Bir sosyal medya platformunun tamamına erişimin engellenmesi, yalnızca hukuka aykırı olduğu ileri sürülen paylaşımı etkilemez. Aynı platformdaki haberler, eğitim içerikleri, mesleki yayınlar ve kişisel açıklamalar da erişilemez hâle gelebilir. Bu nedenle belirli bir içeriğe müdahale ile bütün platformun kapatılması aynı kapsamda değerlendirilemez. Kararın kanuni dayanağı, yetkili makamı, hedef aldığı içerikler ve daha dar bir tedbirin yeterli olup olmayacağı ayrı ayrı incelenmelidir.
AYM'nin Youtube LLC Corporation Service Company ve diğerleri kararı, bu ayrımın temel örneklerindendir. Ancak 2014 tarihli karar, o tarihteki düzenlemeler ve somut idari işlem hakkında verilmiştir. Günümüzdeki uyuşmazlıklarda, sonradan eklenen 5651 sayılı Kanun'un 8/A maddesi dâhil uygulanabilir hükümler ayrıca değerlendirilmelidir.
Platformun tamamına erişim engeli hangi hakları etkiler
İfade özgürlüğü açıklama kadar bilgiye ulaşmayı da kapsar
Anayasa'nın 26. maddesi düşünceyi açıklama ve yayma özgürlüğünü güvence altına alır. İnternet ortamında bu güvence, kişinin kendi görüşünü paylaşması yanında başkalarının açıklamalarına ulaşması bakımından da önem taşır. Bir platformun engellenmesi, içerik üretmeyen kullanıcıların bilgi edinme imkânını da sınırlandırabilir. İfade özgürlüğünün koruma alanı ifade özgürlüğü yazısında, bilgi edinme taleplerinin reddine karşı yollar ise bilgi edinme hakkında ret kararları yazısında anlatılmaktadır.
Bununla birlikte herkesin herhangi bir platform hakkında soyut biçimde bireysel başvuruda bulunabileceği sonucu çıkarılamaz. Başvurucunun kamu gücü işleminden güncel ve kişisel olarak nasıl etkilendiği açıklanmalıdır. Düzenli kullanılan bir eğitim kanalı, yürütülen gazetecilik faaliyeti veya erişilemeyen mesleki içerik, kişisel etkilenmenin somutlaştırılmasında önem taşıyabilir. Mağdur sıfatı ve diğer kabul edilebilirlik koşulları ayrıca incelenir.
Genel yasak ilgisiz içerikleri de kapsamına alır
Belirli bir videonun suç oluşturduğu iddiası, platformdaki diğer bütün videoların da aynı nitelikte olduğu anlamına gelmez. Müdahalenin kapsamı genişledikçe kararın gerekçelendirilmesi gereken etkileri de genişler. İdare veya yargı mercii, hangi içerikten hangi tehlikenin doğduğunu ve tedbirin neden seçilen genişlikte uygulanması gerektiğini açıklamalıdır.
Bu inceleme yalnızca teknik bir adres meselesi değildir. URL düzeyindeki sınırlama, belirli içerikle ilişki kurarken platformun tamamının engellenmesi çok sayıda kişinin ifade ve bilgi edinme imkânını birlikte etkiler. Kullanıcının hukuka aykırı içeriği üretmemiş olması, genel yasağın dolaylı sonuçlarının değerlendirilmesini özellikle önemli kılar.
AYM'nin Youtube kararında ne oldu ve nasıl hüküm kuruldu
Kısmi engelleme kararına rağmen bütün platform erişilemez kaldı
Youtube LLC Corporation Service Company ve diğerleri [GK], B. No: 2014/4705, 29/5/2014 başvurusunda, o dönemde görevli Telekomünikasyon İletişim Başkanlığı tarafından YouTube'a erişim engellenmiştir. Yargısal süreçte Gölbaşı Asliye Ceza Mahkemesi, on beş URL bakımından engelin devamına; sitenin tümüne yönelik engelin ise kaldırılmasına karar vermiştir.
Ankara 4. İdare Mahkemesi de işlemin yürütmesini durdurmuştur. AYM, kararların gereğinin yerine getirilmediğini ve platform genelindeki engelin sürdüğünü tespit etmiştir. İnceleme, o tarihte 5651 sayılı Kanun'un 8. maddesine dayanılarak sürdürülen idari işlemin kanuniliği üzerinde yoğunlaşmıştır. Bkz. §§ 60–64.
İhlalin temel gerekçesi kanuni dayanağın belirsizliğidir
AYM, idari yetkinin kapsam ve sınırlarının yeterince açık olmamasını, bütün siteye erişimin engellenmesinin kullanıcılar açısından öngörülebilir olmamasını ve daha dar kapsamlı müdahale imkânının araştırılmamasını değerlendirmiştir. Kararın 64. paragrafında müdahale için şu ifade kullanılmıştır:
“yeterince açık ve belirgin bir kanuni dayanağa sahip olmadığı”
Alıntı kaynağı: Youtube LLC Corporation Service Company ve diğerleri, § 64. Bu ifade, paragraftaki cümlenin ilgili bölümünden aynen alınmıştır; tam cümle olarak sunulmamaktadır.
AYM hükmünün özeti: Anayasa'nın 26. maddesinde güvence altına alınan ifade özgürlüğünün ihlal edildiğine oyçokluğuyla karar verilmiştir. Hicabi Dursun ve Celal Mümtaz Akıncı karşıoy kullanmıştır. Hükümde ayrıca Anayasa m. 22 yönünden kurulmuş ayrı bir ihlal sonucu bulunmamaktadır.
Kararın birer örneği, ihlalin ve sonuçlarının giderilmesi amacıyla ilgili idari kurumlara gönderilmiştir. Hükümde başvuru harcı ve vekâlet ücreti gibi yargılama giderlerinin ödenmesi de düzenlenmiştir. Bu kalemler, manevi tazminat hükmü olarak nitelendirilemez. Kararın sonucu, gerekçesi ve giderlere ilişkin hükümleri ayrı okunmalıdır.
2014 tarihli karar güncel erişim engellerine nasıl uygulanır
Sonradan yürürlüğe giren 8/A maddesi ayrıca incelenmelidir
5651 sayılı Kanun'a 2015 yılında eklenen 8/A maddesi; yaşam hakkı, can ve mal güvenliği, millî güvenlik, kamu düzeni, suç işlenmesinin önlenmesi ve genel sağlığın korunmasıyla ilgili belirli sebeplere dayanan bir mekanizma düzenlemektedir. Hüküm, her türlü kişisel uyuşmazlıkta kullanılabilecek genel bir içerik kaldırma yolu değildir. İnternetten içerik kaldırma ve erişim engelinde güncel başvuru yolları internetten içerik kaldırma veya erişimin engellenmesi yazısında anlatılmıştır.
Maddeye göre hâkim tarafından karar verilebilir. Gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde ise Cumhurbaşkanlığının veya ilgili bakanlıkların talebi üzerine BTK Başkanı karar verebilir. Talepte bulunan makam ile engelleme kararını veren makam aynı kabul edilmemelidir. İdari kararın yargısal onaya sunulması da ayrıca düzenlenmiştir.
BTK Başkanı tarafından verilen kararın yirmi dört saat içinde sulh ceza hâkiminin onayına sunulması ve hâkimin kararını kırk sekiz saat içinde açıklaması gerekir; aksi hâlde karar kendiliğinden kalkar. Kararın uygulanmasına ilişkin derhâl ve en geç dört saatlik süre ise bu onay sürelerinden farklıdır. Süreler değerlendirilirken talep, karar, bildirim ve yargısal onay tarihleri ayrı kaydedilmelidir.
URL odaklı tedbir asıldır, bütün site için ek koşullar aranır
8/A maddesinin üçüncü fıkrası, ihlalin gerçekleştiği yayın veya bölümle sınırlı içerik engellemesini esas alır. Teknik olarak ilgili içeriğin engellenememesi ya da içerik düzeyindeki engellemenin ihlali önlemeye yeterli olmaması durumunda internet sitesinin tümüne yönelik karar verilebilmesini öngörür.
Bu düzenleme nedeniyle, günümüzde her bütün-site engelinin kanunda hiçbir karşılığı bulunmadığını söylemek doğru değildir. Buna karşılık kanunda bir yetkinin yer alması, her kullanımının Anayasa'ya uygun olduğu anlamına gelmez. Somut içerik, teknik gereklilik, müdahalenin süresi, alternatifler ve yargısal denetimin etkililiği incelenmeye devam eder.
Yazar değerlendirmesi: Youtube kararının güncel uyuşmazlıklara taşıdığı temel ölçüt, geniş kapsamlı müdahalenin açık yetki ve somut gerekçe gerektirmesidir. Kararın 2014 mevzuatına ilişkin tespitini bugünkü kanun metni yerine koymak da mevcut yetkiyi sınırsız kabul etmek de hatalıdır.
Erişim engeline karşı dosya hangi bilgilerle hazırlanır
Önce kararın türü ve uygulanacak usul belirlenmelidir
Platformun erişilemez olması tek başına işlemin hukuki türünü göstermez. Adli veya idari erişim engeli, platformun kendi içerik denetimi, teknik arıza ve bant daraltma yaptırımı farklı nedenlere dayanabilir. Başvuru yolu seçilmeden önce kararın tarihi, sayısı, makamı ve dayanak maddesi öğrenilmelidir.
5651 sayılı Kanun'un 8. maddesindeki katalog suç mekanizması, 8/A maddesindeki düzenleme ve özel hayatın gizliliğiyle ilgili 9/A maddesi birbirine karıştırılmamalıdır. Her başvurunun aynı makama ve aynı gerekçeyle yapılabileceği varsayımı, başvuru süresinin veya doğru usulün kaçırılmasına yol açabilir. Karar örneği elde edilemiyorsa öğrenme tarihi ve yapılan bilgi talepleri de belgelenmelidir.
| İncelenecek bilgi | Hukuki değerlendirmedeki işlevi |
|---|---|
| Karar mercii, tarih, sayı ve kanun maddesi | Yetkiyi, uygulanacak usulü ve itiraz yolunu belirler. |
| Hedef içeriklerin tam URL bilgileri | Genel engelin hangi yayınlara dayandırıldığını gösterir. |
| Teknik açıklama ve alternatif tedbirler | Bütün platformun engellenmesinin gerekliliğini sınar. |
| Bildirim, öğrenme ve hâkim onayı tarihleri | Süre ve yargısal denetim incelemesini mümkün kılar. |
| Başvurucunun etkilenmesini gösteren kayıtlar | Kişisel zarar ve mağdur sıfatı değerlendirmesine katkı sağlar. |
İtiraz somut gerekçeye cevap vermelidir
Kararda millî güvenliğe atıf yapılmış olması, başvurucunun yalnızca ifade özgürlüğünü hatırlatmasıyla tamamlanabilecek bir tartışma değildir. Hangi içerik yönünden hangi riskin ileri sürüldüğü; bu riskin neden bütün platformun engellenmesini gerektirdiği; erişimi kesilen ilgisiz içeriklerin ve kullanıcıların durumunun değerlendirilip değerlendirilmediği gösterilmelidir.
Karşılaştırma yapılabiliyorsa, URL düzeyinde engellemenin teknik olarak neden yeterli olacağına ilişkin bilgi sunulabilir. Ancak bir yöntemin mutlaka uygulanabilir olduğu teknik dayanak olmadan ileri sürülmemelidir. Talep, dosyadaki bilgiye göre tümden kaldırma, kapsamın daraltılması veya yeniden değerlendirme şeklinde somutlaştırılmalıdır.
Yargısal kararlara uyulması ayrıca önem taşır
Youtube kararındaki önemli olgulardan biri, kaldırma ve yürütmeyi durdurma kararlarına rağmen genel engelin devam etmesidir. Güncel bir dosyada da lehe kararın tarihi, kuruma tebliği ve sonrasındaki uygulama birbirinden ayrılarak izlenmelidir. Sadece kararın alınması, fiilî erişimin yeniden sağlandığını kanıtlamaz.
Erişim durumu, tarih içeren kayıtlarla gösterilebilir; fakat tek cihazdaki bağlantı sorunu bütün ülke çapında bir engelin sürdüğünün kesin kanıtı sayılmamalıdır. Teknik gözlem ile hukuki sonuç arasında bu ayrım korunmalıdır.
Başvuru süreleri ve bireysel başvurunun sınırı
Hâkim kararına karşı uygulanacak itiraz yolu, ilgili özel hüküm ve CMK hükümleri birlikte incelenerek belirlenir. CMK m. 268'deki genel itiraz süresi, özel bir düzenleme yoksa kararın öğrenilmesinden itibaren iki haftadır. 1/6/2024 öncesi kararlara ilişkin geçiş kuralı ve varsa özel süreler ayrıca dikkate alınmalıdır. Eski bir makaledeki yedi günlük süre doğrudan güncel dosyaya aktarılmamalıdır.
AYM'ye bireysel başvuru bakımından olağan başvuru yollarının tüketilmesi ve otuz günlük süre kuralı önemlidir. Youtube kararında başvuru yollarının etkililiğine ilişkin yapılan değerlendirme, her yeni erişim engelinde olağan yolları atlama izni vermez. Başvurucunun kullandığı yollar, aldığı cevaplar, kararların uygulanıp uygulanmadığı ve başvurunun kişisel etkisi açıklanmalıdır. Bireysel başvurunun genel koşulları AYM bireysel başvuru şartları yazısında yer almaktadır.
Adli karar ile idari işlem aynı usule tabiymiş gibi ele alınmamalıdır. Özellikle birden çok kararın veya farklı hukuki dayanakların bulunduğu durumlarda görevli merci ve süre, her işlem bakımından ayrı belirlenir. Başvuruya hazırlanırken ekran görüntülerinin yanında karar metinleri ve tebligat belgeleri de korunmalıdır.
Sonuç
Bir platformdaki hukuka aykırı içerik, bütün platformun kendiliğinden engellenmesini haklı kılmaz. AYM'nin Youtube kararında, somut idari işlemin yeterince açık ve öngörülebilir kanuni dayanağının bulunmaması nedeniyle ifade özgürlüğünün ihlal edildiğine karar verilmiştir. Bu sonuç, 2014 tarihli olay ve mevzuat bağlamı korunarak kullanılmalıdır.
Güncel uyuşmazlıklarda ise kararın hangi kanuni mekanizmaya dayandığı, bütün siteyi kapsama koşullarının gerçekten oluşup oluşmadığı ve etkili yargısal denetimin sağlanıp sağlanmadığı araştırılmalıdır. Hukuki değerlendirmenin gücü, genel yasak eleştirisinden çok kararın kapsamı ile somut gerekçesi arasındaki ilişkinin belgelerle ortaya konulmasına dayanır. Düşünce açıklamasıyla bağlantılı tedbirler bakımından adli kontrol ve ifade özgürlüğü yazısı ile AYM kararlarıyla nitelikli haklar yazısı da incelenebilir.
Sıkça Sorulan Sorular
Birkaç içerik nedeniyle tüm platform engellenebilir mi
8/A maddesinde, içerik düzeyindeki engellemenin teknik olarak yapılamadığı veya ihlali önleyemediği durumlar için bütün siteye yönelik karar ihtimali düzenlenmiştir. Bu koşulların somut olayda bulunması ve müdahalenin anayasal güvencelere uygun olması gerekir. Birkaç içeriğin varlığı tek başına yeterli gerekçe değildir.
Youtube kararı bütün erişim engellerini hukuka aykırı mı sayar
Hayır. Karar, 2014 yılındaki belirli işlem ve mevzuat çerçevesinde verilmiştir. Bugünkü her işlemin dayanağı ve gerekçesi ayrıca incelenir. Kararın kanunilik, kapsam ve daha dar tedbir değerlendirmeleri ise güncel incelemeler için önemini korur.
Bakanlık erişim engeline tek başına mı karar verir
8/A maddesindeki gecikmesinde sakınca bulunan hâller mekanizmasında, Cumhurbaşkanlığı veya ilgili bakanlığın talebi üzerine karar veren makam BTK Başkanıdır. Ardından kanunda belirtilen yargısal onay süreci işletilir. Talep, idari karar ve hâkim onayı farklı işlemlerdir.
Doğrudan AYM'ye gidilebilir mi
Kural, etkili olağan başvuru yollarının tüketilmesidir. Belirli bir kararın başvuru yollarına ilişkin istisnai değerlendirmesi her dosyaya otomatik uygulanamaz. Kişisel etkilenme, kullanılan yollar ve süre koşulları birlikte değerlendirilmelidir.
Kaynakça
- Anayasa Mahkemesi, Youtube LLC Corporation Service Company ve diğerleri [GK], B. No: 2014/4705, 29/5/2014, özellikle §§ 59–64 ve V. Hüküm. Resmî karar künyesi · İncelenen tam karar metni.
- Anayasa Mahkemesi, Nitelikli Haklar Karar Özetleri, sosyal medya platformlarına erişimin engellenmesine ilişkin bölüm. Kaynak kitap.
- Türkiye Cumhuriyeti Anayasası, m. 13, 26, 138 ve 148; 6216 sayılı Kanun, m. 45–47 ve 50.
- 5651 sayılı Kanun, m. 8/A; 27/3/2015 tarihli 6639 sayılı Kanun m. 29 ile eklenen düzenleme. Madde metninin erişilebilir yayımı.
- 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu, m. 268; 7499 sayılı Kanun ile değişiklik ve geçiş hükümleri. İtiraz maddesinin erişilebilir yayımı.