HUKUK SÖZLÜĞÜ
Dava
Dava, bir hakkın korunması veya bir uyuşmazlığın çözülmesi için mahkemeden hukukî koruma istenmesi ve bu istemle başlayan yargılamadır. Hukuk yargılamasında dava, dava dilekçesinin mahkemeye kaydedildiği tarihte açılmış sayılır. Talebin niteliğine göre eda, tespit veya inşaî dava açılabilir; mahkemenin esasa girebilmesi için yargı yolu, görev, taraf ehliyeti ve hukukî yarar gibi dava şartlarının bulunması gerekir.
Kapsam
Hukuk Muhakemeleri Kanunu davayı tanımlamaz; türlerini, açılma anını ve şartlarını düzenler. Eda davasında davalının bir şeyi vermeye, yapmaya veya yapmamaya mahkûm edilmesi (HMK m. 105), tespit davasında bir hakkın veya hukukî ilişkinin var olup olmadığının belirlenmesi (m. 106), inşaî davada ise yeni bir hukukî durum yaratılması, mevcut durumun değiştirilmesi veya kaldırılması istenir (m. 108). Dava, dava dilekçesinin kaydedildiği tarihte açılmış sayılır (m. 118). Hâkim talep olmadan bir davayı inceleyemez ve talep sonucuyla bağlıdır (m. 24, 26). Yargı yolu, görev, taraf ve dava ehliyeti, gider avansı ve hukukî yarar gibi dava şartları her aşamada kendiliğinden araştırılır (m. 114–115).
Uygulamadaki önemi
Davanın açılma tarihi, zamanaşımının kesilmesi (TBK m. 154) ve hak düşürücü sürenin korunması bakımından belirleyicidir. Kanunun saydığı bazı uyuşmazlıklarda, örneğin iş sözleşmesinden doğan işçi ve işveren alacaklarının çoğunda, konusu para olan bazı ticari davalarda, tüketici mahkemesinde görülen birçok uyuşmazlıkta (tüketici hakem heyetinin görevindekiler hariç) ve kira ilişkisinden doğan birçok uyuşmazlıkta, dava açılmadan önce arabulucuya başvurulmuş olması dava şartıdır; kapsam ve istisnalar ilgili kanunlarda belirlenir ve değişebilir. Dava şartı eksikse dava usulden reddedilir; eksiklik giderilebilir nitelikteyse mahkeme bunun için kesin süre verir (HMK m. 115). Taraflar arasında geçerli bir tahkim sözleşmesi varsa karşı taraf tahkim ilk itirazında bulunabilir (m. 413).
Karıştırılan kavramlar
Dava, icra takibiyle karıştırılır: icra takibi, alacağın devlet gücüyle tahsili için icra dairesine yapılan başvurudur ve ilamsız takipte ödeme emriyle ilerler; itiraz hâlinde uyuşmazlık çoğu zaman mahkemeye taşınır. Dava dilekçesi ise davayı başlatan belgedir, davanın kendisi değildir. Arabuluculukta karar veren bir merci yoktur; tahkimde ise uyuşmazlığı devlet mahkemesi yerine hakem çözer. Ceza yargılamasında kamu davası iddianamenin kabulüyle açılır (CMK m. 170, 175); idari yargıda iptal ve tam yargı davaları gibi ayrı türler vardır (İYUK m. 2).
Kaynaklar ve kapsam
- T.C. Cumhurbaşkanlığı Mevzuat Bilgi Sistemi — 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu · m. 24, 26, 105–108, 114–115, 118, 413(erişim: 24 Eylül 2026)
- T.C. Cumhurbaşkanlığı Mevzuat Bilgi Sistemi — 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu · m. 170, 175(erişim: 24 Eylül 2026)
- T.C. Cumhurbaşkanlığı Mevzuat Bilgi Sistemi — 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu · m. 2(erişim: 24 Eylül 2026)
Açıklama genel bilgilendirme içindir; somut olay ayrıca değerlendirilmelidir.