Türk Hukukunda Uluslararası Koruma ve Geçici Koruma: Statüler, Haklar, Sınır Dışı, İdari Gözetim ve Başvuru Yolları (2026)

Önemli hukuki uyarı: Bu rehber genel bilgi verir; somut olayın hukuki incelemesi değildir. Özellikle 7, 10, 15 ve 30 günlük süreler çok kısadır. Tebliğ edilen her belge, tebliğ tarihi ve saatiyle birlikte aynı gün bir avukata gösterilmelidir. Mevzuat ve idari uygulama değişebileceğinden başvuru gününde resmî kaynaklar yeniden kontrol edilmelidir.

1. Hukuki kaynaklar ve normlar hiyerarşisi

Rejimin ana kaynakları şunlardır:

1. Anayasa; özellikle kişi hürriyeti, yaşam hakkı, kötü muamele yasağı, aile hayatı, etkili başvuru ve idarenin yargısal denetimine ilişkin hükümler.
2. Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi; özellikle m.2, m.3, m.5, m.8 ve m.13.
3. 1951 Cenevre Sözleşmesi ve 1967 Protokolü. Türkiye coğrafi sınırlamayı sürdürdüğü için Avrupa dışından gelen kişiler bakımından YUKK’taki “şartlı mülteci” statüsü önem taşır.
4. 6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu (YUKK).
5. Geçici Koruma Yönetmeliği (GKY) ve YUKK’un uygulanmasına ilişkin ikincil mevzuat.
6. 31 Temmuz 2026 tarihli ve 33326 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan 7589 sayılı Kanun ile değiştirilen İYUK m.45 ve m.46 hükümleri.
7. 6735 sayılı Uluslararası İşgücü Kanunu ve statüye göre çalışma izni yönetmelikleri.
8. 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu, YUKK m.94 ve veri güvenliğine ilişkin düzenlemeler.
9. Anayasa Mahkemesi, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi ve ilgili idari/adli yargı kararları.

Kanun ve yönetmelik ile idari duyuru aynı şey değildir. Örneğin belirli mahallelerde yeni yabancı kaydının sınırlandırılması veya seyahat izni uygulamasının teknik ayrıntıları zaman içinde değişebilen idari politikalardır. Bunlar, yayımlandıkları tarihteki resmî duyuru ve somut ilin uygulaması kontrol edilmeden kalıcı kanun kuralı gibi sunulmamalıdır.

2. Dört temel statü ve başvuru sahibi kavramı

Geçici koruma kimlik belgesi ikamet izni değildir. Kanuni kalış sağlar; fakat kendi başına uzun dönem ikamet iznine veya beş yıllık genel ikamet yoluyla vatandaşlığa dayanak olmaz. Uluslararası koruma başvuru/statü sahibi kimlik belgeleri ise YUKK’taki koşullar çerçevesinde ikamet izni yerine geçebilir. Bu ayrımlar vatandaşlık, çalışma, aile ikameti ve uzun dönem ikamet hesaplarında mutlaka gözetilmelidir. Göç İdaresinin belge açıklamaları için resmî sayfaya bakılabilir.

3. Uluslararası koruma başvurusu nasıl yapılır?

3.1. Başvurunun kişisel niteliği

Uluslararası koruma başvurusu kişinin kendisi tarafından valiliğe yapılır. Başvuru sınır kapısında veya kolluk biriminde dile getirilmişse talep derhâl ilgili il göç idaresi müdürlüğüne bildirilmelidir. Türkiye’ye usulsüz giriş veya usulsüz kalış, uluslararası koruma talebinin alınmasını engelleyen otomatik bir sebep değildir. Göç İdaresi de giriş kurallarının koruma başvurusunu engelleyici yorumlanamayacağını resmî olarak açıklamaktadır.

Başvuru iradesi belirli bir hukuk teriminin kullanılmasına bağlı olmamalıdır. “Ülkeme dönersem öldürülürüm”, “işkence görürüm”, “savaş nedeniyle dönemem” veya benzeri beyanlar, içeriğine göre koruma talebi olarak değerlendirilmelidir. Yine de uygulamada kişinin “uluslararası koruma başvurusu yapmak istiyorum” iradesini açıkça yazılı ve sözlü bildirmesi, bir alındı/tutanak örneği istemesi ispat sorununu azaltır.

3.2. Kayıt, mülakat ve usuli güvenceler

Dosyada yalnızca kişinin anlattığı olayın sonucu değil, anlatımın hangi koşullarda alındığı da önemlidir. Asgari güvenceler şunlardır:

• kişinin anlayabildiği dilde bilgilendirme ve gerektiğinde tercüman;
• mahremiyet ve menşe ülke makamlarına karşı gizlilik;
• kadın, çocuk, engelli, ağır hasta, işkence veya cinsel şiddet mağduru gibi özel ihtiyaçların erken tespiti;
• refakatsiz çocukta çocuğun üstün yararı, temsil ve çocuk koruma mekanizmaları;
• avukata erişim ve mali imkânı olmayanlar bakımından kanuni koşullarda adli yardım;
• mülakat tutanağının doğru tercüme edilmesi, eksik/yanlışların kayıt altına alınması ve mümkünse örneğinin alınması;
• aile birliğinin ve aile bireylerinin birbirinden farklı risklerinin ayrı değerlendirilmesi.

Kişinin pasaportunun bulunmaması başvurunun esasını tek başına ortadan kaldırmaz. Kimlik, aile ilişkisi ve risk; pasaport dışında nüfus kaydı, mahkeme/arama belgesi, üyelik kaydı, sağlık raporu, fotoğraf, mesaj, sosyal medya kaydı, tanık anlatımı ve güvenilir ülke bilgisiyle desteklenebilir.

3.3. Kayıttan karara olağan başvuru takvimi

Olağan uluslararası koruma süreci tek bir görüşmeden ibaret değildir. Kanuni takvim ve belgeler aşağıdaki şekilde okunmalıdır:

Belgelere ilişkin süreler Göç İdaresinin Düzenlenecek Belgeler sayfasında da açıklanmaktadır. Başvuru sahibinin 30 günlük mülakat ve altı aylık karar takvimi “kesin sonuç tarihi” olarak değil; idarenin usulü makul süratle yürütme yükümlülüğünü gösteren kanuni çerçeve olarak ele alınmalıdır.

3.4. Başvurunun kayda alınmaması veya fiilen engellenmesi

Koruma talebinin valilik, sınır kapısı, kolluk veya transit alanda fiilen görmezden gelinmesi; yazılı başvurunun teslim alınmaması; kişinin talebinin farklı içerikte tutanağa geçirilmesi ya da kendisine evrak kayıt numarası verilmemesi ciddi hak kaybı yaratabilir. Böyle bir durumda tek ve değişmez bir başvuru yolu yoktur; riskin yakınlığına ve işlemin niteliğine göre eş zamanlı önlemler gerekir: Ayrıca bkz. Havalimanında Türkiye’ye Alınmama: INAD Yolcu Kararı ve Başvuru Yolları.

• “Uluslararası koruma başvurusu yapmak istiyorum” iradesi açık ve mümkünse imzalı dilekçeyle bildirilmelidir.
• Dilekçenin tarih-saat, teslim alan birim ve evrak kayıt numarası gösteren örneği istenmelidir.
• Başvuru alınmıyorsa olayın yeri, saati, görevli birim, tanıklar, arama ve yazışma kayıtları hukuka uygun biçimde korunmalıdır.
• YİMER 157, ilgili il göç idaresi, baro adli yardım birimi ve avukatla temas kurulmalıdır.
• Yakın sınır dışı veya ülkeye kabul etmeme riski varsa idari yargı başvurusu ve koşulları oluştuğunda AYM İçtüzüğü m.73 tedbiri gecikmeden değerlendirilmelidir.
• Sınır dışı, kabul edilemeyen yolcu, idari gözetim veya başka bir karar tebliğ edilmişse her kararın kendi süresi ayrıca işletilmelidir.

Uluslararası koruma başvurusu YUKK uyarınca Türkiye’de kişisel olarak valiliğe yapılır. Birleşmiş Milletler Mülteciler Yüksek Komiserliği veya bir sivil toplum kuruluşuyla temas, destek ve yönlendirme sağlayabilir; fakat Göç İdaresi nezdindeki resmî kayıt işleminin yerine geçmez.

3.5. İspat, güvenilirlik ve menşe ülke bilgisi

Koruma dosyasında ceza yargılamasındaki gibi her olgunun kesin belgeyle ispatı her zaman mümkün değildir. Buna rağmen başvurucu, kişisel riskini tutarlı ve makul şekilde açıklamalı; makul olarak erişebildiği belgeleri sunmalı; çelişkilerin nedenini izah etmelidir. Travma, kültür, eğitim, yaş, tercüme sorunu, zamanın geçmesi ve korku anlatım biçimini etkileyebilir. Karar verici ise yalnızca genel bir ülke notuyla yetinemez; bireysel beyanı güncel, güvenilir ve farklı kaynaklardan gelen menşe ülke bilgileriyle karşılaştırmalıdır.

Delil değerlendirmesinde şu sorular sorulmalıdır:

1. Korkulan aktör devlet mi, devlet dışı bir örgüt/aile/topluluk mu?
2. Devlet koruması fiilen erişilebilir ve etkili mi?
3. Ülkenin başka bir bölgesine güvenli ve makul biçimde yerleşme olanağı gerçekten var mı?
4. Risk geçmiş olaylardan mı, güncel gelişmelerden mi, kişinin profili veya faaliyetlerinden mi doğuyor?
5. Dönüş güzergâhı veya üçüncü ülke, kişiyi zincirleme biçimde riskli ülkeye gönderebilir mi?
6. Çocuk, hastalık, cinsiyet kimliği/cinsel yönelim, din, etnisite, siyasi profil veya aile bağları riski nasıl etkiliyor?

AYM’nin 2025 tarihli kararları bu titizliği somutlaştırmıştır: yeni ve ciddi belge görmezden gelinemez; menşe ülkedeki güncel insan hakları durumu ve uluslararası raporlar dikkate alınmalı; hedef ülke belirlenmeden gerçek risk ve zincirleme geri gönderme denetlenemez.

4. Geri göndermeme ilkesi: koruma rejiminin çekirdeği

YUKK m.4 ve Türkiye’nin insan hakları yükümlülükleri uyarınca bir kişi; işkence, insanlık dışı veya onur kırıcı muamele, ölüm veya diğer mutlak koruma alanlarına ilişkin gerçek risk bulunan yere gönderilemez. Bu değerlendirme yalnızca kişinin vatandaşı olduğu ülkeyi değil, gönderileceği üçüncü ülkeyi ve oradan sonraki zincirleme gönderme riskini de kapsar.

1951 Cenevre Sözleşmesi m.33’teki mülteci hukuku istisnaları ile AİHS m.3’ten doğan mutlak kötü muamele yasağı birbirine karıştırılmamalıdır. Kamu düzeni veya milli güvenlik iddiası, kötü muamele riskini kendiliğinden ortadan kaldırmaz. İdare, kamu güvenliği değerlendirmesini yapabilir; fakat kişi mutlak yasak kapsamındaki gerçek riske gönderilemez.

Sınır dışı dosyasında gerçek risk incelemesinin asgari unsurları

• Gönderilecek ülke veya ülkeler erişilebilir kararda/dosyada açıkça belirli mi?
• Kişinin bireysel risk iddiaları karar metninde cevaplanmış mı?
• Güncel ve güvenilir ülke raporları kullanılmış mı?
• Kişinin sunduğu belgelerin gerçekliği araştırılmış, neden kabul veya reddedildiği açıklanmış mı?
• Sağlık, yaş, çocuk, aile, travma ve özel ihtiyaçlar incelenmiş mi?
• Üçüncü ülkeden menşe ülkeye zincirleme gönderme ihtimali değerlendirilmiş mi?
• YUKK m.55’teki sınır dışı kararı alınmayacak kişi halleri ayrı ayrı incelenmiş mi?

5. İdarenin verebileceği başlıca kararlar

5.1. Uluslararası koruma statüsünden hariçte tutma — YUKK m.64

Savaş suçu, insanlığa karşı suç, barışa karşı suç veya Birleşmiş Milletlerin amaç ve ilkelerine aykırı fiiller gibi kanuni nedenler hariçte tutmayı gündeme getirebilir. Hariçte tutma, kulaktan dolma güvenlik iddiasıyla otomatik uygulanamaz; isnat, kişinin rolü ve kanuni ölçütler gerekçelendirilmelidir. Hariçte tutulan kişinin aile üyesi olması, bireysel sorumluluk ilkesi göz ardı edilerek diğer aile bireylerinin otomatik hariçte tutulması sonucunu doğurmaz.

Hariçte tutma, geri göndermeme güvencesini de otomatik olarak yok etmez. Statü verilmese dahi gönderme öncesinde AİHS m.3 ve YUKK m.4 riski ayrıca incelenir.

5.2. Geçici koruma kapsamı dışında bırakma — GKY m.8

GKY m.8’deki nedenler, geçici koruma kapsamına alınmama veya mevcut geçici korumanın iptali sonucunu doğurabilir. İşlem kişiselleştirilmiş, gerekçeli ve erişilebilir olmalıdır. Kapsam dışı bırakma ile sınır dışı etme aynı şey değildir; sınır dışı için ayrı karar ve YUKK m.53’teki ayrı yargı yolu gerekir.

5.3. Kabul edilemez başvuru — YUKK m.72

Başvuru yalnızca kanunda gösterilen durumlarda kabul edilemez sayılabilir:

• Farklı bir gerekçe ileri sürülmeden aynı başvurunun yenilenmesi,
• Aile adına başvuru yapılmasına muvafakat verdikten sonra, başvurunun herhangi bir aşamasında haklı bir neden veya yeni bir gerekçe olmaksızın ayrı başvuru yapılması,
• Kişinin daha önce mülteci olarak tanındığı ve hâlen bu korumadan yararlanabildiği ya da geri göndermeme ilkesini içeren yeterli ve etkili korumaya erişebildiği bir ilk iltica ülkesinden gelmesi — YUKK m.73,
• Kişinin Sözleşme’ye uygun korumaya erişebileceği bir güvenli üçüncü ülkeden gelmesi — YUKK m.74.

“İlk iltica ülkesi” ve “güvenli üçüncü ülke” soyut etiketler değildir. Kişinin ilgili ülkeye yeniden kabul edilip edilmeyeceği, o ülkede etkili korumaya fiilen erişip erişemeyeceği, geri göndermeme güvencesi, yaşam koşulları ve kişiyle ülke arasındaki bağlantı somut biçimde değerlendirilmelidir. Kabul edilemezlik kararı verilmeden önce başvuru sahibiyle mülakat yapılması gerekir.

Bu karara karşı UKDK itirazı yoktur. Tebliğden itibaren 15 gün içinde idare mahkemesinde dava açılır; mahkeme için öngörülen süre 15 gündür ve verilen karar kesindir.

5.4. Başvurunun geri çekilmesi veya geri çekilmiş sayılması — YUKK m.77

Başvurunun geri çekilmiş sayılmasına yol açabilecek hâller şunlardır:

• Başvurunun geri çekildiğinin yazılı olarak beyan edilmesi,
• Mazeretsiz biçimde mülakata üç defa üst üste gelinmemesi,
• İdari gözetim altında bulunulan yerden kaçılması,
• Mazeretsiz biçimde bildirim yükümlülüğünün üç defa üst üste yerine getirilmemesi,
• Belirlenen ikamet yerine gidilmemesi veya ikamet yerinin izinsiz terk edilmesi,
• Kişisel verilerin alınmasına karşı çıkılması,
• Kayıt ve mülakattaki yükümlülüklere uyulmaması.

Ancak tebligatın kişiye ulaşıp ulaşmadığı, hastalık, idari gözetim, seyahat veya adres engeli, çocuk ve özel ihtiyaç durumu incelenmeden mekanik karar verilmemelidir. Karar tebliğ edilememişse buna bağlı sınır dışı sürecinin yürütülmesi ayrıca hukuka uygunluk sorunu doğurur. Yeni başvurunun kabulü, önceki kararın kaldırılması ve kalış hakkı dosyanın somut nedenlerine göre değerlendirilir; yeni başvuru, önceki kararları kendiliğinden hükümsüz kılmaz.

UKDK’ya itiraz ihtiyaridir. Doğrudan idare mahkemesine 30 gün içinde gidilebilir. Danıştay 10. Dairesinin E.2015/907, K.2018/2401, 9.7.2018 tarihli kararı uyarınca UKDK başvurusu dava şartı değildir ve dava süresini durdurmaz.

5.5. Hızlandırılmış değerlendirme — YUKK m.79

Başvuru aşağıdaki hâllerde hızlandırılmış değerlendirmeye alınabilir:

• Başvurunun gerekçeleri açıklanırken uluslararası korumayı gerektirebilecek konulara hiç değinilmemesi,
• Sahte belge veya yanıltıcı bilgi kullanılması, yetkililerin yanlış yönlendirilmesi ya da kararı olumsuz etkileyebilecek bilgi ve belgelerin saklanması,
• Kimlik veya uyruğun belirlenmesini güçleştirmek amacıyla kimlik ya da seyahat belgesinin kötü niyetle imha edilmesi veya elden çıkarılması,
• Kişinin sınır dışı edilmek üzere idari gözetim altında bulunması,
• Başvurunun yalnızca Türkiye’den gönderilmesine yol açacak kararın uygulanmasını geciktirmek veya engellemek amacıyla yapılması,
• Kamu düzeni veya kamu güvenliği bakımından tehlike oluşturulması ya da bu nedenlerle daha önce sınır dışı edilmiş olunması,
• Başvurunun geri çekilmiş sayılmasından sonra yeniden başvuru yapılması.

Hızlandırılmış usulde başvuru sahibiyle başvuru tarihinden itibaren en geç 3 gün içinde mülakat yapılır ve başvuru mülakattan sonra en geç 5 gün içinde sonuçlandırılır. Daha uzun inceleme gerektiği anlaşılırsa dosya hızlandırılmış usulden çıkarılmalıdır.

Hızlandırılmış usul, güvencesiz usul anlamına gelmez. Kişiye isnat edilen hızlandırma nedeni somut olmalı; mülakat, tercüman, avukata erişim, bireysel değerlendirme ve geri göndermeme incelemesi korunmalıdır. Karara karşı 15 gün içinde idare mahkemesine başvurulur; UKDK yolu yoktur, mahkeme kararı kesindir.

5.6. Statü talebinin reddi, statünün sona ermesi veya iptali — YUKK m.78, 85, 86

Ret kararı, hangi statü ölçütünün neden gerçekleşmediğini ve sunulan delillerin nasıl değerlendirildiğini göstermelidir. Sona erme, koşulların hukuken değişmesi veya kişinin belirli davranışları; iptal ise yanlış bilgi/belge ya da kanuni engel gibi farklı sebeplere dayanabilir. Kavramlar birbirinin yerine kullanılmamalı; değişen ülke koşullarının esaslı, kalıcı ve kişi bakımından etkili olup olmadığı incelenmelidir.

Bu kararlar bakımından genel olarak 10 günlük ihtiyari UKDK itirazı veya 30 günlük idare mahkemesi davası gündeme gelir. İdare mahkemesi kararına karşı genel İYUK m.45 çerçevesinde istinaf kural olarak açıktır.

5.7. Geçici korumanın sona ermesi veya iptali — GKY m.11–12

Geçici koruma uygulamasının ülke/grup düzeyinde sona erdirilmesi ile tek bir kişinin kaydının sona ermesi veya iptali aynı değildir. Ölüm, üçüncü ülkeye çıkış, başka ülkenin korumasından yararlanma, gönüllü dönüş veya GKY’deki bireysel nedenler ayrı hukuki sonuçlar yaratabilir. Kişinin gerçekte ve bilgilendirilmiş iradeyle dönüp dönmediği; izinli geçici çıkış ile kalıcı gönüllü dönüşün karıştırılıp karıştırılmadığı önemlidir.

GKY, bu bireysel işlemler için özel ve açık bir dava süresi göstermemektedir. Anayasa m.125 gereği yargı yolu açıktır. Genel İYUK m.7 uyarınca 60 günlük süre görüşü güçlüdür; ancak YUKK m.80’in geçici koruma kararlarına uygulanabileceği ve 30 günlük özel sürenin esas alınabileceği de doktrinde savunulmaktadır. Hak kaybını önleyen güvenli uygulama, tebliğ/öğrenmeden itibaren 30 günü aşmadan dava açmaktır. Aynı dosyada ayrı bir sınır dışı kararı varsa onun süresi 7 gündür.

5.8. Sınır dışı etme — YUKK m.53–55

Sınır dışı kararı, uluslararası veya geçici koruma kararından ayrı bir idari işlemdir. Karar yalnızca valilik tarafından alınabilir. Gerekçesi, gönderilecek ülke, kanun yolu ve süre erişilebilir biçimde tebliğ edilmelidir. Sınır dışı değerlendirme ve karar aşaması en fazla 48 saat sürer. Bununla birlikte hızlı karar verilmesi, bireysel risk, YUKK m.55 ve geri göndermeme incelemesinin atlanmasına izin vermez.

Sınır dışı kararının genel çerçevesi için Sınır Dışı Edilme (Deport) Kararı, tebliğ ve dava süresi için tebligat ve yedi günlük dava süresi yazılarımıza bakılabilir.

YUKK m.54 kapsamında sınır dışı kararı alınabilecek hâller

YUKK m.54/2 uyarınca m.54/1-b, d ve k kapsamındaki iddialar, uluslararası koruma başvuru veya statü sahibinin koruma işlemlerinin her aşamasında sınır dışı kararı verilmesine dayanak yapılabilir. Ancak bu durum dahi kişiyi YUKK m.4, m.55 ve AİHS m.3 incelemesinden yoksun bırakmaz.

YUKK m.55 kapsamında sınır dışı kararı alınamayacak kişiler

YUKK m.54 kapsamında bir sebep bulunsa bile aşağıdaki kişiler hakkında sınır dışı kararı alınmaz:

• Gönderileceği ülkede ölüm cezası, işkence, insanlık dışı veya onur kırıcı ceza ya da muamele riski bulunduğuna ilişkin ciddi emare olanlar,
• Ciddi sağlık sorunu, yaş veya hamilelik nedeniyle seyahati riskli görülenler,
• Hayati tehlike taşıyan hastalığının tedavisi sürerken gönderileceği ülkede tedavi imkânı bulunmayanlar,
• Mağdur destek sürecinden yararlanan insan ticareti mağdurları,
• Tedavileri tamamlanıncaya kadar psikolojik, fiziksel veya cinsel şiddet mağdurları.

Bu hâller her kişi için ayrı değerlendirilir. Sağlık veya güvenlik gerekçesinin sona erdiği ileri sürülüyorsa yeni durum güncel belgeyle ortaya konulmalı; eski ve soyut bilgiyle işlem kurulmamalıdır. YUKK m.55 incelemesi ile YUKK m.4/AİHS m.3 kapsamındaki geri göndermeme denetimi birbirinin yerine geçirilmemelidir. Benzer bir durum Sağlık ve Hamilelik Nedeniyle Sınır Dışı Edilememe yazısında ayrıca ele alınmıştır.

Karara karşı tebliğden itibaren 7 gün içinde işlemi yapan valiliğin bulunduğu yerdeki idare mahkemesinde dava açılır. Başvuru, kararı veren makama da bildirilir. Kişinin rızası saklı kalmak kaydıyla dava açma süresi içinde ve dava açılmışsa yargılama sonuçlanıncaya kadar sınır dışı işlemi uygulanmaz. Mahkeme kararını 15 gün içinde verir; karar kesindir. Bu kurallar Göç İdaresinin sınır dışı bilgilendirme sayfasında da yer almaktadır.

Kanundaki otomatik durdurma güvencesine rağmen dava açılış ve esas numarasının, yürütmenin kanunen durduğuna ilişkin bildirimin ve tebligatın ilgili valiliğe/GGM’ye derhâl ulaştırılması, fiilî icra riskini azaltır.

Türkiye’yi terke davet — YUKK m.56

Sınır dışı kararı alınan kişiye, kararında belirtilmek üzere, Türkiye’den ayrılması için 15 günden az ve 30 günden fazla olmamak üzere süre verilebilir ve harca tabi olmayan Çıkış İzin Belgesi düzenlenir. Süresinde çıkan kişi hakkında giriş yasağı kararı alınmayabilir. Kaçma/kaybolma riski, yasal giriş-çıkış ihlali, sahte veya asılsız belge kullanımı ve kamu düzeni, kamu güvenliği ya da kamu sağlığı tehdidi gibi kanuni hâllerde terke davet süresi verilmez. Terke davet, sınır dışı kararına karşı 7 günlük dava süresini ortadan kaldırmaz.

5.9. Tahdit kodu, giriş yasağı ve sınır dışı kararını ayırmak

G-87, V-69 veya Ç serisi gibi kodlar uygulamada yabancının idari kaydında görülebilir; ancak bu kodlar kanunda yer alan, değişmez ve tek başına bütün sonuçları açıklayan bir liste değildir. Dosyada şu dört soru ayrı sorulmalıdır:

1. Hangi kod, hangi tarihte, hangi merci tarafından ve hangi somut bilgiye dayanılarak konuldu?
2. Ayrıca giriş yasağı kararı var mı?
3. Ayrıca sınır dışı kararı var mı?
4. Kodun dayandığı istihbari/adli bilgi kişiye savunma imkânı verecek ölçüde açıklanmış mı?

Kod veya giriş yasağına ilişkin genel iptal davası, ayrı sınır dışı kararının icrasını kendiliğinden durdurmaz. Sınır dışı kararı varsa 7 günlük özel dava açılmalı; diğer işlem için görev, süre ve gerektiğinde yürütmenin durdurulması ayrıca ele alınmalıdır. “Kod silme davası açıldı, dolayısıyla sınır dışı durdu” varsayımı tehlikelidir.

Tahdit kodlarının incelenmesi ve kaldırılması için Tahdit Kodu Nedir? Türkiye’ye Giriş Yasağı ve Kodun Kaldırılması yazımıza bakılabilir.

5.10. Başvuru sahibinin idari gözetimi — YUKK m.68

Uluslararası koruma başvurusu yapmak tek başına idari gözetim nedeni değildir. Başvuru sahibinin gözetimi istisnadır ve ancak aşağıdaki amaç veya sebeplerden biri somutlaştığında valilikçe kararlaştırılabilir:

• Kimlik veya vatandaşlık bilgilerinin doğruluğu hakkında ciddi şüphe varsa bu bilgilerin belirlenmesi,
• Sınır kapısında usulüne aykırı girişin engellenmesi,
• İdari gözetim uygulanmadığında başvuruya temel oluşturan unsurların belirlenemeyecek olması,
• Başvuru sahibinin kamu düzeni veya kamu güvenliği bakımından ciddi tehlike oluşturması.

Valilik, gözetimden önce YUKK m.71 kapsamındaki belirli yerde ikamet ve bildirim yükümlülüklerinin yeterli olup olmayacağını değerlendirmelidir. Karar; sebebi, süresi ve daha hafif önlemlerin neden yetersiz olduğunu göstermeli ve kişiye, yasal temsilcisine veya avukatına tebliğ edilmelidir.

Başvuru sahibinin m.68 kapsamındaki idari gözetimi 30 günü geçemez; işlemler en kısa sürede tamamlanmalı, koşullar her aşamada yeniden incelenmeli ve sebep ortadan kalktığında gözetim derhâl sonlandırılmalıdır. Bu 30 günlük süre, sınır dışı amacıyla verilen m.57 gözetimindeki 6+6 aylık sistemle karıştırılmamalıdır.

Sulh ceza hâkimliğine başvuru gözetimi kendiliğinden durdurmaz. Hâkim beş gün içinde inceleme yapar; karar kesindir. Koşullar değişir veya ortadan kalkarsa yeniden başvuru mümkündür.

5.11. Sınır dışı amacıyla idari gözetim — YUKK m.57

Valilik; kaçma/kaybolma riski, giriş-çıkış ihlali, sahte/aslı olmayan belge, verilen sürede çıkmama veya kamu düzeni/güvenliği/sağlığı tehdidi gibi kanuni nedenlerle idari gözetim kararı verebilir. GGM’deki süre kural olarak altı ayı geçemez; sınır dışı işlemi kişinin iş birliği yapmaması veya ülkesine ilişkin doğru bilgi/belge vermemesi nedeniyle tamamlanamıyorsa en fazla altı ay daha uzatılabilir. Devamın zorunluluğu her ay düzenli incelenmelidir.

Her dosyada şu hususlar denetlenmelidir:

• Sınır dışı işleminin makul ve gerçekçi biçimde yürütülmesi mümkün mü?
• Kimlik/seyahat belgesi için idare hangi somut adımları attı?
• Kişinin gerçekten iş birliği yapmadığı belgelenmiş mi?
• Kaçma riskine ilişkin kişisel ve güncel olgu var mı?
• Aile, sabit adres, sağlık, çocuk ve özel ihtiyaçlar gözetildi mi?
• YUKK m.57/A’daki daha hafif tedbirler neden yetersiz?
• Aylık değerlendirme zamanında, gerekçeli ve tebliğ edilmiş mi?

Sulh ceza hâkimliğine yapılacak başvurunun kurgusu için idari gözetim kararına itiraz yazımız ayrıca incelenebilir.

5.12. İdari gözetime alternatif yükümlülükler — YUKK m.57/A

Kanunda belirli adreste ikamet, bildirim, aile temelli geri dönüş, geri dönüş danışmanlığı, kamu yararına hizmette gönüllülük, teminat ve elektronik izleme sayılmıştır. Bir veya birden fazla yükümlülük uygulanabilir; toplam süre 24 ayı geçemez.

Elektronik izlemeye karşı sulh ceza hâkimine başvurulur; başvuru yükümlülüğü kendiliğinden durdurmaz, hâkim beş gün içinde karar verir ve karar kesindir. Diğer alternatiflerin hukuka aykırılığı, işlemin niteliğine göre idari yargıda incelenir. Elektronik izleme dışındaki alternatifleri otomatik olarak sulh ceza hâkimliğine götürmek doğru değildir.

6. Haklar ve yükümlülükler

6.1. Çalışma hakkı

Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığının uluslararası koruma statülerine ilişkin açıklaması ile Göç İdaresinin çalışma izni SSS sayfası birlikte kontrol edilmelidir. Kayıt dışı çalışma; işçi haklarını ortadan kaldırmaz, fakat işçi ve işveren açısından idari yaptırım ve göç statüsü riski doğurabilir.

6.2. Sağlık hizmetleri

Uluslararası koruma başvuru/statü sahiplerinde YUKK m.89 uyarınca, başka sağlık güvencesi ve ödeme gücü bulunmayanların genel sağlık sigortası primleri kayıt tarihinden itibaren kural olarak bir yıl süreyle Göç İdaresi Başkanlığı bütçesinden ödenir. Özel ihtiyaç sahipleri ve Göç İdaresi Başkanlığınca sigorta kaydının devamı uygun görülen kişiler istisna oluşturabilir. Gelir/sağlık güvencesi koşullarının değişmesi prim ve geri ödeme sonucunu etkileyebilir. Göç İdaresinin güncel açıklaması buradadır.

Geçici korumada sağlık erişimi GKY m.27, kayıt, il, sevk, güncel finansman ve katılım payı kurallarıyla birlikte değerlendirilir. “Her yerde, her işlem için süresiz ve tamamen ücretsiz sağlık” şeklinde bir vaat doğru değildir. Acil durum, bulaşıcı hastalık, gebelik, çocuk ve özel ihtiyaçlar ayrıca ele alınır. Güncel uygulama için Göç İdaresi hak ve yükümlülükler sayfası ve Sağlık Bakanlığı açıklaması kontrol edilmelidir.

6.3. Eğitim, sosyal yardım ve tercüman/avukat erişimi

Çocukların eğitime erişimi, çocuğun üstün yararı ve ayrımcılık yasağı çerçevesinde korunur. Sosyal yardım ve hizmetler ise statü, ihtiyaç değerlendirmesi, kayıt ve ilgili programın güncel koşullarına bağlıdır. Bir hizmetin kanunda mümkün olması, her kişiye koşulsuz ve aynı miktarda sağlanacağı anlamına gelmez.

Uluslararası koruma işlemlerinde tercüman, etkili başvurunun parçasıdır. İdari gözetim itirazında avukatlık ücretini karşılayamayanlar, talepleri hâlinde Avukatlık Kanunu çerçevesinde hukuki yardımdan yararlanabilir. Baro adli yardım bürosuna ulaşma talebi yazılı kayda geçirilmelidir.

6.4. İkamet, aile ve vatandaşlık hakkında yanlış bilinenler

• Geçici koruma kimliği ikamet izni değildir.
• Geçici korumada geçirilen süre, kendi başına uzun dönem ikamet izni hakkı doğurmaz.
• Mülteci ve ikincil koruma statüsü sahipleri, YUKK m.34’teki koşullarla aile ikametinde destekleyici olabilir; şartlı mülteci bakımından aynı açık düzenleme yoktur.
• Mülteci, şartlı mülteci, ikincil koruma ve geçici koruma statüsü vatandaşlık sağlamaz. Vatandaşlık ayrı kanuni koşullara ve yetkili makam değerlendirmesine tabidir.
• Bir kimlik belgesine sahip olmak, adres/il yükümlülüklerini veya çalışma izni kurallarını ortadan kaldırmaz.

6.5. Başlıca yükümlülükler

Başvuru sahibi veya uluslararası koruma statüsü sahibi bakımından bildirim süreleri açıkça izlenmelidir:

Kişi ayrıca iş birliği ve doğruyu söyleme, kanunlara uyma, randevu ve mülakatlara katılma ve idarece kanun çerçevesinde istenen bilgileri sunma yükümlülüklerine tabidir. Hizmet veya yardımdan haksız yararlanıldığı tespit edilirse bedelin tamamen veya kısmen geri ödenmesi istenebilir. Yükümlülüğe aykırılık hâlinde eğitim ve temel sağlık hakları dışındaki bazı haklarda sınırlama gündeme gelebilir. Resmî süreler Göç İdaresinin Hak ve Yükümlülükler sayfasında gösterilmektedir.

Tebligatın alınamaması ağır hak kaybı yaratabildiği için adres kaydı güncel tutulmalıdır. Sağlık, aile birliği, eğitim veya iş gibi haklı nedenle il değişikliği gerekiyorsa izin talebi ve dayanak belgeleri önceden sunulmalıdır.

İdari uygulamadaki mahalle/il kısıtları sabit değildir. Göç İdaresinin 2022’de açıkladığı yoğunluk politikası tarihsel bir duyurudur; 2026’da belirli adresin kayda açık olup olmadığı, güncel resmî sistem ve il müdürlüğünden teyit edilmelidir. Eski bir duyuru, bugün için kesin hak veya yasak kanıtı sayılmamalıdır.

6.6. Gizlilik, GÖÇ-NET kayıtları ve kişisel verilerin korunması

YUKK m.94 uyarınca başvuru ve statü sahibine ait bilgi ve belgelerde gizlilik esastır. Koruma dosyaları; siyasi görüş, din, etnik köken, sağlık, cinsel yönelim, işkence, cinsel şiddet, insan ticareti, aile ve ceza soruşturması bilgileri gibi çok hassas veriler içerebilir. Bu nedenle:

• Koruma talebini veya kişisel riski menşe ülke makamlarına açıklayabilecek temaslardan kaçınılmalı; zorunlu belge doğrulaması risk doğurmayacak yöntemle yapılmalıdır.
• Başvuru formu, mülakat tutanağı, sağlık raporu ve güvenlik bilgileri yalnızca görev ve hukuki amaçla sınırlı biçimde işlenmelidir.
• GÖÇ-NET veya diğer idari kayıtlarda isim, doğum tarihi, uyruk, aile bağı, adres, giriş-çıkış ya da statü hatası varsa yazılı düzeltme başvurusu yapılmalı ve evrak kayıt numarası alınmalıdır.
• İdari kaydın düzeltilmesi talebi ile kayda dayanan sınır dışı, giriş yasağı, statü veya başka bir işlemin iptali davası birbirinin yerine geçirilmemelidir.
• Avukata gönderilen belgeler güvenli kanaldan paylaşılmalı; üçüncü kişilerin kimlik ve sağlık verileri gereksiz biçimde dosyaya veya internet ortamına yayılmamalıdır.
• KVKK kapsamındaki bilgi edinme, erişim, düzeltme ve silme taleplerinin uygulanabilirliği; kamu görevi, arşiv ve yargısal delil yükümlülükleriyle birlikte somut kayda göre incelenmelidir.

Gizlilik yükümlülüğü, kişinin kendi dosyasına ve etkili savunma için gerekli belgelere erişim hakkını ortadan kaldırmaz. Erişimi kısıtlanan güvenlik bilgileri bakımından idare ve mahkeme, en azından iddiaya etkili biçimde cevap verilmesine imkân sağlayacak bir gerekçe ve usul kurmalıdır.

7. Başvuru ve dava yolları: süre matrisi

Süre güvenliği kuralı: Süre hesabını son güne bırakmayın. Tebligat zarfı, tebliğ-tebellüğ formu, yabancının anlayabildiği dilde bilgilendirme yapılıp yapılmadığı ve avukata fiilen erişim ayrı ayrı saklanmalıdır. Elektronik veya fiilî öğrenme iddiası bulunan dosyada başlangıç tarihi ayrıca tartışılabilir; en erken olası tarih esas alınarak koruyucu başvuru yapılmalıdır.

7.1. UKDK itirazı

Uluslararası Koruma Değerlendirme Komisyonu, 4 sayılı Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi m.164 ve ilgili yönetmelik çerçevesinde çalışır. YUKK m.68, 72 ve 79 kapsamı dışındaki belirli uluslararası koruma kararlarında, tebliğden itibaren 10 gün içinde itiraz mümkündür. Komisyon incelemesi, uygulama yönetmeliğindeki 15+5 günlük düzenleme çerçevesindedir.

En önemli pratik kural şudur: UKDK itirazı ihtiyaridir ve idare mahkemesinde dava açma süresini durdurmaz. Hem komisyona hem mahkemeye başvurulursa yargısal başvuru nedeniyle komisyon incelemesi durur. Bu nedenle 10 günlük itiraz hazırlanırken 30 günlük dava takvimi ayrıca işletilmelidir.

7.2. Yetkili idare mahkemesi

YUKK’ta özel yetki kuralı olmayan uyuşmazlıklarda İYUK m.32/1 uygulanır; işlemi yapan idari merciin bulunduğu yer mahkemesi yetkilidir. Danıştay 10. Dairesinin E.2020/2171, K.2020/1429, 28.5.2020 tarihli kararı da bu yönde aktarılmaktadır. Bir yerde birden fazla idare mahkemesi varsa iş bölümünü HSK belirleyebilir.

7.3. 7589 sayılı Kanun sonrasında istinaf ve Danıştay temyizi

7589 sayılı Kanun 31 Temmuz 2026 tarihinde yayımlanmış ve İYUK m.46’ya yeni bir ikinci fıkra eklemiştir. İYUK m.46/2’nin ana kuralına göre, birinci fıkra kapsamında olmayan davalarda BİM’in ilk derece kararını kaldırarak yeniden verdiği kararlar belirli koşullarla temyiz edilebilir. Bununla birlikte m.46/2-d, 6458 sayılı YUKK’un uygulanmasından doğan davaları açıkça temyiz istisnası içinde saymıştır.

Bu düzenleme şu şekilde uygulanmalıdır:

• YUKK m.53, m.72 ve m.79’daki özel kesinlik hükümleri nedeniyle ilk derece idare mahkemesi kararına karşı istinaf zaten kapalıdır.
• Diğer YUKK kararlarında ilk derece kararına karşı, genel koşullarla BİM nezdinde istinaf mümkündür.
• Ancak BİM ilk derece kararını kaldırıp yeniden karar verse dahi, uyuşmazlık YUKK’un uygulanmasından doğuyorsa İYUK m.46/2-d uyarınca bu yeni karar için Danıştay temyizi açılamaz.
• Geçiş hükmüne göre değişiklik, 31 Temmuz 2026 tarihinden sonra BİM tarafından verilen kararlar hakkında uygulanır; daha önce verilen BİM kararlarında önceki hükümler esas alınır.

Bu açıklama “YUKK ile herhangi bir bağlantısı bulunan her uyuşmazlık hiçbir durumda Danıştaya gidemez” biçiminde genişletilmemelidir. İşlemin hukuki dayanağı, davanın konusu, ilk derece kararının türü ve BİM’in nasıl karar verdiği dosya üzerinden ayrı incelenmelidir. 7589 sayılı Kanun’un resmî TBMM metni

7.4. AYM bireysel başvurusu ve acil tedbir

Anayasa Mahkemesine bireysel başvuru olağan bir temyiz değildir. Başvurucu, ortak koruma alanındaki temel hakkın kamu gücü tarafından nasıl ihlal edildiğini; iç hukuk yollarını ne zaman tükettiğini ve 30 günlük süreye uyduğunu göstermelidir. 6216 sayılı Kanun’daki resmî süre kuralı başvuru yollarının tüketildiği veya ihlalin öğrenildiği tarihten itibaren 30 gündür.

Bireysel başvuru sınır dışını kendiliğinden durdurmaz. Yaşam veya maddi bütünlük bakımından ciddi ve yakın tehlike varsa, AYM İçtüzüğü m.73 uyarınca tedbir ayrıca talep edilir. Talepte en az şu belgeler yer almalıdır:

• sınır dışı kararı ve okunabilir tebligat;
• idare mahkemesi kararı ve kanun yolu/tüketme bilgisi;
• gönderilecek ülke ve planlanan icra zamanına ilişkin belge;
• kişisel riski gösteren belgeler;
• güncel ülke bilgisi;
• avukat iletişim bilgisi ve aciliyetin somut açıklaması.

7.5. AİHM ve 39. madde tedbiri

AİHM başvurusu, kural olarak etkili iç hukuk yolları tüketildikten sonra dört ay içinde yapılır. AİHM İçtüzüğü m.39 tedbiri, özellikle ölüm veya kötü muamele bakımından yakın ve telafisi imkânsız risk bulunan istisnai dosyalarda gündeme gelir. Başvurunun veya tedbir talebinin yapılması tek başına icrayı durdurmaz; Mahkemenin tedbir kararı vermesi gerekir. İç hukuk yollarının tüketilmesi ve AYM tedbir süreci kural olarak açıklanmalı; kararlar ve risk belgeleri eksiksiz sunulmalıdır.

8. İdari gözetim ve geri gönderme merkezi: 2025 pilot kararları

İdari gözetimin hukuka uygunluğu, GGM’deki tutulma koşulları ve serbest bırakıldıktan sonra tazmin/tespit imkânı aynı sorun değildir.

Yakını geri gönderme merkezinde bulunanlar için ilk adımlar Geri Gönderme Merkezinde Yakınım Var yazımızda anlatılmıştır.

8.1. GGM koşullarının düzeltilmesi için önleyici yol

AYM Genel Kurulu, İbrahim Muhammed Ali, B. No: 2025/10406, 8.7.2025 kararında; GGM’deki tutulma koşullarının kötü muamele yasağını ihlal ettiği iddiasını inceleyebilecek ve gerekiyorsa koşulları düzeltebilecek açık, erişilebilir ve etkili önleyici yol bulunmamasını yapısal sorun sayarak pilot karar usulü uyguladı. Karar 26.2.2026 tarihli Resmî Gazete’de yayımlandı ve yasama organına bildirim yapıldı. AYM kararının resmî metni.

8.2. İdari gözetim bittikten sonraki etkili başvuru sorunu

AYM Genel Kurulu, B. No: 2022/8989, 20.11.2025 kararında; idari gözetim sona erdikten sonra tutulmanın hukukiliğini inceletecek ve uygun giderim sağlayacak başvuru yolunun açıklığı/etkililiği bakımından yapısal sorunu pilot karar çerçevesinde ele aldı. Bu nedenle eski kaynaklarda geçen “kesin olarak şu yargı kolunda şu tazminat davası açılır” anlatımı güncel durumun tümünü yansıtmaz. Başvuru tarihinde yürürlüğe giren bir kanuni düzenleme olup olmadığı mutlaka kontrol edilmelidir. AYM kararının resmî metni.

8.3. Pilot karar uygulama durumu — 1 Eylül 2026 kontrol notu

1 Eylül 2026 tarihli mevzuat ve resmî kaynak kontrolünde, yukarıdaki iki pilot kararın işaret ettiği önleyici ve giderici başvuru sorunlarını bütün yönleriyle çözdüğü açıkça belirlenebilen özel bir kanuni mekanizma tespit edilememiştir. 7589 sayılı Kanun idari yargı kanun yollarında önemli değişiklik yapmış, ancak tek başına GGM koşullarını derhâl düzeltecek önleyici yol veya gözetim sonrasındaki hukuka aykırılık iddiası için pilot kararlarda aranan giderim sistemini kurmamıştır.

Bu tespit tarihli bir hukuk araştırması sonucudur; gelecekte düzenleme yapılmadığının sürekli ve kesin beyanı değildir. Her somut başvuruda Resmî Gazete, güncel YUKK/İYUK metni ve AYM’nin pilot karar izleme durumu yeniden kontrol edilmelidir.

8.4. GGM’de delil koruma listesi

• İdari gözetim kararı, uzatma/devam ve aylık değerlendirme kararlarının örnekleri;
• GGM’ye giriş-çıkış/sevk tarihleri;
• koğuş kapasitesi ve fiilî kişi sayısı, yatak, ışık, havalandırma, açık hava, hijyen ve beslenme koşulları;
• sağlık talepleri, revir/hastane sevkleri, reçeteler, raporlar ve reddedilen talepler;
• avukat, noter, telefon, aile ve tercümana erişim talepleri;
• kamera kayıtlarının saklanması için tarih-saat içeren yazılı başvuru;
• tanık olabilecek kişilerin kimliği ve iletişim bilgisi;
• çocuk, gebelik, engellilik, travma, kronik hastalık ve ilaç ihtiyacına ilişkin belgeler;
• her şikâyetin tarihini ve teslim alanı gösteren dilekçe/alındı kaydı.

9. Özel ihtiyaç sahipleri ve çocuklar

Genel bir “hassas kişi” etiketi yeterli değildir; ihtiyacın kararı nasıl etkilediği gösterilmelidir.

Çocuklar ve refakatsiz çocuklar

Çocuğun üstün yararı; kayıt, barınma, aile birliği, idari gözetim, eğitim, sağlık ve sınır dışı dâhil her aşamada birincil değerlendirme olmalıdır. Yaş tespiti ihtilafında çocuk lehine yaklaşım, uygun sağlık yöntemi ve temsil güvenceleri önem taşır. Çocuğun görüşü yaş ve olgunluğuna uygun biçimde alınmalıdır. Yalnızca ebeveyn hakkındaki güvenlik iddiası, çocuğun bireysel haklarının değerlendirilmesini ortadan kaldırmaz.

Aile hayatı, Türk vatandaşı eş ve çocuklar

Sınır dışı, giriş yasağı ve tahdit işlemleri yalnızca göç kontrolü veya kamu güvenliği açısından incelenemez. Türkiye’de gerçek bir aile hayatı bulunduğu ileri sürülüyorsa idare ve mahkeme en azından şu unsurlar arasında dengeleme yapmalıdır:

• Evliliğin ve aile yaşamının gerçekliği ve süresi,
• Türk vatandaşı eş veya çocukların bulunması,
• Çocuğun yaşı, bağımlılığı, eğitimi, sağlığı ve üstün yararı,
• Kişinin Türkiye’deki kalış süresi ve sosyal/aile bağları,
• İsnat edilen fiilin niteliği, ağırlığı, güncelliği ve somut delili,
• Aile hayatının başka bir ülkede sürdürülebilmesinin gerçekçi olup olmadığı,
• Ayrılığın süresi ve aile üyeleri üzerinde doğuracağı sonuçlar,
• Daha hafif bir önlemle meşru amaca ulaşılıp ulaşılamayacağı.

AYM’nin Demet Hussen Najem, B. No: 2019/438, 27.7.2022 kararında geliştirdiği yaklaşım uyarınca, yurda giriş yasağı veya benzeri işlemde kamu düzeni/kamu güvenliği menfaati ile somut aile hayatı arasında gerçek bir dengeleme yapılmalı; soyut güvenlik ifadesiyle aile bağları cevapsız bırakılmamalıdır. Bu inceleme, YUKK m.4 ve AİHS m.3 kapsamındaki mutlak geri göndermeme denetiminin alternatifi değil, aile hayatına saygı hakkı bakımından ek bir ölçülülük denetimidir. AYM kararının resmî metni

Sağlık ve travma

Ağır hastalık, gebelik, engellilik, işkence veya cinsel şiddet geçmişi hem statü değerlendirmesini hem geri gönderme riskini hem de gözetimin ölçülülüğünü etkileyebilir. “Tedavi ülkesinde vardır” şeklindeki soyut tespit yeterli olmayabilir; tedavinin fiilen erişilebilirliği, maliyeti, sürekliliği, kişinin destek ağı ve yolculuğun riski incelenmelidir.

İnsan ticareti mağdurları

İnsan ticareti göstergeleri varsa kişi yalnızca düzensiz göçmen olarak işlem görmemeli; tanımlama ve yönlendirme mekanizması işletilmelidir. Zorla çalıştırma, borçlandırma, belgeye el koyma, tehdit, cinsel sömürü veya hareket özgürlüğünün kontrolü gibi olgular ayrı kayda geçirilmelidir.

10. Gönüllü geri dönüş: irade gerçekten özgür mü?

Gönüllü geri dönüş; bilgilendirilmiş, özgür, baskısız, güvenli ve onurlu olmalıdır. Göç İdaresi süreci gönüllü, güvenli, onurlu ve düzenli geri dönüş olarak tanımlamaktadır. Uygulamada kişinin şu güvencelere erişmesi önemlidir:

• anlayabildiği dilde, doğru sonuç bilgisi;
• formu imzalamadan önce avukat ve tercümanla görüşme imkânı;
• formun bir örneği;
• geri dönüşün geçici koruma veya diğer kayıt üzerindeki etkisinin açıklanması;
• aile üyeleri ve çocuklar bakımından ayrı irade/üstün yarar değerlendirmesi;
• baskı, yanıltma, fiziksel zorlama veya temel ihtiyaçtan mahrum bırakma iddialarının tarih, kişi ve belgeyle kaydı.

“Gönüllü dönüş formu imzalandı” olgusu her zaman gerçek gönüllülüğü kesinleştirmez; buna karşılık kişi de baskı iddiasını mümkün olduğunca somutlaştırmalıdır. Uyuşmazlığın yolu, formun ve ona bağlı işlem/eylemlerin niteliğine göre belirlenir; her dosyaya uyan tek bir “irade fesadı davası” yoktur. Konunun ayrıntıları için Gönüllü Geri Dönüş Formu: Geçerli Rıza, İtiraz ve V-87 Kaydı yazısına bakılabilir.

Akkad/Türkiye: imza tek başına bilinçli ve özgür feragat değildir

AİHM’in Akkad/Türkiye, B. No: 1557/19, 21.6.2022 kararı, Türkiye’de gönüllü dönüş formunun hukuki denetimi bakımından temel karardır. Geçici koruma statüsü bulunan Suriyeli başvurucu, Meriç yakınında yakalandıktan iki gün sonra Suriye’ye gönderilmiş; Hükûmet işlemi gönüllü dönüş olarak savunmuştur. AİHM ise dosyadaki güvenceleri inceleyerek:

• Başvurucunun imzaladığı formun içeriğini bildiğinin ortaya konulamadığını,
• Avukat yardımının sağlanmadığını,
• Etkili tercüman yardımının bulunup bulunmadığının belirsiz olduğunu,
• Mevzuatta öngörülen bağımsız tanıklık güvencesinin işletilmediğini,
• Başvurucuya imzaladığı belgenin örneğinin verilmediğini,
• Kişisel Suriye riskinin incelenmediğini ve başvurucunun mevcut kanun yollarını kullanmasına fiilen imkân bırakılmadığını

tespit etmiştir. Mahkeme; Suriye’ye gönderme nedeniyle AİHS m.3’ün, etkili başvuru bulunmaması nedeniyle m.13 ile bağlantılı m.3’ün ve özgürlükten yoksun bırakma süreci nedeniyle m.5’in çeşitli fıkralarının ihlal edildiğine karar vermiştir.

Kararın uygulamadaki sonucu şudur: Önceden hazırlanmış bir forma atılan imza, kişinin geri göndermeme güvencesinden bilerek, anlayarak ve özgürce vazgeçtiğini tek başına kanıtlamaz. Formun dili, tercüme, avukat ve bağımsız gözlemci erişimi, imza koşulları, kopyanın verilmesi, dönüşün hukuki sonuçlarının açıklanması ve bireysel risk incelemesi birlikte değerlendirilmelidir. AİHM Akkad/Türkiye kararı

11. Sınır dışı, suçluların iadesi ve INTERPOL kaydı aynı işlem değildir

Uluslararası koruma dosyasında yabancı devletin ceza soruşturması, arama kararı veya INTERPOL kaydı varsa üç ayrı hukuk alanı yan yana gelebilir:

Bir iade talebi veya INTERPOL kaydı, uluslararası koruma bakımından hem risk delili hem de hariçte tutma/kamu güvenliği iddiası olarak dosyaya girebilir. Ancak yabancı devlet isnadının siyasi, askerî, dinî veya ırksal nitelik taşıyıp taşımadığı; adil yargılanma, işkence, ölüm cezası ve kötü muamele riski; isnadın güncelliği ve somutluğu ayrı incelenmelidir. Sınır dışı davası, iade yargılaması ve CCF başvurusu birbirinin yerine geçmez. Adalet Bakanlığı – İade işleminin hukuki dayanakları, INTERPOL – Red Notices

12. İlk 24 saat için uygulama planı

Kişi veya yakını için

1. Tebliğ edilen bütün sayfaların ve zarfların fotoğrafını çekin; tebliğ tarih/saatini yazın.
2. Kişinin bulunduğu yer, GGM ve yabancı kimlik numarasını tespit edin.
3. Aynı dosyadaki kararları ayırın: statü kararı, sınır dışı, giriş yasağı/tahdit, idari gözetim, alternatif yükümlülük.
4. Anlayabildiği dilde tebliğ/tercüme yapılmadıysa bunu yazılı kayda geçirin.
5. Risk anlatısını kronolojik biçimde, kişi/yer/tarih ve belge bağlantısıyla hazırlayın.
6. Sağlık ve özel ihtiyaç belgelerini temin edin.
7. Baro adli yardım, avukat ve tercüman erişimini yazılı isteyin.
8. En kısa olası süreyi esas alın: sınır dışı için 7 gün; UKDK için 10; hızlandırılmış/kabul edilemez için 15; diğer statü kararları için 30 gün.

Avukat için dosya talep listesi

• tüm idari kararlar ve onayları;
• tebliğ-tebellüğ, tercüman ve bilgilendirme formları;
• uluslararası/geçici koruma kayıt ve kimlik belgeleri;
• başvuru formu, mülakat tutanağı, ses/görüntü kaydı varsa saklama talebi;
• kararın dayandığı menşe ülke bilgileri;
• güvenlik/tahdit kaydının somut dayanağı ve erişilebilir özeti;
• hedef ülke veya üçüncü ülke belirleme belgesi;
• sınır dışı seyahat planı ve konsolosluk yazışmaları;
• idari gözetim, uzatma ve aylık değerlendirme dosyası;
• sağlık, aile, eğitim ve özel ihtiyaç belgeleri;
• önceki davalar, kararlar, UYAP evrakı ve tebligatlar.

13. Gerçek ve doğrulanmış içtihat rehberi

13.1. Anayasa Mahkemesi kararları

Bu kararlar “davayı kesin kazanma” garantisi değildir. Kararın ilkesi, somut dosyanın olgularına ve kararın kendi sınırlarına sadık kalınarak kullanılmalıdır.

13.2. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi kararları

13.3. Danıştay ve bölge idare mahkemesi kararları

Akademik kaynakta tam künyeleri aktarılan iki Danıştay kararı uygulama bakımından özellikle önemlidir:

• Danıştay 10. Daire, E.2015/907, K.2018/2401, 9.7.2018: UKDK itirazının ihtiyari olduğu, dava şartı sayılamayacağı ve doğrudan dava açılabileceği.
• Danıştay 10. Daire, E.2020/2171, K.2020/1429, 28.5.2020: Özel yetki kuralı yoksa İYUK m.32/1 uyarınca işlemi yapan merciin bulunduğu yer idare mahkemesinin yetkili olduğu.

Bu kararların künyeleri, yukarıda gösterilen 2025 tarihli hakemli akademik çalışmada Lexpera erişimi üzerinden doğrulanmıştır; herkese açık resmî tam metin bağlantısı tespit edilemediği için kararların söylemediği ayrıntılar eklenmemiştir.

YUKK m.72 ve m.79 kapsamındaki ilk derece kararlarının kesinliğine ilişkin İstanbul BİM 9. İDD, E.2016/951, K.2016/908, 23.12.2016; İstanbul BİM 9. İDD, E.2017/3248, K.2017/2748, 26.10.2017 ve İzmir BİM 6. İDD, E.2020/1668, K.2020/1806, 15.12.2020 kararları aynı akademik kaynakta aktarılmaktadır. BİM kararları ulusal ölçekte bağlayıcı bir “emsal kanun” değildir; mevzuat yorumunu gösteren uygulama örnekleridir.

31 Temmuz 2026 tarihinde yürürlüğe giren 7589 sayılı Kanun, bu kararların verildiği dönemde mevcut olmayan yeni bir kanun yolu çerçevesi getirmiştir. Bu nedenle eski Danıştay/BİM kararları kullanılırken, İYUK m.46/2-d’deki YUKK temyiz istisnası ayrıca gösterilmelidir. Yeni düzenleme geçmiş içtihatların maddi hukuk değerlendirmesini kendiliğinden geçersiz kılmaz; fakat kararın hangi üst mercide incelenebileceği bakımından güncel kanun esas alınır.

13.4. Neden Yargıtay kararı yok?

Uluslararası koruma statüsü, geçici koruma, sınır dışı, tahdit ve birçok ilgili işlem idari niteliktedir; esas yargısal denetim idare mahkemeleri, BİM ve bazı dosyalarda Danıştay tarafından yapılır. İdari gözetim ve elektronik izleme itirazında sulh ceza hâkimliği görevlidir. Temel hak denetiminde AYM ve AİHM öne çıkar. Bu nedenle sırf karar çeşitliliği görüntüsü vermek için ilgisiz bir Yargıtay kararı eklemek hukuki kaliteyi artırmaz; tersine görevli merci ayrımını bozar.

14. Sık sorulan sorular

Geçici koruma ile uluslararası koruma aynı mı?

Hayır. Uluslararası koruma bireysel statü belirleme sonucunda mülteci, şartlı mülteci veya ikincil koruma statüsüne götürür. Geçici koruma kitlesel akın için ayrı rejimdir.

Sınır dışı kararına kaç günde dava açılır?

Tebliğden itibaren 7 gün içinde idare mahkemesinde dava açılır. Dava, kararı veren makama da bildirilmelidir. Kişinin rızası dışında, süre içinde ve dava boyunca icra kanunen durur.

UKDK’ya itiraz etmeden dava açılabilir mi?

Evet. Uygulanabildiği kararlar bakımından UKDK itirazı ihtiyaridir. İtiraz dava açma süresini durdurmaz.

YUKK davası 7589 sayılı Kanun sonrasında Danıştaya götürülebilir mi?

Her dosyada aynı cevap verilemez. YUKK m.53, m.72 ve m.79 kapsamındaki ilk derece kararları özel hüküm gereği kesindir. Diğer YUKK uyuşmazlıklarında istinaf kural olarak mümkündür; ancak 31 Temmuz 2026 sonrasında verilen BİM kararlarında İYUK m.46/2-d, BİM’in kaldırma üzerine yeniden verdiği kararlar bakımından YUKK davalarını Danıştay temyizi dışında bırakmaktadır. İşlemin dayanağı ve karar tarihi ayrıca incelenmelidir.

Geçici koruma iptaline karşı süre 30 gün mü, 60 gün mü?

GKY’de açık özel süre yoktur. Genel İYUK süresi 60 gün olmakla birlikte YUKK m.80’in 30 günlük süresinin uygulanabileceği savunulmaktadır. Hak kaybını önlemek için 30 gün içinde dava açılması koruyucu yaklaşımdır. Ayrı sınır dışı kararının süresi her hâlükârda 7 gündür.

İdari gözetim itirazı sınır dışı kararını da kaldırır mı?

Hayır. İdari gözetim, sınır dışı ve koruma statüsü ayrı işlemlerdir. Sulh ceza hâkimliğine gözetim itirazı, sınır dışı kararına karşı 7 günlük idare mahkemesi davasının yerine geçmez.

Uluslararası koruma başvurusu nedeniyle başvuru sahibi kaç gün idari gözetimde tutulabilir?

YUKK m.68 kapsamındaki başvuru sahibi gözetimi en fazla 30 gündür. Bu süre, sınır dışı amacıyla uygulanan YUKK m.57’deki 6 ay ve koşulları varsa ek 6 aylık süreyle karıştırılmamalıdır.

Tahdit koduna dava açmak sınır dışını otomatik durdurur mu?

Hayır. Kod/giriş yasağı davasının sınır dışı kararını kendiliğinden durdurduğu varsayılamaz. Ayrı sınır dışı kararı varsa 7 gün içinde ayrı dava gerekir.

AYM’ye başvuru sınır dışını durdurur mu?

Başvuru tek başına durdurmaz. Acil ve ciddi risk varsa AYM İçtüzüğü m.73 uyarınca tedbir ayrıca istenmelidir.

İl Göç İdaresi başvuruyu kayda almazsa ne yapılmalıdır?

Başvuru iradesi yazılı olarak tekrar edilmeli; tarih-saat ve evrak kayıt numarası istenmeli; başvurunun reddi veya fiilî engel belgelenmeli; YİMER 157, baro ve avukatla temas kurulmalıdır. Yakın gönderme tehlikesinde idari yargı ve AYM tedbiri gecikmeden değerlendirilmelidir. BMMYK veya sivil toplum kuruluşuna bildirim, valilikteki resmî kaydın yerine geçmez.

Gönüllü geri dönüş formunun imzalanması dönüşü her durumda hukuka uygun kılar mı?

Hayır. AİHM’in Akkad/Türkiye kararına göre formun imzalanması tek başına bilinçli, bilgili ve özgür feragati kanıtlamaz. Tercüme, avukat, bağımsız gözlem, form örneği, imza koşulları ve kişisel geri gönderme riski birlikte incelenmelidir.

GGM’deki koşullardan şikâyet için etkili yol var mı?

AYM’nin 2025/10406 sayılı pilot kararı, koşulları düzeltebilecek etkili önleyici yol eksikliğini yapısal sorun saymıştır. 1 Eylül 2026 itibarıyla başvuru günündeki mevzuat ve pilot karar sonrası olası düzenlemeler ayrıca kontrol edilmelidir; deliller bekletilmeden korunmalıdır.

Geçici koruma kimliği çalışma izni midir?

Hayır. Kimlik düzenlendikten altı ay sonra, ilgili yönetmelikteki koşullarla çalışma izni veya uygun muafiyet başvurusu yapılabilir.

Koruma statüsü vatandaşlık sağlar mı?

Hayır. Koruma statüsü vatandaşlık değildir. Vatandaşlık ayrı kanun ve yetkili makam değerlendirmesine tabidir.

Sonuç

Uluslararası koruma ve geçici koruma hukukunda belirleyici soru yalnızca “kişinin ülkede kalıp kalamayacağı” değildir. Doğru analiz; kişinin hangi statüde olduğunu, hangi ayrı idari kararların verildiğini, her kararın görevli merci ve süresini, 7589 sayılı Kanun sonrasındaki kanun yolu yapısını, geri göndermeme riskini, özgürlükten yoksun bırakmanın gereklilik ve ölçülülüğünü, aile hayatını, çocuğun/özel ihtiyaç sahibinin durumunu, veri gizliliğini ve kullanılabilir delilleri birlikte ele alır.

Bir dosyada en ağır hak kayıpları çoğu zaman işlemlerin birbirine karıştırılmasından, başvurunun kayda alınmamasının belgelenememesinden, gönüllü dönüş formunun sonuçlarının anlaşılmamasından veya kısa sürenin kaçırılmasından doğar. Bu nedenle beş ilke unutulmamalıdır: bütün kararları alın, kararları ayırın, en kısa süreyi esas alın, gerçek riski güncel delille kişiselleştirin ve her başvurunun teslimini belgeleyin.

---