargıtay 14. Hukuk Dairesinin 27.03.2017 tarihli E.2015/9820, K.2017/2345 kararında, alacaklının İİK m.121 çerçevesindeki yetkisine dayanan ortaklığın giderilmesi sürecinde ölüm ve mirasçıların katılımı ele alınmıştır. Daire, diğer mirasçıların muvafakatinin alınması veya terekeye temsilci atanmasıyla taraf teşkili sağlanması gereğini belirtmiş; eksiklik nedeniyle hükmü bozmuştur. Karar tam metni bağlantısı

Bu karar doğrudan her para alacağının esasını çözen bir karar değildir. Uygulamadaki önemi, mirasçıların ve temsil ilişkisinin dosyada görünür kılınmasıdır. Bir kişinin vekâletnamesiyle başlanmış işlem, diğer hak sahipleri bakımından gereken usul düzeni kurulmadan sonuçlandırılamayabilir. Kararlardaki bozma sonucu, alacağın kesin reddi veya davacının nihai olarak haklı bulunmasıyla karıştırılmamalıdır.

Banka hesabı kararında incelenmeyen konu

Yukarıda anılan Yargıtay 11. Hukuk Dairesinin E.2013/9709, K.2013/23385 kararında bozma, paylaşılmamış tereke alacağının miras payları oranında istenmesi sorununa dayanır. Bankanın sorumluluğuna ilişkin diğer temyiz itirazları bu aşamada incelenmemiştir. Dolayısıyla bu kararı “banka her durumda çekilen parayı mirasçılara öder” biçiminde aktarmak doğru değildir. Resmî karar bağlantısı

Zamanaşımı tablosu nasıl hazırlanır?

TBK m.146 genel olarak on yıllık zamanaşımı öngörür; m.147’de kira bedelleri gibi belirli alacaklar için beş yıllık süre düzenlenir. Haksız fiil, işçilik alacağı, kambiyo senedi veya özel kanuna dayanan istemlerde farklı hükümler bulunabilir. Bu nedenle “miras alacağının süresi on yıldır” biçiminde tek bir kural kurulamaz. Sürenin başlangıcı bakımından TBK m.149’daki muacceliyet ilkesi ve ilgili özel hüküm incelenir. TBK

Alacağın mirasçı tarafından geç öğrenilmesi, bütün alacaklarda yeni bir başlangıç tarihi yaratmaz. Örneğin vadesi yıllar önce gelmiş bir ödünç alacağı ile ölümden sonra muaccel olan başka bir alacak aynı çizelgeye aynı tarihle yazılamaz. Önceden açılmış dava, başlatılmış takip, borcun ikrarı veya yapılan kısmi ödeme varsa bunların süreye etkisi belgeleriyle değerlendirilir.

TBK m.154’teki kesilme sebepleri ile arabuluculuk başvurusunun süreye etkisi birbirinden ayrılmalıdır. Her ihtar veya e-posta zamanaşımını kesmez. Süre hesabı, “borçluya haber verdik” düşüncesine bırakılamaz. Uygulanabilir arabuluculuk hükmü kapsamındaki durma veya işlememe etkisi de başlangıç ve bitiş belgeleriyle kaydedilmelidir. 6325 sayılı Kanun

Görevli mahkeme ve arabuluculuk nasıl belirlenir?

Tereke alacağı olması, her uyuşmazlığın sulh hukuk mahkemesinde görüleceği anlamına gelmez. Mirasçılık belgesi veya tereke temsilcisi işi ile borçluya karşı alacak davası farklıdır. Kira ilişkisinden doğan alacak, işçilik alacağı, tüketici işlemi, ticari alacak veya genel sözleşme uyuşmazlığı kendi görev kurallarına göre değerlendirilir. Davanın hukuki sebebi belirlenmeden mahkeme seçilmemelidir.

Aynı nedenle her dosyada zorunlu arabuluculuk var veya yok denilemez. Talebin ait olduğu hukuk alanı, para alacağı olup olmadığı ve özel düzenleme incelenir. Devam eden dosyada ölüm, yeni bir dava açılmasıyla aynı işlem değildir. Dosyaya katılım ile baştan açılacak dava bakımından gerekebilecek adımlar ayrı planlanmalıdır. Yetkili mahkeme ve icra dairesi de borçlu, sözleşme ve alacağın niteliği üzerinden belirlenir. HMK

İcra dosyasında alacaklının ölümü ile borçlunun ölümü

İİK m.53’teki ölüm nedeniyle üç günlük geri bırakma ve mirasın kabul veya reddine ilişkin bekleme düzeni, tereke borçları yönünden borçlunun ölümüne ilişkindir. Alacaklının ölmesi halinde bütün takiplerin bu hüküm gereğince otomatik olarak aynı şekilde durduğu söylenmemelidir. Alacaklı tarafta mirasçılık, temsil ve tahsil yetkisi tamamlanarak dosyanın niteliğine uygun işlem yapılır. İİK

Borçluya yapılacak bildirim, ödeme yapılacak kişi ve hesap konusunda belirsizliği azaltır. Ancak bildirim, çekişmeli temsil sorununu tek başına çözmez. İcra veznesinde para varsa dosyadaki hak sahipliği, hacizler, kesintiler ve vergi koşulları incelenir. Haciz veya sıra uyuşmazlığı bulunduğunda borçludan para gelmiş olması bütün tutarın hemen dağıtılabilir olduğu anlamına gelmez.

Yurt dışından takipte sonuç nasıl belgelenir?

Yurt dışındaki mirasçı için önce mevcut dava ve icra dosyalarının numarası, aşaması ve son tebligatları belirlenir. Kimlik, ölüm ve mirasçılık belgelerinin kullanılabilirliği; vekâletin dava, takip ve tahsil kapsamı kontrol edilir. Sulh, feragat ve ibra gibi işlemler için gereken özel yetkiler ayrıca değerlendirilir. Belgelerin düzenlendiği ülkeye göre tasdik ve tercüme işlemleri planlanır.

Tahsilat sonunda asıl alacak, faiz, yargılama giderleri, icra kesintileri ve ücretler ayrı satırlarda gösterilir. Varsayımsal olarak 600.000 TL tahsil edilmiş ve belgeli, dağıtımdan karşılanabilir giderler 30.000 TL ise net tutar 570.000 TL olabilir. Bunun iki mirasçı arasında eşit paylaşılacağı ancak paylar ve geçerli paylaşma düzeni buna uygunsa söylenebilir. Sayısal örnek, her dosyaya uygulanacak bir kesinti veya pay oranı değildir.

Son raporda ödeme dekontları, kapanan ve devam eden dosyalar, henüz tahsil edilmeyen kalemler ve sürenin korunması gereken işler bulunmalıdır. Borçlunun tamamen ibra edilmesi için gereken hak sahipliği ve yetki kontrolü yapılmadan standart bir kapanış belgesi imzalanmamalıdır. Böylece dava sonucu, gerçek tahsilat ve mirasçılar arasındaki dağıtım birbirinden izlenebilir biçimde ayrılır.

Sonuç

Miras kalan alacakta doğru hedef, dosyaya isim eklemekten ibaret değildir. Alacağın geçişi, taraf teşkili, süre ve tahsil yetkisi birlikte kurulmalı; karar veya takip sonrasında gerçek ödeme ve dağıtım izlenmelidir.

İlgili yazılar: Miras Ortaklığı ve Tereke Uyuşmazlıkları: Mirasın Yönetimi, Paylaşımı ve Dava Yolları; Türkiye’de Alacak Nasıl Tahsil Edilir? İcra Takibi ve Alacak Davası Rehberi; Yabancı Mahkeme Alacak Kararları Türkiye’de Nasıl İcra Edilir? Tenfiz ve Tahsilat Rehberi; Miras Payının Devri: Kardeşler Arasında Devir, Üçüncü Kişiye Satış ve Sözleşmenin Geçerliliği

Sıkça Sorulan Sorular

Ölüm bütün davaları bitirir mi?

Hayır. Hakkın niteliğine göre mirasçılarla devam veya başka sonuç gündeme gelir.

Zamanaşımı ölümle sıfırlanır mı?

Her durumda hayır; alacağın kaynağı ve özel hükümler incelenir.

Mirasçı kendi payı için her alacağı isteyebilir mi?

Tereke ortaklığı ve talebin kişisel mi terekeye ait mi olduğu belirleyicidir.

Yakının ölüm tazminatı terekeye mi aittir?

Yakının kendi şahsında doğan hak ile ölenin alacağının mirası ayrılmalıdır.

Alacak davası mutlaka sulh hukuk mahkemesinde mi açılır?

Hayır. Tereke temsilcisi veya mirasçılık belgesi işi ile borçluya karşı alacak davası farklıdır. Görev; kira, işçilik, tüketici, ticaret veya başka hukuki ilişkinin niteliğine göre belirlenir.

Borçluya ihtar çekmek her zaman zamanaşımını keser mi?

Hayır. İhtarın etkisi ile TBK m.154’teki kesilme sebepleri ayrıdır. Vade, ikrar, dava, takip ve uygulanabilir diğer işlemler birlikte değerlendirilmelidir.

Eski avukat bütün mirasçıların vekili olur mu?

Önceki vekâletname bu sonucu otomatik doğurmaz. Ölümün vekâlete etkisi, istisnalar, geçici koruma yükümlülükleri ve mirasçıların yeni temsil düzeni incelenir.

İcra dosyasındaki para hemen paylaştırılabilir mi?

Tahsil yetkisi, ortaklık, haciz ve kesintiler ile vergi koşulları kontrol edilir. Veznedeki tutar, tek başına her mirasçıya kişisel payı oranında derhal ödeme yapılabileceğini göstermez.

Kaynakça

[1] 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu

[2] 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu

[3] 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu

[4] Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, 20.12.2013, E.2013/9709, K.2013/23385

[5] 2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu

[6] 5718 sayılı Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun

[7] Karar tam metni bağlantısı

[8] Karar tam metni bağlantısı

[9] 6325 sayılı Kanun