İmplantın değiştirilmesi gerekmesi, tek başına malpraktis veya ürün uygunsuzluğu kanıtı değildir. Ürünün beklenen kullanım koşulları, hastanın durumu, yerleştirme tekniği, takip ve olayın gelişimi birlikte incelenir. Buna karşılık CE işareti veya piyasaya arz izni de meydana gelen bütün zararlar bakımından sorumsuzluk sağlamaz. Sağlık hizmetine ilişkin özen borcu ile ürünün güvenliğine ilişkin sorumluluk farklı sorulara cevap verir.
Tıbbi cihaz hatası ile tıbbi uygulama hatası nasıl ayrılır?
Ürünün kendisinden kaynaklanan sorunlar
Tasarım, üretim, malzeme, sterilite, etiketleme veya güvenli kullanıma ilişkin açıklama sorunları ürünün uygunluğu bakımından incelenebilir. Aynı model veya partide benzer olayların bulunması teknik değerlendirmeyi destekleyebilir; ancak hastada kullanılan ürünün gerçekten o kapsama girdiği ve zararla bağlantısı ayrıca gösterilmelidir.
Bir cihazın mevzuata uygunluğu, yalnız etikete bakılarak çözülemez. Uygunluk belgeleri, kullanım amacı, teknik dosya, üretim ve parti bilgisi, güvenlik bildirimleri ve gerektiğinde laboratuvar incelemesi birlikte değerlendirilir. 7223 sayılı Kanun, ürün güvenliği ile üründen kaynaklanan tazminat sorumluluğunu düzenler; tıbbi cihazlara ilişkin özel düzenlemeler de bu çerçevede önem taşır. 1–2
Ürünün bedelinin iadesi veya değiştirilmesi ile bedensel zarar tazminatı aynı talep değildir. Tüketicinin ayıplı mala ilişkin seçimlik hakları, zarar gören kişinin ürün nedeniyle uğradığı sağlık kaybını tazmin ettirme hakkıyla karıştırılmamalıdır. Sadece implant bedelinin karşılanması, bütün tedavi ve çalışma kayıplarının da karşılandığı anlamına gelmez. 1, 3
Seçim, yerleştirme, kullanım ve bakım hataları
Teknik olarak uygun bir cihaz hastaya uygun seçilmemiş, yanlış boyutta kullanılmış veya hatalı yerleştirilmiş olabilir. Cihazın bakımının, kalibrasyonunun ya da gerekli kontrolünün yapılmaması da ayrı bir sorumluluk alanıdır. Hangi kontrolün gerekli olduğu cihazın niteliği, üretici talimatı, kullanım koşulları ve uygulanabilir düzenlemelerle belirlenmelidir.
Hekimin sorumluluğu bakımından endikasyon, alternatifler, ürün seçimi, uygulama tekniği, bilgilendirme ve takip planı incelenir. Hastane bakımından satın alma ve izlenebilirlik, saklama, sterilizasyon, bakım organizasyonu ve personelin uygun kullanımı değerlendirilir. Cihazın hizmet alımıyla temin edilmiş olması, hastanenin bütün yükümlülüklerini kendiliğinden ortadan kaldırmaz; görev paylaşımı ve fiilî denetim araştırılır. 2, 4
Olağan risk, aşınma ve hasta davranışı
Her implantın sınırsız ömür ve koşulsuz başarı garantisi verdiği düşünülemez. Bilinen riskler, hastanın eşlik eden hastalıkları, travma veya kullanım koşulları sonuçta etkili olabilir. Ancak “implant zaten kırılabilir” şeklindeki genel savunma, erken kırılmanın nedenini açıklamıyorsa yeterli inceleme yapılmış sayılmaz.
Varsayımsal olarak aynı model iki implantın farklı hastalarda sorun çıkardığı düşünülürse, yalnız model ortaklığıyla aynı hukuki sonuca ulaşılamaz. Bir olayda malzeme sorunu, diğerinde ürünün yanlış yerleştirilmesi veya sonradan meydana gelen travma etkili olabilir. İnceleme, alternatif nedenleri karşılaştırmalı; normal risk ifadesini teknik araştırmanın yerine koymamalıdır.
Üretici, ithalatçı, satıcı ve sağlık kuruluşunun sorumluluğu
7223 sayılı Kanun kapsamında imalatçı ve ithalatçı
7223 sayılı Kanun m.6, ürünün kişiye veya mala verdiği zarardan imalatçı veya ithalatçının sorumluluğunu düzenler. Zarar görenin uğradığı zarar ile uygunsuzluk ve zarar arasındaki nedensellik bağını ispatlaması gerekir. Bu nedenle yalnız ürün markasını göstermek veya başka ülkedeki geri çağırmayı sunmak yeterli değildir. Somut ürün, uygunsuzluk ve somut zarar ilişkilendirilmelidir. 1
Hastanın ürünü doğrudan imalatçıdan satın almış olması zorunlu bir koşul olarak düzenlenmemiştir. Ameliyat sırasında kullanılan implantta da üretim ve ithalat zincirinin tespiti önemlidir. Birden fazla imalatçı veya ithalatçının aynı ürün zararından sorumlu olması hâlinde kanundaki müteselsil sorumluluk hükmü gündeme gelir. Sorumluluğu kaldıran veya azaltan sözleşme hükümleri m.6 kapsamında geçerli kabul edilmez.
Bu rejim, hekimin mesleki kusurunun ispatıyla aynı inceleme değildir. Öğretide ürün sorumluluğunun niteliği, “uygunsuzluk” kavramı ve ispat güçlüğü ayrıca tartışılmaktadır. Kanuni ispat koşulları ile öğretide önerilen yorumlar ayrılmalı; hastanın bütün teknik verilere kendiliğinden erişebileceği varsayılmamalıdır. Teknik belgelerin mahkeme aracılığıyla getirtilmesi bu nedenle önem kazanabilir. 1, 5
Dağıtıcı veya satıcı otomatik olarak üretici sayılır mı?
Hayır. Kanun m.11, hangi durumlarda ithalatçı veya dağıtıcının imalatçı gibi değerlendirileceğini ayrıca düzenler. Kendi adı ya da markası altında piyasaya arz veya ürünün uygunluğunu etkileyecek değişiklik yapılması bu durumlardandır. Tazminat bakımından tedarik zincirinin açıklanmamasına ilişkin özel koşul da bulunur. 1
İmalatçı, yetkili temsilci veya ithalatçı belirlenemiyorsa zarar görenin yönelttiği talep önem taşır. Dağıtıcı, ilgili işletmecilerin bilgilerini; bunları bilmiyorsa önceki tedarikçinin bilgilerini talebin tebliğinden itibaren on iş günü içinde bildirmezse m.11/3 kapsamında imalatçı gibi sorumlu tutulabilir. Bu süre, hastanın tazminat davası açma süresi değildir; dağıtıcıya yöneltilen bilgi talebiyle ilgili ayrı bir koşuldur.
Satıcının ayıplı maldan doğan sözleşmesel yükümlülükleri veya kendi hatalı davranışı da farklı dayanaklarla değerlendirilebilir. Bu nedenle “satıcı hiçbir zaman sorumlu olmaz” ve “ürünü satan herkes her zarardan üretici gibi sorumludur” genellemelerinin ikisi de hatalıdır.
Ürün uygunsuzluğu ile doktor hatası birlikte bulunursa
Üründeki uygunsuzlukla birlikte üçüncü kişinin fiilinin zarara katkı sağlaması, 7223 m.21/3 uyarınca imalatçı veya ithalatçının ürün tazminatı sorumluluğunu sırf bu nedenle azaltmaz; üçüncü kişiye rücu hakkı saklıdır. Buna karşılık uygunsuzluğun bütünüyle üçüncü kişinin müdahalesinden kaynaklandığının ispatı, aynı maddenin sorumluluktan kurtulma hükümleri kapsamında ayrıca değerlendirilir. 1
Zarar görenin kusurunun katkısı farklı düzenlenmiştir: hâl ve koşullara göre sorumluluğun azaltılması veya kaldırılması mümkün olabilir. Hastanın hangi talimatı aldığı, talimatın anlaşılır olup olmadığı ve davranışının zarara gerçek etkisi araştırılmalıdır. Gerekli açıklama yapılmadan yalnız “kontrole gelmedi” denilmesi bütün sorumluluğu hastaya aktarmaya yetmeyebilir.
CE işareti, geri çağırma ve implant kartı neyi gösterir?
CE işareti ve geri çağırma kararının sınırları
CE işareti, uygulanabilir uygunluk değerlendirmesi sisteminin bir unsurudur; hiçbir cihazın arızalanmayacağı veya her hastaya uygun olacağı garantisi değildir. Tersine, geri çağırma veya güvenlik bildirimi de her kullanıcıda zarar oluştuğunu göstermez. Bildirimin kapsadığı model, parti, sorun ve önerilen işlem somut dosyayla eşleştirilmelidir. 1–2
Ürünün kendiliğinden geri çağrılmasıyla ilgili idari yaptırım istisnası ile hastanın tazminat hakkı ayrılmalıdır. 7223 m.21/1’deki koşullarla idari yaptırım uygulanmaması, meydana gelmiş bedensel zararın otomatik olarak karşılıksız kalacağı anlamına gelmez. Tazminattan kurtulma nedenleri ve ispatı ayrıca düzenlenmiştir. 1
Geri çağırma haberinden hareketle implantın çıkarılması gerektiğine kişisel olarak karar verilmemelidir. İzlem, kontrol veya revizyon gereksinimi yetkili sağlık ekibince değerlendirilir. Hukuki inceleme, gerekli sağlık hizmetini geciktirmeden bildirim tarihini, hastaya ulaşılmasını ve önerilen tedbirlerin uygulanmasını kayıt altına almalıdır.
İmplant kartı ve UDI bilgisi
Tıbbi Cihaz Yönetmeliği m.18, kapsamındaki implante edilebilir cihazlar için cihazın kimliğini ve hastanın ihtiyaç duyacağı bilgileri düzenler. Model, seri veya lot numarası, UDI olarak anılan tekil cihaz kimliği ve imalatçı bilgileri ürünün izlenmesini kolaylaştırır. Hastane tarafından hastanın kimliğiyle ilişkilendirilen implant kartı ve verilen açıklamalar, daha sonra ortaya çıkan sorunun araştırılmasında önemlidir. 2
Ancak m.18/4’te bazı cihazlar için istisnalar vardır. Diş dolguları, diş telleri, diş kronları, vidalar, plakalar ve hükümde sayılan diğer ürünler bakımından kapsam ayrıca kontrol edilmelidir. Bu nedenle her hastada implant kartının bulunmaması otomatik ihlal veya tazminat nedeni değildir. Diş kronuna ilişkin istisna da bütün diş implantlarının aynı kapsamda olduğu şeklinde genişletilmemelidir.
UDI veya Ürün Takip Sistemi kaydı, ürünün kimliğini ve izlenebilirliğini destekler; tek başına zararın nedenini ispatlamaz. Kart yoksa ameliyat dosyası, ürün etiketi, fatura, hastane stok ve kullanım kayıtlarıyla ürünün belirlenmesi istenebilir. Ürünün hangi hastada kullanıldığına ilişkin bağ kurulmadan genel bir marka bildirimiyle yetinilmemelidir.
Cihaz ve implant zararlarında deliller nasıl korunur?
Tıbbi dosya ile teknik dosyayı birleştirme
Hasta, ilgili mevzuat çerçevesinde tıbbi dosyasını inceleyebilir ve örnek isteyebilir. Ameliyat notu ve epikriz yanında ürün etiketi, implant bilgileri, görüntülemeler, kontrol kayıtları ve revizyon gerekçesi önemlidir. Üretici veya hastanenin elindeki her teknik belgeye doğrudan erişim mümkün olmayabilir; uygun yargısal yolla belgenin getirtilmesi ve uzman incelemesi değerlendirilir. 6–7
| İnceleme konusu | Öncelikli delil | Neyi ayırmaya yarar? |
|---|---|---|
| Ürünün kimliği | İmplant kartı, etiket, seri/lot, UDI, kullanım kaydı | Hastada kullanılan ürün ile bildirime konu ürün aynı mı? |
| Uygulama | Ameliyat notu, görüntüleme, ürün seçimi ve ölçü bilgileri | Ürün sorunu mu, seçim veya yerleştirme hatası mı? |
| Bakım ve kullanım | Bakım, kalibrasyon, arıza, sterilizasyon ve eğitim kayıtları | Ürünün sonradan kullanım koşulları etkili mi? |
| Güvenlik bildirimi | Geri çağırma metni, parti kapsamı, tebliğ ve hasta iletişimi | Risk öğrenildikten sonra ne yapıldı? |
| Zarar | Revizyon dosyası, fonksiyon kaybı, gider ve gelir belgeleri | İleri sürülen hata hangi kayba neden oldu? |
Çıkarılan implantın muhafazası
Revizyon ameliyatında çıkarılan implant, teknik inceleme için önemli olabilir. İşlem öncesinde mümkünse hastaneye yazılı olarak ürünün akıbetinin kayıt altına alınması ve uygun muhafaza olanağının değerlendirilmesi bildirilmelidir. Sağlık, enfeksiyon güvenliği ve kurum prosedürleri gözetilerek teslim alan, tarih, ambalaj ve ürün kimliği kayıt altına alınmalıdır.
Hasta veya yakınının biyolojik materyalle kirlenmiş cihazı uygunsuz şekilde taşıması, temizlemesi, parçalarına ayırması ya da deneme yapması önerilemez. Bu işlemler güvenlik riski yaratabileceği gibi delilin niteliğini de değiştirebilir. Ürünün üreticiye gönderilmesi gerekiyorsa gönderim öncesi kimlik, fotoğraf, teslim ve inceleme koşullarının izlenebilir olması önemlidir.
Ürünün kaybolması veya değişmesi tehlikesi varsa hukuki yarar koşulları çerçevesinde delil tespiti gündeme gelebilir. İncelemenin tahribatlı test gerektirip gerektirmediği ve kalan numunenin korunması uzmanlarla değerlendirilmelidir. Delil koruma talebi, gerekli ameliyatın geciktirilmesi veya tıbbi kararı hastanın tek başına vermesi anlamına gelmez. 7
Bilirkişi heyetinin uzmanlık alanı
Yalnız klinik değerlendirme, malzeme veya elektronik arıza iddiasını çözmeye yetmeyebilir. İlgili tıbbi branşın yanında cihazın niteliğine uygun mühendislik, malzeme, biyomedikal veya başka teknik uzmanlık gerekebilir. Heyetin uzmanlığı uyuşmazlığın konusuna göre belirlenmelidir.
Raporda üretim sorunu, uygulama tekniği, bakım, olağan aşınma ve hasta kaynaklı nedenler karşılaştırılmalıdır. “Ürün kırılmıştır” bulgusuyla kırılmanın nedeni aynı değildir. Tıbbi uygulamanın kusursuz bulunması da üründeki uygunsuzluğun incelenmesine engel olmamalıdır. Teknik raporlar çelişiyorsa hangi varsayım ve verilerin farklı sonuca yol açtığı açıklanmalıdır.
Dava yolu, zamanaşımı ve başvuru seçenekleri
Hangi muhataba hangi yargı yoluyla başvurulur?
Kamu hastanesinin hizmet kusurundan doğan zarar için kural olarak ilgili idareye başvuru ve tam yargı davası değerlendirilir. Özel hastanenin tüketici işlemi niteliğindeki hizmeti bakımından tüketici hukuku gündeme gelir. Üretici, ithalatçı veya satıcıya yöneltilen talepte ise tarafların sıfatı, ilişkinin niteliği ve talep dayanağı ayrıca incelenir. Davalının şirket olması tek başına davayı ticari dava yapmaz. 1, 3, 8
Tüketici mahkemesinde görülecek uyuşmazlıklarda dava şartı arabuluculuk, tüketici hakem heyetinin görev alanı ve kanuni istisnalar kontrol edilmelidir. Tüketicinin yerleşim yeri yetkisi de değerlendirilir. Ürün ve kamu hizmeti iddialarının aynı olaydan doğması, bütün taleplerin tek dilekçeyle aynı yargı kolunda görüleceği anlamına gelmez. Yanlış muhatap veya görev seçiminin süre sonuçları önceden incelenmelidir.
Yabancı üreticili üründe Türkiye’deki ithalatçının ve tedarik zincirinin belirlenmesi pratik önem taşır. Yabancı ülkedeki bir karar veya toplu uzlaşma, Türkiye’deki hasta için kendiliğinden aynı ödeme hakkını doğurmaz. Ürünün aynılığı, uygulanacak hukuk, yetki, tebligat ve kararın etkisi ayrıca değerlendirilir.
Ürün tazminatındaki üç ve on yıllık süre
7223 m.6/6 uyarınca ürün tazminatı talebinde süre, zarar görenin zararı ve tazminat yükümlüsünü öğrenmesinden itibaren üç yıl, her hâlde zararın doğduğu tarihten itibaren on yıldır. Kanundaki on yıllık başlangıç, ürünün piyasaya sürüldüğü veya ameliyatın yapıldığı tarih şeklinde otomatik olarak değiştirilemez. Zararın ne zaman doğduğu somut tıbbi ve hukuki inceleme gerektirebilir. 1
Kanun 12 Mart 2021 tarihinde yürürlüğe girmiştir. Önceki dönem olaylarında sırf davanın bugün açılacak olması nedeniyle bütün hükümlerin geriye uygulanacağı varsayılamaz. Ürünün piyasaya arzı, kullanım, zarar ve öğrenme tarihleri kaydedilerek zaman bakımından uygulanacak hukuk belirlenmelidir. 1
| Hukuki dayanak | Temel süre çerçevesi | Başlangıç bakımından dikkat |
|---|---|---|
| 7223 m.6 ürün tazminatı | Öğrenmeden 3 yıl, zararın doğmasından 10 yıl | Piyasaya arz tarihiyle otomatik özdeşleştirilmez. |
| TBK m.72 haksız fiil | Öğrenmeden 2 yıl, kural olarak fiilden 10 yıl | Daha uzun ceza zamanaşımı koşulları saklıdır. |
| Vekâlet alacağı | TBK m.147/5 kapsamında 5 yıl | Bütün hastane ve ürün sözleşmelerine otomatik uygulanmaz. |
| Genel sözleşmesel alacak | Özel süre yoksa TBK m.146 kapsamında 10 yıl | Muacceliyet ve özel hükümler kontrol edilir. |
| İdari eylemden zarar | Öğrenmeden 1 yıl, her hâlde eylemden 5 yıl içinde idareye başvuru | Geç ortaya çıkan zararda öğrenme ve eylem bağlantısı değerlendirilir. |
| İdari başvuru sonrası dava | Ret tebliği veya 30 günlük cevapsızlık sonrası genel olarak 60 gün | Başvuru ve tebliğ belgeleriyle hesaplanır. |
Ayıplı malın değiştirilmesi gibi tüketici talepleri ile ürünün verdiği bedensel zararın tazmini için uygulanacak süreler ayrıca ayrılmalıdır. TİTCK’ya bildirim, hastaneye şikâyet veya üreticiyle görüşme bütün süreleri kendiliğinden durdurmaz. Ürün incelemesinin uzun sürmesi de dava takviminin izlenmesi gereğini ortadan kaldırmaz. 1, 3–4, 8
Talep edilebilecek zararlar ve dosyanın mali boyutu
Revizyon ameliyatı, ek tedavi, rehabilitasyon, bakım ihtiyacı, kazanç kaybı ve çalışma gücü azalması koşulları oluştuğunda maddi zarar kapsamında incelenebilir. Gerekli kontrol ve izlem giderlerinin talep edilmesi, bunların tıbbi gerekliliği ve olayla bağlantısının gösterilmesini gerektirir. Sırf bir güvenlik bildirimi yayımlandığı için bütün gelecekteki giderlerin doğmuş zarar sayılması mümkün değildir. 1, 4
Bedensel zarar nedeniyle manevi tazminat; ağır bedensel zarar veya ölümde yakınların talepleri ve ölüm hâlinde destekten yoksun kalma zararı ayrıca değerlendirilir. Sadece endişe duyulması, her olayda bedensel zarar için öngörülen sonuçları doğurmaz. Talebin hukuki dayanağı ve kişide gerçekleşen etki ortaya konulmalıdır.
Üreticinin ücretsiz değişim veya hastanenin ücretsiz revizyon teklifi, bütün zararın karşılandığı anlamına gelmeyebilir. Ödeme ya da değişim belgesindeki ibra ve feragat hükümleri, kapsam ve geçerlilik yönünden incelenmelidir. Aynı zarar iki kez tahsil edilemez; ürün bedeli, revizyon gideri ve diğer kalemler ayrı hesaplanmalıdır.
Teknik inceleme, bilirkişi ve gerektiğinde çeviri giderleri dava planında dikkate alınmalıdır. Tüketici harç muafiyeti bütün masrafları ortadan kaldırmaz; koşulları varsa adli yardım değerlendirilebilir. Karar sonrası kanun yolları, icra ve sigorta teminatı ayrı konulardır. İmalatçı, ithalatçı, hastane ve sigortacının ödeme yükümlülükleri incelenmeden tahsil garantisi verilemez. 3, 7
Sonuç
Tıbbi cihaz ve implant zararlarında doğru hukuki yaklaşım, ürünün uygunluğunu, sağlık hizmetinin özenini ve hastanın somut zararını birlikte fakat ayrı sorularla incelemektir. CE işareti genel sorumsuzluk sağlamaz; geri çağırma veya implant kırılması da tek başına otomatik tazminat yaratmaz. Ürün kimliği ve deliller korunmadan yalnız markaya yönelen bir iddia eksik kalabilir.
İmplant kartı, seri veya lot bilgisi, ameliyat ve bakım kayıtları ile gerekiyorsa çıkarılan cihazın güvenli muhafazası incelemenin temelini oluşturur. Her muhatap için doğru yargı yolu ve süre belirlenmeli; özellikle 7223 sayılı Kanun’daki zararın doğumuna bağlı on yıllık süre, başka rejimlerin başlangıçlarıyla karıştırılmamalıdır.
Sıkça Sorulan Sorular
İmplant kırıldıysa doktor mutlaka kusurlu mudur?
Hayır. Üretim veya malzeme sorunu, seçim ve yerleştirme tekniği, bakım, travma ve diğer nedenler araştırılmalıdır. Kırılmanın kendisi ile kırılmanın nedeni aynı delil değildir.
CE işaretli cihaz için üreticiden tazminat istenebilir mi?
Koşulları varsa istenebilir. CE işareti, somut üründeki uygunsuzluk ve zarara ilişkin incelemeyi ortadan kaldırmaz. Zarar ve uygunsuzluk arasındaki nedensellik bağı gösterilmelidir.
Ürün geri çağrılırsa implantı hemen çıkartmalı mıyım?
Bu karar kişisel tahminle verilmemelidir. Bildirimin kapsamı ve hastaya uygun izlem veya müdahale sağlık ekibince değerlendirilir. Hukuki kayıt toplama, gerekli sağlık hizmetini geciktirmemelidir.
İmplant kartım yoksa hiçbir hak ileri süremez miyim?
Hayır. Bazı cihazlar için kart hükümlerinin istisnaları vardır. Ayrıca ürün kimliği ameliyat dosyası, etiket, fatura ve hastane kullanım kayıtlarından araştırılabilir.
On yıllık ürün tazminatı süresi ameliyat tarihinde mi başlar?
7223 m.6/6’daki ifade zararın doğduğu tarihtir. Ameliyat tarihiyle aynı olabilir; fakat her olayda otomatik olarak aynı kabul edilemez. Uygulanacak hukuk ve diğer süreler ayrıca değerlendirilmelidir.
Üretici yurt dışındaysa yalnız doktora mı başvurabilirim?
Hayır. Türkiye’deki ithalatçı, tedarik zinciri ve diğer sorumlular araştırılabilir. Yabancı üreticiye ilişkin yetki ve tebligat meseleleri ayrıca incelenir; doktorun sorumluluğu da kendi davranışları üzerinden belirlenir.
Kaynakça
1. 7223 sayılı Ürün Güvenliği ve Teknik Düzenlemeler Kanunu, RG 12.03.2020, 31066; özellikle m.6–12, 21, 26. Ticaret Bakanlığı yayını. Bakanlığın yürürlük açıklaması.
2. Türkiye İlaç ve Tıbbi Cihaz Kurumu. Tıbbi Cihaz Yönetmeliği, RG 02.06.2021, 31499 mükerrer; özellikle m.18, 20, 25–27, 34 ve güvenlilik bildirimleri. Resmî sektörel mevzuat dizini. Konsolide metnin LEXPERA yayını.
3. 6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun, özellikle m.8–16, 68, 73, 73/A. Ticaret Bakanlığı yayını.
4. 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu, özellikle m.49–56, 61, 72, 112, 115–116, 146–149, 502, 506. Bakanlık yayını.
5. Özden Çelt, Damla. “Ürün Sorumluluğunda Yaşanan Güncel Gelişme: 7223 Sayılı Ürün Güvenliği ve Teknik Düzenlemeler Kanunu”, Anadolu Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 7(1), 2021, s.73–114. Tam metin.
6. Sağlık Bakanlığı. Hasta Hakları Yönetmeliği, özellikle m.15–18. Resmî kurum yayını.
7. 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu, özellikle m.190, 266, 281, 334 ve devamı, 400 ve devamı. Adalet Bakanlığı mevzuat kaydı.
8. 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu, özellikle m.7, 13, 31. Gelir İdaresi Başkanlığı mevzuat yayını.