Yabancı plakalı otomobilin çekici, araç taşıyıcı, konteyner veya gemiyle taşınması, araç sahibinin gümrük yükümlülüklerini ortadan kaldırmaz. Taşıma sözleşmesi aracın fiziksel sevkiyatını düzenler; Türkiye’ye hangi rejimle alınacağı, kimin adına işlem göreceği ve çıkış kaydının nasıl kapatılacağı ayrıca belirlenmelidir. [1, 2]
Araç sahibinin uçakla seyahat etmesi ve otomobilin daha sonra nakliyeyle gelmesi mümkündür; ancak bu plan, bütün araçlar için koşulsuz bir geçici giriş hakkı anlamına gelmez. Sevkiyat öncesinde kişinin statüsü, araç kaydı, seçilen gümrük rejimi ve temsil belgeleri birlikte incelenmelidir. Bu yazı, aracın yük olarak taşınmasını ve daha önce geçici ithal edilmiş aracın nakliyeyle geri çıkarılmasını ele alır.
Aracı sürerek getirmek ile yük olarak taşımak arasındaki fark
Yabancı plakalı otomobil bir kişi tarafından sürülerek sınırdan geçirildiğinde, o kişinin araç getirme ve kullanma yetkisi değerlendirilir. Otomobil taşıyıcıya yüklenerek geldiğinde ise taşıma aracının ve taşınan otomobilin gümrük durumları ayrı ayrı ele alınır. Tır sürücüsünün taşıma yetkisi, yükündeki otomobilin Türkiye’de kişisel kullanıma bırakılabileceğini göstermez.
Üç farklı plan birbirine karıştırılmamalıdır: Koşulları sağlayan kişinin aracı vekâleten sürerek getirmesi; aracın yük olarak taşınıp uygun geçici ithalat işlemiyle teslim alınması; aracın Türkiye’de kalıcı kullanım amacıyla ithal edilmesi. Son seçenekte ithalat izni, teknik uygunluk, vergiler ve tescil şartları ayrı bir inceleme gerektirir. Nakliye yöntemini değiştirmek, kullanılmış aracın kalıcı ithalatındaki sınırlamaları aşmanın yolu değildir. [1, 2, 3]
Turistik geçici girişte genel olarak aranan yurt dışı yerleşiklik ve kişiye ilişkin süre koşulları, araç tır üzerinde geldiği için yok olmaz. Emeklilik, görev veya diğer özel statüler varsa bunların koşulları kendi düzenlemelerine göre incelenir. Önce uygulanabilir rejim belirlenmeli, taşıma rezervasyonu bu sonuca göre yapılmalıdır.
Sevkiyattan önce hangi gümrük işlemi belirlenmeli?
Araç yola çıkmadan önce giriş limanı veya sınır kapısı, işlemin sonuçlandırılacağı gümrük, alıcı veya hak sahibi, temsilci ve planlanan kullanım amacı netleştirilmelidir. Aracın ilk varış yerinde işlem görmesi ile başka bir gümrüğe transit sevk edilmesi aynı operasyon değildir. Gümrük gözetimi altında taşınması gereken araç, sıradan iç taşıma gibi serbestçe teslim edilemez. [1]
Araç sahibi gelmeden önce sevkiyat yapılacaksa kişinin ne zaman geleceği, gerekli belgeleri kimin sunacağı ve teslimin hangi koşulda yapılacağı yazılı olarak belirlenmelidir. Yolcu eşyası için düzenlenmiş önce veya sonra gönderme sürelerini, ayrıca dayanak göstermeden otomobile uygulamak doğru değildir. Araç için seçilen rejim ve beyan usulü esas alınır.
Lojistik firmadan alınan teklifin yanında ilgili gümrük idaresinden veya yetkili gümrük müşavirinden somut gönderiye ilişkin işlem planı istenmesi yararlıdır. Bu plan; plaka ve şasi bilgilerini, hak sahibinin statüsünü, taşıma biçimini, temsil türünü ve öngörülen teslim koşullarını içermelidir. Genel bir “kapıdan kapıya teslim” ifadesi, gümrükte kabul veya serbest bırakma garantisi olarak okunmamalıdır.
Nakliye firması hangi işlemleri yapabilir?
Gümrük Kanunu’nun 5. maddesi doğrudan ve dolaylı temsili ayırır. Doğrudan temsilci başkası adına ve hesabına, dolaylı temsilci ise kendi adına fakat başkası hesabına hareket eder. Temsilci hangi sıfatla işlem yaptığını açıklamalı ve yetkisini belgelemelidir. [1]
Kanunun 225. maddesine göre gerçek kişinin geçerli vekâletnameyle doğrudan temsili, ticari miktar ve mahiyet taşımayan eşya ile özel kullanıma mahsus taşıtların gümrük işlemlerinde mümkündür. Dolaylı temsil yoluyla iş takibi ise ilgili mesleki yetki kuralları çerçevesinde gümrük müşavirlerince yürütülür. [1]
Kara, deniz ve hava yolu işletmeleri ile nakliyeci kuruluş temsilcilerine, taşıdıkları eşyanın yalnızca transit işlemlerini doğrudan temsil yoluyla takip etme yetkisi tanınmıştır. Bu nedenle bir firmanın aracı taşıması, bütün geçici ithalat veya yeniden ihracat işlemlerini aynı sıfatla yapabileceği anlamına gelmez. Gerekli işlerin kim tarafından, hangi ayrı yetki belgesiyle yapılacağı sözleşmede gösterilmelidir. [1]
Aracın gümrük işlemlerini takip yetkisi ile otomobili Türkiye’de sürme yetkisi de farklıdır. Örneğin evrakı sunabilecek temsilcinin, aracı limandan çıkarıp şehir içinde kullanmaya yetkili olduğu varsayılmamalıdır. Gerekirse son teslim aşaması da taşıyıcı üzerinde planlanmalıdır.
Hazırlanacak belgeler ve her belgenin işlevi
Dosyanın içeriği seçilen rejime ve taşıma yöntemine göre değişir. Aşağıdaki tablo, her olayda aynı belgelerin zorunlu olduğu iddiasını taşımadan, temel kontrol alanlarını gösterir.
| Belge veya kayıt | Temel işlevi | Tek başına göstermediği husus |
|---|---|---|
| Ruhsat ve şasi bilgisi | Aracın kimliği ve kayıt sahibi | Türkiye’de geçici kullanım hakkı |
| Kimlik, ikamet ve giriş çıkış kayıtları | Hak sahibinin statüsü | Aracın fiilen gümrükten çıktığı |
| Vekâlet ve temsil belgesi | İşlem yapacak kişinin yetkisi | Her türlü sürüş ve kullanım serbestisi |
| CMR taşıma senedi veya konşimento | Taşıma ilişkisi, teslim ve güzergâh | Geçici ithalat izni veya kapanmış çıkış kaydı |
| Gümrük beyanı ve rejim kaydı | Aracın gümrükte tabi tutulduğu işlem | Taşıma sırasında tüm hasarların sigortalı olduğu |
| Teslim ve durum tutanağı | Aracın teslim anındaki fiziksel durumu | İzin süresinin uzadığı |
| Poliçeler | İlgili sigorta teminatı ve sınırları | Her riskin veya her sürücünün kapsandığı |
Plaka değişebileceği için şasi numarası, taşıma belgesi ile gümrük kayıtlarını eşleştirmede özellikle önemlidir. Aracın tanımı, malik, gönderici, alıcı ve teslim yetkilisi farklı kişilerse bunun nedeni ve yetki zinciri anlaşılır olmalıdır. Belgelerdeki tutarsızlık, doğru bir sevkiyatın dahi gümrükte beklemesine yol açabilir.
Taşıma sözleşmesinde hangi konular açık yazılmalı?
Sözleşmede aracın nereden alınacağı, hangi gümrük üzerinden taşınacağı, liman veya antrepoda kimin teslim alacağı ve nihai teslimin nasıl gerçekleşeceği belirlenmelidir. Fiilî taşıyıcının başka bir firma olabileceği durumda alt taşıma düzeni ve sorumluluk muhatabı da açıklığa kavuşturulmalıdır.
Navlun dışında yükleme, boşaltma, terminal, ardiye, bekleme, müşavirlik, çekici ve yeniden sevk giderlerinin hangi tarafa ait olduğu gösterilmelidir. Ücretsiz bekleme süresi ve sonrasındaki ücret tarifesi belgesiz bırakılmamalıdır. Gümrükte kabul edilmemesi hâlinde aracın geri taşınmasının ve ek masrafların nasıl yönetileceği de kararlaştırılmalıdır.
Taraflar tahmini varış ile garanti edilmiş teslim tarihini birbirinden ayırmalıdır. Özellikle araç için mevcut geçici ithalat süresi dolmak üzereyse, taşıyıcının programı gümrükteki son tarihle birlikte değerlendirilmelidir. Taşıma sözleşmesindeki gecikme, idari süreyi kendiliğinden uzatmaz.
Anahtar sayısı, kilometre, yakıt veya elektrik seviyesi, mevcut çizikler ve araç içinde bırakılan eşyalar teslim tutanağına yazılmalıdır. Tarihli fotoğraflar aracın dört yönünü, jantları, camları ve iç durumu göstermelidir. Kişisel eşyaların araçla birlikte taşınması ayrıca beyan ve taşıma koşulları yaratabileceğinden, bu eşyalar otomobilin doğal parçası gibi kabul edilmemelidir.
CMR, konşimento ve sigorta aynı şeyi ifade etmez
Ücret karşılığı uluslararası kara yolu taşımasında, CMR Sözleşmesi’nin 1. maddesindeki koşullar gerçekleşiyorsa CMR rejimi uygulanır. Aracın bir taşıyıcı üzerinde yük olarak taşınması bu değerlendirmeye konu olabilir. CMR taşıma senedi taşıma ilişkisine ilişkin önemli bir delildir; gümrüğün geçici ithalat izninin yerine geçmez. Deniz yolu taşıması için kullanılan konşimento da aynı amaçla yorumlanmamalıdır. [4]
CMR’nin 4. ve 9. maddeleri taşıma senedinin sözleşme ve teslim alınan yük bakımından delil işlevini düzenler. Taşıyıcının kayıp, hasar veya gecikmeden sorumluluğu ise taşıma türüne ve uygulanacak kurallara göre değerlendirilir. Gemiyle yapılan her taşımaya CMR hükümleri doğrudan uygulanmaz; karma taşımada ilgili aşama ve özel koşullar ayrıca incelenir. [4]
Aracın kaskosu, taşıyıcının sorumluluk sigortası ve nakliyat emtia sigortası farklı teminatlardır. Taşıyıcının sigortalı olması, araç değerinin her durumda eksiksiz ödeneceği anlamına gelmez. Yükleme ve boşaltma, limanda bekleme, hırsızlık, açık taşıma, muafiyet ve azami teminat ayrı ayrı okunmalıdır. Bu kontrol, somut poliçe metnine dayanmalıdır.
Hasar fark edildiğinde teslim belgesine somut çekince yazılması, fotoğraf çekilmesi ve ilgili taşıyıcı ile sigortacıya gecikmeden bildirim yapılması önemlidir. Bildirim ve dava süreleri, taşıma türü ile uygulanacak sözleşmeye göre ayrıca hesaplanmalıdır. Genel bir nakliye ihbar süresi bütün kara ve deniz taşımalarına uygulanamaz.
Geçici ithal edilmiş araç nakliyeyle nasıl çıkarılır?
Araç Türkiye’de zaten geçici ithalat kaydıyla bulunuyorsa, çıkış planı mevcut kaydı esas almalıdır. İzin hak sahibi, kayıt numarası, son tarih, varsa ceza, alıkoyma veya adli tedbir ve aracı teslim alacak taşıyıcı belirlenmelidir. Taşıyıcının aracı otoparktan alması, bu kayıtların kapandığını göstermez.
Gümrük idaresiyle aracın hangi usulle çıkışa yönlendirileceği ve temsilcinin hangi işlemleri yapacağı netleştirilmelidir. Aracı başka kişi sürerek çıkaracaksa Tebliğ’in 29. maddesindeki vekâlet ve kayıt koşulları uygulanır. Aracın taşıyıcı üzerinde yük olarak çıkarılması ise buna uygun taşıma ve gümrük belgeleriyle yürütülmelidir. İki yöntem aynı belge listesine indirgenmemelidir. [1, 2]
Arıza veya kaza nedeniyle araç yürüyemiyorsa, teknik rapor ve fotoğraflar çıkış yöntemini planlamaya yardımcı olur. Ancak arızalanmak tek başına izin süresini durdurmaz. Beklenmeyen hâl veya mücbir sebebe dayanılacaksa olayın tarihi, süreye etkisi ve resmî belgelerle ispatı ayrıca değerlendirilir. Gerekli başvuru yapılmadan taşıyıcı bulunmasının beklenmesi, süre aşımı riskini ortadan kaldırmaz. [2]
Araç gümrük gözetimindeyse veya hakkında adli elkoyma varsa, taşıyıcı yalnızca özel sözleşmeye dayanarak aracı teslim alamaz. İlgili makamın serbest bırakma veya sevk işlemi ve teslim koşulları tamamlanmalıdır. Bu durumun ayrıntıları gümrük cezası ve alıkoyma yazısında ele alınmaktadır.
Çıkışın tamamlandığı nasıl doğrulanır?
Teslim fişi, yükleme fotoğrafı, taşıyıcının konum bilgisi ve yabancı ülkedeki teslim tutanağı yararlı delillerdir. Bununla birlikte gümrük yükümlülüğünün kapanması için ilgili çıkış ve takip kayıtlarının kontrol edilmesi gerekir. Aracın taşıyıcıya teslim tarihi ile Türkiye Gümrük Bölgesinden fiilî çıkış tarihi aynı olmayabilir.
Tebliğ’in 21. maddesi, kaydı kapanmamış araçlar yönünden sonradan yapılabilecek kayıt kapatma işlemlerini düzenler. Aracın yurt dışında bulunduğunun yabancı resmî makamlardan alınan belgelerle ortaya konulması veya ilgili resmî teslim kayıtları bu kapsamda önem taşır. Özel taşıma firmasının tek satırlık yazısının, her durumda yeterli resmî ispat yerine geçeceği varsayılmamalıdır. [2]
Sevkiyat tamamlandığında dosyada en azından taşıma referansı, şasi numarası, fiilî çıkışa ilişkin gümrük belgesi veya teyit, ilgili takip kaydının durumu ve yabancı ülkedeki teslim bilgisi birlikte saklanmalıdır. Uyuşmazlık varsa giriş işlemini yapan gümrük ile çıkış gümrüğü arasındaki kayıt eşleştirmesi istenmelidir.
Uygulamada önlenebilecek uyuşmazlıklar
Araç limana ulaştığı hâlde hak sahibinin giriş koşullarını sağlayamadığının anlaşılması, en maliyetli sorunlardan biridir. Nakliye bedeli ödenmiş olsa bile araç teslim edilemeyebilir; bekleme ve geri taşıma giderleri doğabilir. Bu nedenle uygunluk incelemesi yükleme tarihinden önce yapılmalıdır.
İkinci yaygın sorun, araç sahibinin “firma bütün işlemleri yapacaktı” açıklaması ile firmanın yalnızca taşıma üstlendiğini belirtmesi arasındaki farktır. Sözleşmede gümrük müşavirliği, temsil, vergi ve gider ödemeleri, kayıt kapatma belgesinin teslimi ve işi tamamlanmış saydıran koşullar ayrı ayrı gösterilmelidir.
Üçüncü sorun, araç fiilen yurt dışına gönderildiği hâlde Türkiye’deki takip kaydının açık kalmasıdır. Bu risk, sevkiyatın sonunda yalnızca teslim fotoğrafı istenerek yönetilemez. Gümrük kapanışının belgelenmesi de hizmetin tamamlanma şartlarından biri olarak yazılmalıdır.
Sonuç
Nakliyeyle araç getirme ve gönderme işleminde başarılı teslim, aracın fiziksel olarak yer değiştirmesiyle sınırlı değildir. Uygun gümrük rejimi, geçerli temsil, taşıma ve sigorta koşulları, süresinde çıkış ve kayıtların kapanması birlikte tamamlanmalıdır. Araç yüklenmeden önce kurulacak açık işlem planı, limanda bekleme ve sonradan ceza uyuşmazlığı riskini önemli ölçüde azaltır.
İlgili yazılar: Yurt Dışından Araç Getirmek: Şartlar, Süreler ve Gümrük İşlemleri; Vekâletle, Kiralık veya Şirket Aracıyla Türkiye’ye Giriş: Belgeler ve Kullanım Sınırları; Yurt Dışından Emekli Olanların Araç Getirmesi: Kalış Süresi, Süre Uzatımı ve Başvuru Şartları.
Sıkça Sorulan Sorular
Araç tır üzerinde gelirse 185 gün koşulu ortadan kalkar mı?
Hayır. Taşıma biçimi, turistik geçici ithalatta kişinin sağlaması gereken koşulları kendiliğinden kaldırmaz. Uygulanabilecek özel statü ve istisnalar ayrıca incelenir. [1, 3]
Araç sahibi uçakla gelip otomobilini sonra gönderebilir mi?
Bu yönde bir sevkiyat planlanabilir; fakat araç gönderilmeden önce kişinin uygunluğu, giriş rejimi, temsil ve teslim işlemleri belirlenmelidir. Her araç için otomatik kabul sonucu çıkarılamaz. [1, 2]
Nakliye firmasına verilen taşıma talimatı gümrük vekâleti sayılır mı?
Kendiliğinden sayılmaz. Gümrükte temsilin türü ve gerekli yetki belgesi ayrıca belirlenir. Nakliyeci kuruluş temsilcilerinin transit işlemlere ilişkin yetkisi, bütün gümrük işlemlerini kapsayan genel yetki değildir. [1]
CMR belgesi araç giriş izninin yerine geçer mi?
Hayır. CMR taşıma ilişkisine ve yükün teslimine ilişkin delildir. Geçici ithalat veya diğer gümrük rejimi için gerekli işlemler ayrıca tamamlanır. [1, 4]
Aracı taşıyıcıya süre dolmadan teslim etmek yeterli mi?
Tek başına yeterli kabul edilmemelidir. Fiilî çıkış ve gümrük kayıtları esas alınır; taşıyıcının aracın anahtarını aldığı tarih, gümrükten çıkış tarihi olmayabilir. [1, 2]
Araç arızalandıysa izin süresi otomatik uzar mı?
Hayır. Süre uzatımının koşulları, başvuru ve olayın belgeleri ayrıca incelenir. Aracın çekici beklemesi tek başına süre uzatımı kararı değildir. [2]
Yurt dışındaki teslim fotoğrafı açık kaydı kapatır mı?
Fotoğraf yardımcı olabilir; ancak Tebliğ’deki kayıt kapatma usulü ve gerekli resmî belgeler yerine otomatik olarak geçmez. Gümrükten kayıt durumunun teyidi istenmelidir. [2]
Taşıyıcının sigortası bütün araç zararını karşılar mı?
Bu sonuç poliçe görülmeden söylenemez. Taşıyıcının sorumluluğu, teminat limiti, muafiyetler ve yükleme, boşaltma ile bekleme riskleri ayrı ayrı değerlendirilmelidir.
Kaynakça
- 4458 sayılı Gümrük Kanunu, özellikle m.5, 36–40, 58, 128–134 ve 225–226. Resmî mevzuat adresi; incelenen kanun nüshası.
- Geçici İthal Edilen Kara Taşıtlarına İlişkin Gümrük Genel Tebliği (Seri No:1), özellikle m.5–6, 17, 21, 23, 29–32. Bakanlık mevzuat dizini; incelenen metin nüshası.
- Ticaret Bakanlığı, Yolcu Beraberi Taşıtlar — Sıkça Sorulan Sorular; 2009/15481 sayılı Karar m.16–20, incelenen metin nüshası.
- CMR Sözleşmesi, özellikle m.1–4, 9 ve 17. UNIDROIT tarafından yayımlanan sözleşme metni; UNECE e-CMR açıklaması.