CMK 236 sisteminin koruduğu haklar
Özel dinleme yöntemleri, hem çocuğun üstün yararını hem de beyanın güvenilir biçimde elde edilmesini korur. Tekrarlanan ve yönlendirici görüşmeler ikincil örselenme riskini artırabilir. Dinlemenin hangi koşullarda, kim tarafından ve hangi kayıtla yapıldığı denetlenmelidir.
İlgili rehber: Cinsel Dokunulmazlığa Karşı Suçlar: TCK 102–105, Suçların Unsurları, Cezalar, Deliller ve Yargıtay İçtihatları.
Soruşturma aşamasında Çocuk İzlem Merkezi
CMK m. 236/5 kapsamında belirtilen suçlarda mağdur çocuğun soruşturma aşamasındaki beyanı uzman aracılığıyla ve savcının nezaretinde özel merkezde alınır. Sesli ve görüntülü kayıtların usule uygun tutulması, sonraki yargılama aşamalarında beyanın incelenebilmesine katkı sağlar.
Görüşme hazırlığı ve uzman
Uzmanın uzmanlık niteliği ve çocukla görüşme yöntemi; çocuğun yaşı, iletişim becerileri ve özel ihtiyaçlarına göre değerlendirilir. Görüşmede hukuken belirleyici soru yönlendirilmeden açıklığa kavuşturulmalıdır.
Kayıtların muhafazası
Görüntü/ses kayıtlarının ne zaman üretildiği, hangi formatta saklandığı, hangi kişilerce erişildiği ve dosyaya nasıl alındığı önemlidir; yalnız çözümleme tutanağı her zaman bütün kayıt yerine geçmez.
Adli görüşme odası ve tekrar dinleme
CMK m. 236/4 kapsamında özel ortamda beyan alınması kararı, çocuğun veya mağdurun özellikleri gözetilerek verilebilir. İkinci dinleme bakımından maddi gerçeğe ulaşma zorunluluğu gerekçelendirilmelidir. Çocukla yüz yüze gelme yerine kayıt, uzman aracılığıyla soru veya korumalı yöntemlerin elverişliliği değerlendirilebilir.
Savunmanın soru sorma hakkı
Savunmanın delili sorgulaması, çocuğun doğrudan sanıkla yüzleştirilmesini her durumda gerektirmez. Ancak suçlamanın belirleyici veya tek delili olan anlatım bakımından savunmanın etkili karşı çıkış ve soru iletme imkânları, adil yargılanma hukukuyla bağdaşır biçimde sağlanmalıdır. Bir tarafın duruşmada beyanı doğrudan duyamaması halinde alternatif güvencelerin fiilen işletilip işletilmediği önemlidir.
Yargıtay kararları ve eksik inceleme
Yargıtay 9. Ceza Dairesinin 23.10.2023 tarihli E.2023/10401, K.2023/6614 sayılı kararında ÇİM beyanının duruşmada tartışılması ve kayıtların taraflarla incelenmesi yönünden eksik inceleme ele alınmıştır. Buna karşılık 14.06.2023 tarihli E.2023/3951, K.2023/4240 sayılı kararda sanık müdafiinin önceki bir aşamada soru yöneltme imkânı bulunması, savunma hakkı itirazının değerlendirilmesinde etkili olmuştur. Bu iki karar, usuli güvencenin yalnız şeklen değil, somut kullanım fırsatıyla değerlendirilmesi gerektiğini göstermektedir.
Çocuğun korunmasına ilişkin pratik denetim
Dosyada ilk başvuru ve görüşme tarihleri, dinleme sayısı, kayıt dosyası, tutanak, uzman kimliği, yönlendirici soru iddiası, görüntünün duruşmada izlenip izlenmediği ve taraf beyanları ayrı ayrı belirlenmelidir. Gerekli kayıtlar eksikse mahkemenin hangi araştırmayı neden yapmadığı kanun yolunda açıkça tartışılmalıdır.
Görüntülü kayıtların duruşmada ele alınması
Görüntülü kayıt, çocuğun aynı olayı tekrar tekrar anlatma ihtiyacını azaltabilir. Ancak kaydın yalnız dosyada bulunması, içeriğin duruşmada gerçekten incelenip tartışıldığı anlamına gelmez. Tutanakların zaman bilgisi, kayıt çözümlemesinin bütünlüğü, soruların anlaşılır olup olmadığı ve savunmanın karşı görüş imkânı denetlenmelidir. Bu değerlendirme çocuğun doğrudan sanıkla yüzleştirilmesini varsaymadan yapılabilir.
Uzman görüşme tekniği ve kanıt sınırları
Adli görüşme tekniğiyle yürütülen işlem, soru biçimini azaltıcı ve anlatımın doğallığını koruyucu güvenceler içermelidir. Ancak görüşmeyi yapan uzmanın bulunduğu her kayda tartışmasız doğruluk karinesi bağlanamaz. Çocuğun yaşı, iletişim kapasitesi, kullanılan destek araçları, önceki anlatımların etkisi, kayıtların kesintisizliği ve raporun dayanıklılığı incelenmelidir. Uzman yorumunun yargısal delil takdirinin yerine geçirilmemesi gerekir.
İtiraz ve başvuru bakımından somutlaştırma
Savunma hakkının kısıtlandığı ileri sürüldüğünde hangi sorunun neden sorulamadığı, bu sorunun hangi belirleyici çelişkiyi çözmeye yarayacağı ve mahkemenin sunulan alternatif güvenceleri nasıl değerlendirdiği gösterilmelidir. Mağdur tarafı bakımından ise tekrar dinleme talebinin zorunluluğu ve daha az örseleyici seçeneğin mümkün olup olmadığı önem taşır. Her iki taraf açısından usul itirazı, soyut “dinleme eksik” ifadesi yerine somut işleme bağlanmalıdır.
CMK m. 236 altında özel görüşme ve kayıt güvenceleri
Mağdur çocuk hakkında beyanın uzman eşliğinde, gelişimine uygun ve gerektiğinde özel ortamda alınması, çocuğun korunmasına hizmet eder. Görüntü ve ses kaydının hangi işlemde alındığı, kayıt bütünlüğü, soru ve cevapların tamamının değerlendirilmesi ve dosyaya usulüne uygun alınması önemlidir. Aynı çocuğa aynı olayın gereksiz yere tekrar sorulması engellenmeli; ancak maddi gerçeğin zorunlu kıldığı durumda özel usul gerekçelendirilmelidir.
Yüz yüze getirmeden çelişmeli yargılama
Çocuğun sanıkla doğrudan karşılaştırılmasının sakıncalı olduğu koşullarda savunmanın soru yöneltme hakkı tamamen ortadan kaldırılmış sayılmamalıdır. Soruların uzman aracılığıyla yöneltilmesi, görüntülü kaydın duruşmada incelenmesi, belirleyici uyuşmazlığın uygun usulle açıklığa kavuşturulması gibi yöntemler somut olaya göre değerlendirilebilir. Yargıtay 9. Ceza Dairesi 23.10.2023, E.2023/10401, K.2023/6614 kararının erişilen gerekçesinde, çocuğun beyanının duruşmada değerlendirilmemesi ve kayıt üzerindeki usul eksikliği bozma konusu olmuştur. Karar kaydı.
İfade tekrarının yasaklanması ile gerekli ek araştırmanın dengesi
CMK m. 236 çocuğun yeniden örselenmesini önlemeyi amaçlar. Buna rağmen duruşmada ilk kaydın okunabilir/izlenebilir olmaması, belirleyici çelişkinin bulunması veya eksik kalmış zorunlu sorular, mahkemenin müdahalenin gerekliliğini incelemesini gerektirir. Yeniden ifade gerekiyorsa daha hafif yöntemin yeterli olup olmadığı ve çocuğun korunması için hangi uzman desteğinin sağlanacağı kararda gösterilmelidir.
Karşıt yaklaşımın doğru aktarılması
Yargıtay 9. Ceza Dairesinin 14.06.2023, E.2023/3951, K.2023/4240 sayılı kararında, önceki bir duruşmada müdafiin mağdura soru yöneltmiş olması nedeniyle daha sonraki adli görüşme odası ifadesine katılamamış olmanın otomatik hukuka aykırılık oluşturmadığı değerlendirilmiştir. Bu yaklaşım, her görüşmede soru sorulmasının mutlaka ayrı ayrı sağlanacağı yönünde mekanik kural bulunmadığını; yargılamanın bütünü içinde etkili sorgulama olanağının değerlendirilmesi gerektiğini gösterir. Karar kaydı.
Görüntülü kayıtların dosyaya alınma ve duruşmada tartışılma usulü
ÇİM/AGO ses ve görüntü kaydının varlığı, kayıtların eksiksiz ve uygun formatta dosyaya alınması, kime erişim verildiği, kayıt üzerindeki işleme ilişkin tutanak ve duruşmada tarafların içeriği değerlendirme olanağıyla birlikte incelenmelidir. Yazılı çözümleme tutanağı ile kayıt arasındaki farklılıklar bulunursa asıl içerik denetlenmelidir. Özel yaşam ve çocuk verilerinin gizliliği, delilin kopyalanması ve taraflara erişim koşulları yönünden korunmalıdır.
Savunmaya tanınan soru sorma olanağının etkili olması
Beyanın tek veya belirleyici delil olduğu davalarda, soruların nasıl yöneltilebildiği ve cevapların nasıl değerlendirildiği daha da önemli hale gelir. Bir aşamada avukatın soru sorabilmiş olması, her somut dosyada bütün ihtilafların çözüldüğü sonucunu otomatik doğurmaz; buna karşılık her aşamada yüz yüze görüşme yapılması da zorunlu değildir. Önemli olan yargılamanın bütünü içinde adil ve çocuk bakımından güvenli bir usulün kurulmasıdır.
ÇİM beyanı ve duruşmada sorgulama: iki ayrı kararın karşılaştırılması
Yargıtay 9. Ceza Dairesinin 23.10.2023 tarihli E.2023/10401, K.2023/6614 sayılı kararında, çocuğun beyanının duruşmada usulüne uygun değerlendirilmesi ve görüntülü kayıt üzerinden tarafların açıklama olanağının sağlanması gereğine vurgu yapılmıştır. Aynı Dairenin 14.06.2023 tarihli E.2023/3951, K.2023/4240 sayılı kararında ise müdafiin daha önce mağdura soru yöneltmiş olması, sonraki AGO aşamasında hazır bulunamamasının otomatik ihlal sayılamaması bakımından önem taşımıştır. Farklı sonuçların ortak ölçütü yargılamanın bütünü içinde etkili denetim olanağının mevcut olup olmadığıdır. İlk karar · İkinci karar.
Çocuğun tekrar dinlenmesinde gereklilik ve daha az örseleyici yöntem
CMK m. 236 kapsamındaki güvenceler, çocuğun aynı olayı gereksiz yere tekrar anlatmasının önlenmesine yöneliktir. Buna karşın kritik bir çelişki, eksik soru veya dosyaya alınmayan kayıt varsa maddi gerçeğin ortaya çıkarılması için ek işlem gerekip gerekmediği somutlaştırılmalıdır. Görüşmenin kaydının taraflarca incelenmesi, yazılı çözümlemenin aslıyla karşılaştırılması, soruların uzman aracılığıyla yöneltilmesi gibi seçeneklerin yeterliliği incelenmeden çocukla doğrudan yüz yüze gelinmesi zorunlu sayılmamalıdır. Gerekçe, hem çocuğun üstün yararını hem de sorgulama hakkını göstermelidir.
Görüntülü kaydın aslı, çözümleme tutanağı ve mahremiyet
Beyan kaydının varlığı, içerik bütünlüğünün ve usulüne uygun muhafazanın ayrıca araştırılmasına engel değildir. Görüşme tarihleri, kayıt başlangıcı ve bitişi, dosyaya sunulan çözümleme ve asıl görüntü arasında fark bulunup bulunmadığı belirlenmelidir. Çocuğun kimliğini ortaya çıkarabilecek görüntü veya sağlık verileri kamuya açık yayınlara aktarılmamalıdır. Teknik erişim yetkisi ile savunmanın kanunen gerekli inceleme hakkı ayrı belirlenmeli; gizlilik gerekçesi delilin duruşmada tartışılmasını tamamen ortadan kaldıracak şekilde uygulanmamalıdır.
Sonuç
Çocuk İzlem Merkezi, adli görüşme odası ve CMK 236 kapsamındaki dinlemeye ilişkin değerlendirmelerde, suç veya işlem türünün kanuni unsurları ile somut deliller arasındaki ilişki açık biçimde kurulmalıdır. Mahkeme kararının gerekçesi, iddia ve savunmanın belirleyici noktalarını karşılamalı; olay tarihindeki uygulanabilir mevzuat gözetilmelidir. Mağdurun korunması ve adil yargılanma güvenceleri birbirine karşıt değil, hukuk devletinin tamamlayıcı yükümlülükleridir.
Sıkça Sorulan Sorular
Çocuk her duruşmada yeniden ifade vermek zorunda mıdır?
Hayır. CMK m. 236 gereksiz tekrarları önlemeyi hedefler; zorunluluk varsa gerekçelendirilir.
ÇİM kaydı doğrudan mahkûmiyete yeter mi?
Her delil gibi içerik, güvenilirlik ve diğer delillerle ilişkisi değerlendirilir.
Savunma çocuk mağdura soru sorabilir mi?
Koruyucu yöntemlerle etkili soru yöneltme ve beyanı sınama olanağı somut koşullara göre sağlanmalıdır.
AGO ve ÇİM aynı kurum mudur?
Hayır; işlevleri yakın olmakla birlikte kurumsal ve usuli yapıları farklıdır.
Kaynakça
- 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu (ilgili maddeler ve genel hükümler)
- 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu (ilgili delil ve usul hükümleri)
- Güneş & Güneş — TCK ve özel kanunlarda suçlar madde dizini
- Yargıtay 9. Ceza Dairesi, 23.10.2023, E.2023/10401, K.2023/6614
- Yargıtay 9. Ceza Dairesi, 14.06.2023, E.2023/3951, K.2023/4240