Koruma kurulunun restorasyon veya yapı projesini reddetmesi hâlinde, kararın kesin ret mi yoksa eksiklerin tamamlanmasını isteyen ara değerlendirme mi olduğu belirlenmelidir. Kesin ve uygulanabilir bir ret işlemine karşı koşullarına göre idari itiraz ve iptal davası gündeme gelir. Projeyi revize ederek yeniden sunmak da mümkün olabilir; ancak yeniden başvuru, önceki kararın dava süresini kendiliğinden yenilemez.
Kurul kararı neden belediye ruhsatından farklıdır?
Korunması gerekli kültür varlıklarında ve koruma alanlarında proje, kültürel değerlerin korunması açısından değerlendirilir. Belediyenin imar koşullarına uygun gördüğü bir proje, kurul yönünden ayrıca sorun taşıyabilir. Kurulun uygun bulması da diğer idari izinlerin gereksiz olduğu anlamına gelmez. Taşınmazın statüsü, koruma amaçlı planı ve yapılacak müdahale birlikte incelenir.
2863 sayılı Kanun’un 9. maddesi, kurul kararlarına aykırı fizikî ve inşaî müdahaleleri sınırlar. Bu nedenle projeyi sunmuş olmak veya dava açmak, uygulamaya başlama izni vermez. Bakım, basit onarım, esaslı onarım ve kullanım değişikliği için yetkili birimler ve gereken belgeler farklılaşabilir.
Rölöve, restitüsyon ve restorasyon nasıl ayrılır?
Rölöve mevcut yapının ölçülerek belgelenmesini; restitüsyon yapının geçmiş durumunun bilimsel verilere dayanarak araştırılmasını; restorasyon ise koruma ve onarım müdahalelerinin tasarlanmasını ifade eder. Bu belgeler birbirinin yerine geçmez. Eski fotoğraf ile güncel rölövenin çelişmesi, projedeki müdahale önerilerinin değerlendirilmesini doğrudan etkileyebilir.
Kurul, yapının özgün dokusu, malzeme, taşıyıcı sistem, cephe, ekler, yeni işlev ve çevreyle ilişkisi hakkında açıklama isteyebilir. Bir projenin yüksek maliyetle hazırlanmış olması, koruma kurallarına uygunluğunu tek başına göstermez. Öte yandan idare de ret gerekçesini somut proje üzerinden açıklamalı; inceleme bilimsel ve denetlenebilir olmalıdır.
Kesin ret ile eksiklik yazısı nasıl ayırt edilir?
Kararın başlığından çok, oluşturduğu hukuki etkiye bakılır. Belge tamamlanması veya güncel ölçüm yapılması istenen her yazı, nihai ret sayılmayabilir. Buna karşılık belirli kullanımın veya müdahalenin kesin biçimde uygun bulunmaması, davaya konu olabilecek bir işlem niteliği taşıyabilir.
İlk incelemede hangi sorular sorulmalı?
- Karar hangi proje tarihini ve revizyon numarasını değerlendiriyor?
- Eksikler tek tek gösterilmiş mi; bunların hangi kurala dayandığı açıklanmış mı?
- Proje bütünüyle mi reddedilmiş, belirli bölümlerin değiştirilmesi mi istenmiş?
- Karar başvurucuya ne zaman ve nasıl bildirilmiş?
- Daha önceki kurul kararlarıyla yeni karar arasında açıklanmayan bir çelişki var mı?
Bu soruların yanıtı, süreci yalnız dava veya yalnız proje revizyonu olarak ele alma hatasını önler. Dosyada hem teknik eksikliği giderme hem de hukuki itiraz hazırlama ihtiyacı bulunabilir. Ancak tarafın mahkemeye veya idareye sunduğu açıklamalar birbirini boşa düşürmemelidir.
Koruma Yüksek Kuruluna itiraz nasıl yapılır?
Koruma kurulları yönetmeliğinin 18. maddesine göre bölge kurulu kararına, tebliğ veya ilandan itibaren 60 gün içinde Koruma Yüksek Kuruluna itiraz edilebilir. İtiraz Bakanlıkça değerlendirilir ve gerekli görülürse Yüksek Kurul gündemine alınır. İtiraz dilekçesinde kararın kimliği, başvurucunun ilgisi, hukuki ve teknik itirazlar ile istenen sonuç açık olmalıdır.
Yönetmeliğin bazı eski internet nüshalarında, ayni veya kiracılık hakkını belgelemeyenlerin itirazının gündeme alınmayacağı yazılıdır. Bakanlığın yayımladığı metindeki dipnot, 18. maddenin ikinci fıkrası ile dördüncü fıkradaki hak sahipliği belgesi ibaresinin Danıştay 14. Dairesinin 04.11.2014 tarihli E.2012/4992, K.2014/9273 kararıyla iptal edildiğini belirtir. İptal edilmiş ibareler yürürlükte zorunlu koşulmuş gibi uygulanmamalıdır. Bununla birlikte başvurunun taşınmaz ve kişiyle ilişkisi, dava ehliyeti bakımından önemini korur.
İtiraz projenin uygulanmasını serbest bırakır mı?
Hayır. Yönetmeliğe göre itiraz sonuçlanıncaya kadar kurul kararı uygulanmaya devam eder. Gündeme alınan itiraz için öngörülen üç aylık karar süresi, başvurucuya bu süre boyunca serbest uygulama yetkisi vermez. İtirazın dava süresine etkisi de ayrıca değerlendirilmelidir.
İptal davası hangi süre içinde açılır?
Özel düzenleme bulunmadığında idare mahkemesinde genel dava süresi 60 gündür. Başlangıç, bildirim biçimi ve işlemin niteliği üzerinden belirlenir. Süresinde yapılan ve İYUK’un 11. maddesi koşullarını taşıyan idari başvuru, işlemekte olan dava süresini durdurur; ret veya 30 günlük cevapsızlık üzerine kalan süre yeniden işler.
Kurulun üç ay içinde karar vermesine ilişkin düzenlemeye dayanılarak her durumda üç ay bekleneceği söylenemez. İtirazın niteliği ve özel usulle ilişkisi değerlendirilip en erken riskli dava tarihi takip edilmelidir. Bilgi istemek, sekreterlikle görüşmek veya projeyi farklı adla tekrar sunmak, eski kararın dava süresini otomatik olarak yeniden başlatmaz.
Mahkeme hangi hususları inceler?
İptal davasında yetki, şekil, sebep, konu ve amaç yönlerinden denetim yapılır. Teknik gerekçenin projeye dayanıp dayanmadığı, güncel belgelere bakılıp bakılmadığı, bağlayıcı koruma koşulları ve önceki kararlarla tutarlılık değerlendirilir. Salt yatırımın kârlı olmaması veya başka bir taşınmaza izin verilmesi, tek başına iptal nedeni değildir.
İmar ve taşınmaza bağlı uyuşmazlıklarda taşınmazın bulunduğu yer idare mahkemesinin yetkisi dikkate alınır. İşlemi tesis eden idare ve varsa özel görev kuralları belirlenmeden dava yalnız belediyeye yöneltilmemelidir. Mahkeme, kurulun yerine geçerek proje çizmez veya yerindelik kararı vermez.
Bilirkişi incelemesine hangi dosya hazırlanmalı?
İmzalı ve tarihli proje setleri, rölöve, restitüsyon araştırması, fotoğraflar, malzeme ve taşıyıcı sistem raporları, önceki kurul kararları, koruma amaçlı plan ve ret yazısı aynı düzen içinde sunulmalıdır. “Eski proje” ifadesi yerine onay tarihi ve revizyon numarası yazılmalıdır. Böylece bilirkişi yanlış sürümü incelemez.
Koruma uzmanı mimar ve uyuşmazlığın özelliğine göre diğer disiplinlerden uzmanların değerlendirmesi önemlidir. Raporda, ret gerekçesindeki her teknik başlık için hangi belgenin esas alındığı anlaşılmalıdır. Yapı yerinde değişmişse bunun nedeni ve tarihi açıklanmalı; izinli müdahalelerle izinsiz değişiklikler birbirine karıştırılmamalıdır.
Yürütmenin durdurulması nasıl gerekçelendirilir?
Açık hukuka aykırılık ile telafisi güç veya imkânsız zarar birlikte ortaya konulmalıdır. Koruma altındaki yapının bozulmaya devam etmesi, belgelenmiş acil güçlendirme ihtiyacı veya diğer somut etkiler değerlendirilebilir. Salt ret kararının durdurulması, başvurunun onaylandığı anlamına gelmez. Güvenlik tedbirleri ve acil müdahaleler için de yetkili idarenin hukuka uygun izin süreci izlenmelidir.
Eski onaylı proje kendiliğinden yeniden geçerli olur mu?
Her durumda olmaz. Projenin onay tarihi, daha sonraki kararlar, taşınmazın güncel durumu ve korunacak değerlerdeki değişiklikler birlikte incelenir. Tapu uyuşmazlığının çözülmesi ile teknik projenin geçerliliği farklı konulardır. Mülkiyetin bir kişiye dönmesi, geçmişteki her proje kararını otomatik olarak canlandırmaz.
AYM’nin Ateş Mimarlık Mühendislik A.Ş. kararı ne gösteriyor?
Ateş Mimarlık Mühendislik A.Ş., B. No: 2019/22768, 13.04.2022 kararında, geçmişte onaylanan restorasyon projesinin yeniden geçerli sayılması talebi ele alındı. Kurul, güncel rölöve ile yeni restitüsyon ve rekonstrüksiyon projeleri üzerinden değerlendirme yapılmasını istemişti. İdare mahkemesi, diğer şirketin tapusunun iptalinin eski projeyi kendiliğinden geçerli hâle getirmediğini kabul etti.
AYM, mahkemenin gerekçesini ilgili ve yeterli buldu; adil yargılanma şikâyetini kanun yolu şikâyeti niteliğinde değerlendirdi. Fikrî mülkiyet iddiasının da yeterince temellendirilmediğini belirterek başvuruyu açıkça dayanaktan yoksunluk nedeniyle kabul edilemez buldu. Bu sonuç, kurulun her ret kararının hukuka uygun olduğu anlamına gelmez. Karar, eski onaya dayanırken güncel teknik durumu ve ileri sürülen hakkın niteliğini açıklama gereğini gösterir.
İptalden sonra yeniden başvuru nasıl yürütülür?
İptal kararının gerekçesi belirleyicidir. Eksik inceleme nedeniyle verilen iptal ile belirli bir hukuki engelin bulunmadığını saptayan iptal aynı uygulama alanına sahip değildir. İdare, mahkeme kararına uygun işlem tesis etmelidir; ancak mahkemenin hükmetmediği bir proje onayı verilmiş gibi davranılamaz.
Yeni başvuruda kararın gerektirdiği düzeltmeler, güncel proje seti ve önceki başvuruyla farklar gösterilmelidir. Hukuken yeni bir ret işlemi oluşursa bunun süresi ayrıca izlenir. Aynı talebin tekrarıyla dava süresinin sınırsız biçimde yenilenebileceği düşünülmemelidir.
Sonuç
Koruma kurulu proje reddinde etkili yol, kararın hukuki niteliği ile teknik gerekçesini birlikte incelemektir. İtiraz, dava ve revizyon birbirinden kopuk yürütülmemelidir. Güncel ve sürümleri açık bir proje dosyası, süre takibi ve somut gerekçelere verilen yanıtlar başvurunun temelini oluşturur.
İlgili yazılar: Kıyı Kenar Çizgisine İtiraz ve İptal Davası: Tapu, Yapılaşma ve Tazminat Hakları; Taşınmazın Sit Alanında Kalması: Yapılaşma Sınırlamaları, İtiraz ve Malikin Hakları; Sit Alanı ve Koruma Kararları
Sıkça Sorulan Sorular
Kurul reddine karşı önce mutlaka itiraz etmek gerekir mi?
Yönetmelikteki itiraz yolu ile doğrudan dava imkânı birlikte değerlendirilir. Her başvuruda itirazın zorunlu ön koşul olduğu varsayılmamalıdır; işlemin tabi olduğu özel düzenleme kontrol edilmelidir.
Projeyi değiştirerek sunmam eski davayı etkiler mi?
Değişikliğin kapsamına göre etkileyebilir. Eski ret işlemine ilişkin menfaatin ve davanın konusu kalıp kalmadığının ayrıca değerlendirilmesi gerekir.
Kurul onayı belediye ruhsatının yerine geçer mi?
Hayır. Koruma yönünden uygunluk ile gerekli diğer idari izinler ayrı koşullardır.
İptal kararı çıkınca inşaata başlanabilir mi?
Kararın kapsamı ve diğer izinler incelenmeden başlanmamalıdır. Ret işleminin iptali, kendiliğinden ruhsat düzenlenmesi anlamına gelmez.
Kaynakça
- 2863 sayılı Kanun, m.9, 18, 57, 61.
- Koruma kurulları yönetmeliği, m.17-18; Danıştay 14. Daire E.2012/4992, K.2014/9273 iptal dipnotu.
- 2577 sayılı İYUK, m.2, 7, 11, 27, 28, 34.
- AYM, Ateş Mimarlık Mühendislik A.Ş., 2019/22768, 13.04.2022, özellikle §§19-27 ve hüküm.