Adli incelemenin hangi soruya cevap verdiği
Muayene ve laboratuvar incelemesi, olayın tıbben gözlemlenebilir belirtilerini değerlendirmeye yöneliktir. Hukuki soru ise isnat edilen fiilin kanuni unsurlarının hukuka uygun delillerle ispatlanıp ispatlanmadığıdır. Bu iki görev karıştırılmamalıdır. Raporda “bulgu yok” ile “fiil gerçekleşmedi” arasında hukuken zorunlu eşitlik kurulamaz.
İlgili rehber: Cinsel Dokunulmazlığa Karşı Suçlar: TCK 102–105, Suçların Unsurları, Cezalar, Deliller ve Yargıtay İçtihatları.
Muayene zamanı ve biyolojik kanıt
Muayenenin olaydan ne kadar sonra yapıldığı, iddia edilen temasın niteliği, örneklerin hangi yöntemle alındığı ve muhafaza edildiği değerlendirilmelidir. Geç inceleme veya belirli biyolojik bulgunun elde edilememesi farklı nedenlerden kaynaklanabilir. Bilimsel sınırlar ve hata payı raporda açık biçimde gösterilmelidir.
DNA eşleşmesinin anlamı
Bir biyolojik örnekte belirli kişinin genetik izinin bulunması, aktarımın olası zamanı, biçimi ve olayın diğer koşulları ayrı araştırılmadan bütün suçun ispatlandığı sonucunu zorunlu kılmaz. Kontaminasyon, örneğin uygun koşullarda saklanması, laboratuvar yöntemi ve karşılaştırma profilleri teknik olarak denetlenmelidir. DNA’nın mevcut olması ile rızanın yokluğunu gösteren delil aynı şey değildir.
Negatif rapor ve mağdur beyanı
Yargıtay 9. Ceza Dairesinin 20.12.2023 tarihli E.2023/11084, K.2023/8656 sayılı kararına ilişkin metinde, muayenede travmatik lezyon bulunmamasına rağmen raporun anatomik açıklamaları ve beyanların birlikte değerlendirilmesi tartışılmıştır. Bu yaklaşım, tıbbi bulguların yorumunda somut olayın ve uzman açıklamasının önemini gösterir; her davada aynı sonuca ulaşılamaz.
Bilirkişi raporunun yöntemsel denetimi
İncelemede uzmanlık alanı, kullanılan yöntem, veri kaynağı, varsayımlar, alternatif açıklamalar, raporlar arası çelişkiler ve dosyayla uygunluk sınanmalıdır. Mahkeme, uzman görüşünün hangi kısmını neden benimsediğini gerekçelendirmelidir. Bilimsel yöntem olmaksızın psikolojik tespiti suçluluk kararı gibi kullanmak da raporu sadece savunmaya aykırı diye değersiz saymak da yanlıştır.
Delil elde edilişi, muhafaza ve duruşmada tartışma
Örnek alma tutanağı, teslim ve saklama bilgileri, dijital rapor asılları, karşı inceleme imkânı ve uzman dinlenmesi gibi konular hükme esas alınabilirlik bakımından önemlidir. Hukuka aykırı elde edilmiş delil sorunları CMK m. 206 ve 217 kapsamında değerlendirilir. Eksik veya çelişkili raporda yeni bilirkişi incelemesi gerekip gerekmediği somut biçimde gerekçelendirilmelidir.
Biyolojik örneklerin elde edilme ve muhafaza usulü
Olay yeri ve tıbbi muayenede alınan örnekler bakımından tutanak, mühürleme, saklama ısısı, laboratuvara teslim ve inceleme tarihi değerlendirilmelidir. Dosyada bir örneğin mevcut olması, örneğin güvenilir biçimde elde edildiği veya bütün süreç boyunca bozulmadan muhafaza edildiği sonucunu tek başına göstermez. Teknik kusurların delilin güvenilirliği üzerindeki etkisi somut ve bilimsel yöntemle incelenmelidir.
Rapora itiraz ve yeniden inceleme
Bilirkişi raporuna itiraz yalnız sonucun aleyhe olmasına dayanamaz. Önce raporun sorusu, verisi, yöntemi, tıbbi bulguları, belirsizlikleri ve alternatif açıklamaları belirlenir. Çelişkili bulgular varsa farklı uzmanlık alanlarının katılımı gerekip gerekmediği gösterilir. İtirazın mahkûmiyet veya beraat sonucunu değiştirebilecek hangi unsura ilişkin olduğu açıklanmalıdır.
Adli tıp ile psikolojik bulgunun sınırları
Travma belirtileri, olayın birey üzerindeki olası etkilerine ilişkin bilimsel bilgi sağlayabilir. Ancak belirtiler farklı nedenlerden kaynaklanabileceğinden nedensellik iddiasının dayanağı açıklanmalıdır. Psikolojik değerlendirme, failin kimliği veya suçun bütün unsurlarına yönelik kesin kanıt diye sunulmamalıdır. Bilimsel belirsizlik doğru açıklanırsa mahkeme hem mağdurun korunması hem de savunmanın güvenceleri bakımından daha denetlenebilir hüküm kurabilir.
Negatif tıbbi bulgunun doğru yorumlanması
Muayene sonucunda travmatik iz saptanmaması ile iddia edilen fiilin kesinlikle gerçekleşmediği sonucu eşdeğer değildir. Muayene zamanı, dokuların özellikleri, örnek alma ve saklama koşulları, bilimsel yöntemin duyarlılığı ve raporda belirtilen olasılıklar önem taşır. Aynı şekilde pozitif bulgu da fail kimliği ve suçun tüm kanuni unsurlarını otomatik olarak ispatlamaz. Bilirkişi görüşünün hukuki nitelendirme yerine geçirilmesi önlenmelidir.
DNA eşleşmesinin ispat sınırları
Biyolojik örnekte belirli DNA profilinin tespit edilmesi, örneğin hangi yolla ve ne zaman oluştuğu sorularını her zaman çözmez. Karışım profil, düşük miktarlı örnek, kontaminasyon, laboratuvar karşılaştırma yöntemleri ve olası alternatif açıklamalar bilimsel inceleme gerektirir. Numunenin alınmasından rapora kadar tutanak ve muhafaza işlemleri karşılaştırılmalıdır.
Bilirkişi raporuna somut ve denetlenebilir itiraz
İtiraz raporun yalnız aleyhe sonucuna değil, kullandığı bilimsel yöntem ve veriye dayanmalıdır: örnek ne zaman alınmıştır, hangi yöntem uygulanmıştır, belirsizlik veya alternatif nedenler açıklanmış mıdır, çelişkili ikinci rapor var mıdır, analiz tekrarlanabilir midir? Bu soruların suçun hangi unsurunu etkilediği gösterilerek gerekli ek inceleme veya yeni uzman kurulunun görüşü talep edilebilir.
Psikolojik raporların olgusal ve hukuki sınırları
Psikolojik değerlendirme çocuğun destek ihtiyacını ve belirtilen olguların olası etkilerini inceleyebilir. Ancak belirti tek başına failin kimliğini veya ceza sorumluluğunu kesin olarak belirlemez. Önceden var olan koşullar, olay sonrası stres ve başka açıklamalar araştırılmalıdır. Görüşme yönteminin yönlendirici olup olmadığı da güvenilirlik bakımından önemlidir.
Adli rapordaki kesinlik derecelerinin doğru aktarılması
“Uyumlu”, “olası”, “dışlanamaz”, “belirlenemedi” ve “kesin” ifadeleri aynı bilimsel güçte değildir. Tıbbi rapordaki olasılık ifadesi mahkeme kararında kesin delil diye aktarılmamalıdır. Bilirkişi hangi veri nedeniyle hangi görüşe ulaştığını, yönteminin sınırlarını ve gerekiyorsa örneklerin ne kadar süre içinde incelendiğini açık biçimde gösterebilmelidir.
Karşı rapor ve ek bilirkişi incelemesi koşulları
Bir raporun sonucuyla çelişen başka rapor bulunursa çelişkinin fiili veya yöntemsel kaynağı araştırılmalıdır. Aynı rapor cümlesini tekrarlayan ek görüş, çözülmemiş bir sorunu her durumda gidermez. İtiraz dilekçesinde hangi bilimsel testin veya hangi eksik belgenin hükme etkili olduğu açıkça belirlenmeli; uzman görüşü mahkemenin hukuki takdirinin yerine geçirilmemelidir.
Negatif adli rapor suçun yokluğunu kesinleştirir mi?
Belirli tıbbi bulgunun saptanamaması, muayenenin olaydan ne kadar sonra yapıldığına ve iddia edilen davranışa bağlı olarak farklı anlamlar taşır. Yargıtay 9. Ceza Dairesinin 29.05.2023 tarihli E.2022/12039, K.2023/3563 sayılı kararında, travmatik bulgu olmaksızın bazı fiillerin gerçekleşebileceğine ilişkin uzman açıklamaları ile diğer deliller birlikte değerlendirilmiştir. Bu yaklaşım her olumsuz raporda mahkûmiyet kurulacağı anlamına gelmez; raporun olumsuz sonucunun bilimsel kapsamının açıkça tartışılmasını gerektirir. Karar.
Biyolojik örnekler bakımından elde ediliş, muhafaza ve laboratuvar yöntemi
DNA eşleşmesi kişisel biyolojik bağlantı bakımından yüksek ispat değeri taşıyabilir; ancak örneğin kimden, nereden ve hangi tarihte alındığı, kontaminasyon ihtimali, saklama koşulları, kullanılan karşılaştırma profili ve raporun kesinlik derecesi ayrı denetlenmelidir. Eşleşme tek başına eylemin rızayla gerçekleşip gerçekleşmediğini veya bütün suç unsurlarını belirlemez. Bilirkişinin yanıtlamadığı hukuki soru mahkeme tarafından bilimsel rapora devredilmemelidir. Özellikle raporda birden çok olası açıklama varsa bu olasılıklar karar gerekçesine eksiksiz aktarılmalıdır.
Bilirkişi itirazında yanlışlama ve alternatif hipotez testi
Etkin itiraz, raporun sonucunun yalnız savunmaya veya iddiaya uymadığını ileri sürmekle kurulmaz. İncelenen numune, yöntem, kalibrasyon, varsayımlar, raporlar arası çelişkiler ve alternatif açıklamaların test edilmesi gerekir. Hangi sorunun ek raporla yanıtlanacağı ve hangi teknik nedenle yeni uzmanlık gerektiği somut biçimde yazılmalıdır. Kararın hükme etkili dayanağı bir psikolojik rapor ise raporun tanı koyma işleviyle olayın fail tarafından işlendiğini belirleme işlevi ayrılmalıdır.
Sonuç
Cinsel suçlarda adli tıp ve DNA delillerine ilişkin değerlendirmelerde, suç veya işlem türünün kanuni unsurları ile somut deliller arasındaki ilişki açık biçimde kurulmalıdır. Mahkeme kararının gerekçesi, iddia ve savunmanın belirleyici noktalarını karşılamalı; olay tarihindeki uygulanabilir mevzuat gözetilmelidir. Mağdurun korunması ve adil yargılanma güvenceleri birbirine karşıt değil, hukuk devletinin tamamlayıcı yükümlülükleridir.
Sıkça Sorulan Sorular
Adli raporda bulgu olmaması beraat demek midir?
Hayır; bütün deliller birlikte değerlendirilir.
DNA bulunması suçun bütün unsurlarını kanıtlar mı?
Hayır; kimlik, temas, rıza ve kast farklı ispat sorularıdır.
Bilirkişi raporuna itiraz edilebilir mi?
Evet; yöntem, veri ve raporun sonuçları somut gerekçelerle sınanabilir.
Gecikmiş muayene değersiz midir?
Hayır; sonuç, incelemenin zamanı ve bilimsel sınırlarıyla birlikte değerlendirilir.