Şirket payı üzerinde rehin kurulması, alacaklıya payın değerinden tahsil imkânı sağlar; pay sahipliğini ve oy hakkını kendiliğinden alacaklıya geçirmez. İntifa hakkı ise paydan yararlanmayı ve kanunun belirlediği ölçüde payın temsilini etkiler. Hangi işlemin yapılacağı kadar şirketin limited veya anonim olması, payın senede bağlanması ve kayden izlenip izlenmemesi de belirleyicidir. Aynı sözleşme metninin bütün pay türlerinde kullanılması, teminatın hiç doğmaması veya şirket karşısında kullanılamaması sonucunu doğurabilir. [1, 2]
Özellikle üç kontrol birlikte yapılmalıdır: Sözleşme hangi hakkı kurmaktadır; hakkın doğması için noter onayı, senet teslimi veya şirket onayı gerekiyor mu; şirket ve kayıt kuruluşu nezdindeki kayıtlar hangi hukuki sonucu sağlamaktadır? Sözleşmenin imzalanması, gereken teslimin yapılması ve ilgili kayda işlenmesi farklı işlemlerdir. Birinin tamamlanması, diğerindeki eksikliği her durumda gidermez.
Pay Rehni, İntifa, Pay Devri ve Haciz Birbirinden Nasıl Ayrılır?
Rehin, belirli veya belirlenebilir bir alacağı güvence altına alan hak ilişkisidir. Ortak, kendi borcu için olduğu gibi şirketin veya başka bir kişinin borcu için de payını rehnedebilir. Borçlu ile rehin veren aynı kişi olmayabilir. Bu durumda pay sahibi, ayrıca borca katılma veya kefalet gibi kişisel bir yükümlülük üstlenmedikçe, sırf payını rehin verdiği için borcun tamamından bütün malvarlığıyla sorumlu olmaz. [2, 3]
İntifa hakkı kurulurken payın mülkiyeti korunur, yararlanma yetkisi başka kişiye bırakılır. Pay devrinde ise pay sahibi değişir. Haciz, alacaklının takip kapsamında başvurduğu bir cebrî icra işlemidir; tarafların anlaşmasıyla kurulan rehinle aynı değildir. İİK kapsamında özel alacağın takibi ile 6183 sayılı Kanun kapsamındaki kamu alacağının tahsili de birbirine karıştırılmamalıdır. Bu makalede açıklanan rehnin paraya çevrilmesi yolu, kamu haczine ait bütün kuralları açıklama iddiası taşımaz.
| İşlem | Temel amaç | Pay sahibi değişir mi? | Oy hakkına başlıca etkisi |
|---|---|---|---|
| Pay rehni | Alacağı payın değeriyle güvenceye almak | Rehnin kurulmasıyla değişmez | Rehin tek başına oy yetkisi vermez |
| Pay üzerinde intifa | Paydan yararlanma hakkı tanımak | Çıplak mülkiyet sahibinde kalır | Şirket türüne göre intifa sahibinin temsil/oy yetkisi gündeme gelir |
| Pay devri | Pay sahipliğini devralana geçirmek | Geçerli devirle değişir | Şirkete karşı kullanılabilirlik şartları ayrıca incelenir |
| Pay haczi | Takip alacağını cebrî icrayla tahsil etmek | Haciz anında değişmez | Haciz alacaklısı kendiliğinden oy kullanamaz |
Bir ortağın payının rehnedilmesi, şirketin taşınmazlarının, banka hesaplarının veya makinelerinin de rehnedildiği anlamına gelmez. Teminatın konusu şirketin kendi malvarlığı değil, ortağın payıdır. Şirketin ekonomik durumu payın değerini etkiler; ancak bu ekonomik bağlantı, alacaklıya şirket malları üzerinde doğrudan rehin hakkı vermez. [1, 2]
Limited Şirket Pay Rehni İçin Hangi Şartlar Gerekir?
Yazılı sözleşme ve noter imza onayı
TMK m.955/3, diğer hakların rehninde yazılı sözleşmenin yanında hakkın devri için öngörülen şekle uyulmasını arar. Limited şirket pay devrini düzenleyen TTK m.595/1 ile birlikte değerlendirildiğinde pay rehni sözleşmesi yazılı yapılmalı ve tarafların imzaları noterce onanmalıdır. Şirket sözleşmesinin rehin için genel kurul onayı aramaması, bu şekil şartını kaldırmaz. Noterin sözleşmeyi baştan düzenlemesiyle imzaları onaylaması aynı işlem değildir; burada kanuni bağlantının gerektirdiği husus noter imza onayıdır. [1, 2, 7]
Rehne konu pay; şirket unvanı, ticaret sicili bilgisi, pay grubu, itibari değer ve pay miktarıyla tereddüde yer bırakmadan belirlenmelidir. Güvenceye bağlanan borcun kaynağı, borçlu, alacaklı, kapsam ve varsa teminat sınırı da somutlaştırılmalıdır. Yalnızca “bütün hisseler teminattır” yazılması, farklı tarihlerde edinilmiş paylar ve gelecekteki borçlar bakımından ciddi kapsam uyuşmazlığı yaratabilir.
Genel kurul onayı ve haklı sebeple ret
TTK m.600/2 uyarınca şirket sözleşmesi, rehin kurulmasını genel kurulun onayına bağlayabilir. Böyle bir kayıt varsa payın geçişine ilişkin hükümler uygulanır. Onay, şirket müdürünün tek başına verebileceği bir izin değildir; TTK m.616/2-c kapsamında genel kurulun devredilemez yetkisidir. [1]
Rehin onayının reddi için haklı sebep gerekir. Olağan limited pay devrindeki sebepsiz ret imkânı, rehne aynen aktarılamaz. Ret gerekçesi, rehin işleminin somut özellikleriyle ilişkilendirilmeli; salt ortağı finansmandan mahrum bırakmak için kullanılmamalıdır. Öte yandan şirket sözleşmesindeki pay devir yasağı veya rehne ilişkin özel sınırlamalar, TMK m.954'teki devredilebilirlik şartıyla birlikte incelenmelidir. [1, 2, 7]
Onay başvurusu yapılmış ve üç ay içinde reddedilmemişse TTK m.595/7 bağlantısıyla onay verilmiş sayılması gündeme gelir. Süre, noter sözleşmesinin tarihinden değil, şirkete yapılan başvurudan başlar. Başvurunun içeriği ve şirkete ulaştığı tarih, ispatlanabilir biçimde korunmalıdır. Eksik veya başka işleme ilişkin bir bildirimden hareketle onayın oluştuğunu varsaymak güvenli değildir.
Pay defteri ve senetlerin teslimi
Limited şirkette rehin ve intifa hakları, hak sahiplerinin bilgileriyle pay defterine yazılır. TTK m.594 kapsamındaki bu kayıt, gerekli şekil ve onay işlemlerinin yerine geçmez. Kural olarak bildirici nitelikteki pay defteri kaydıyla, hakkı kuran işlemler birbirinden ayrılmalıdır. [1, 7]
Limited payının ispat aracı veya nama yazılı senetle temsil edilmesi, onu anonim şirket pay senedine dönüştürmez. Senedin niteliği ve teslimin zorunluluğu öğretide tartışılmıştır. Bu tartışma nedeniyle senet bulunan işlemde noter şekline ek olarak mevcut senetlerin teslimini ve muhafazasını açıkça düzenlemek, teslim tutanağı oluşturmak ve pay defterini işlemle uyumlu hâle getirmek gerekir. Limited payı yalnız ciro ederek anonim pay gibi rehnetmek yeterli değildir. [1, 7]
Anonim Şirket Paylarında Rehin Nasıl Kurulur?
Senede bağlanmamış, nama yazılı ve hamiline yazılı paylar
Senede bağlanmamış, diğer ifadeyle çıplak anonim şirket payında, rehin hakkını kurmaya yönelik yazılı sözleşme gerekir. İleride rehin kurulacağını vaat eden bir ön anlaşmayla hakkı şimdi kuran tasarruf işlemi ayırt edilmelidir. Bu iki işlem aynı belgede bulunabilir; ancak yalnız rehin verme taahhüdü, tamamlanmamış kuruluş işlemini kendiliğinden tamamlamaz. [2, 8]
Hamiline yazılı pay senedinde rehin anlaşmasıyla birlikte senedin rehin amacıyla zilyetliğinin geçirilmesi gerekir. TMK m.956/1, senedin rehin alacaklısına teslimini esas alır. Rehin iradesini, senet numaralarını ve teslimi yazılı tutanağa bağlamak ispat bakımından önemlidir; senet fiilen yalnız rehin verenin hâkimiyetinde kalıyorsa teslime bağlı rehin doğmaz. [2]
Nama yazılı pay senedinde ise TMK m.956/2 çerçevesinde rehin cirosu veya senetle bağlantısı kurulmuş yazılı devir/rehin beyanı ile zilyetliğin geçirilmesi birlikte değerlendirilir. Senedin fotokopisinin verilmesi, asıl senedin teslimi yerine geçmez. İlmühaberler bakımından da TTK m.486/2'nin nama yazılı pay senetlerine yaptığı gönderme gözetilir. [1, 2, 8]
Şirket onayı, pay defteri ve rehnin görünürlüğü
Nama yazılı payın devrini şirket onayına bağlayan TTK m.492, bu sınırlamayı intifa hakkına açıkça genişletir; rehin bakımından aynı genişletme yapılmamıştır. Bu nedenle pay devrine ilişkin onay koşulunu, sırf payın rehnedildiği gerekçesiyle otomatik olarak uygulamak doğru değildir. Özel kanunlar, şirketin kendi payını rehin kabul etmesi ve sözleşmesel taahhütler ayrıca incelenir. [1, 8]
Anonim pay rehninde şirketin bilgilendirilmesi ve rehnin kayıtlarla görünür kılınması yararlıdır. Bununla birlikte pay defterine bir not düşülmesi, senedin gerekli zilyetlik devrini veya yazılı rehin işlemini ikame etmez. Ayrıca TTK m.499'daki pay sahibi ve intifa hakkı sahibinin kaydıyla, rehin hakkının doğması aynı mesele değildir.
Şirket kendi payını rehin alıyorsa TTK m.379 ve devamındaki özel sınırlar uygulanır. Dolayısıyla “ortak kendi payını herkese aynı koşullarda rehin verebilir” yaklaşımı, alacaklı bizzat payın ait olduğu anonim şirket olduğunda yeterli değildir. [1]
MKK Kaydı, HPKS ve Kaydî Pay Teminatı Nasıl Ayrılır?
MKK nezdinde kayden izlenen sermaye piyasası araçlarında SPKn m.13 ve 47 ile II-13.1 sayılı Tebliğ uygulanır. Yazılı teminat sözleşmesinde mülkiyetin teminat verende kalması veya kanuni usulle teminat alana geçirilmesi ayrı modellerdir. Mülkiyetin geçeceğine ilişkin hüküm yoksa geçmediği kabul edilir. Rehin ve intifa belgeleri ilgili üyeye verilir; işlem Tebliğ m.22 uyarınca MKK kayıtlarına yansıtılır. Üçüncü kişilere karşı ileri sürmede MKK'ya bildirim tarihi önem taşır. [4, 5, 6]
Fizikî hamiline yazılı pay senedinin Hamiline Pay Kayıt Sistemi'nde izlenmesi, o senedi kendiliğinden kaydî sermaye piyasası aracına dönüştürmez. HPKS kaydı bulunan bir şirket payında, SPKn m.47'deki özel teminatı kullanma yetkilerinin otomatik doğduğu söylenemez. Önce payın hangi hukuki rejim ve hesapta izlendiği belirlenmelidir. [1, 4, 6]
Bu ayrım, borç ödenmediğinde izlenecek yöntem bakımından da sonuç doğurur. Fizikî senet için kullanılan bir sözleşmeye kaydî teminatların doğrudan satış veya mülkiyete geçirme hükümlerini eklemek, işlemi SPKn m.47 kapsamına sokmaz. Pay defterinin elektronik tutulması da bu sınıflandırmayı değiştirmez.
Pay Üzerinde İntifa Hakkı Nasıl Kurulur ve Neleri Kapsar?
Kuruluş şekli ve şirketin tanıması
İntifa hakkının genel temeli TMK m.794 ve devamıdır. Çıplak anonim payda yazılı intifa işlemi; fizikî hamiline senette intifa amacıyla zilyetliğin geçirilmesi; nama yazılı pay senedinde kıymetli evrakın devrine ilişkin şekil ile zilyetliğin geçirilmesi birlikte ele alınır. Ciroda veya bağlı yazılı belgede işlemin mülkiyet devri değil, intifa kurulması amacı açıklığa kavuşturulmalıdır. [1, 2]
Nama yazılı paylarda şirketin onayını öngören esas sözleşme sınırlaması, TTK m.492/2 gereği intifada da geçerlidir. TTK m.499 kapsamında intifa hakkının usulüne uygun kurulduğu ispatlanmalı ve hak sahibi pay defterine yazılmalıdır; şirketle ilişkilerde bu kayıt esas alınır. Bir intifa sözleşmesinin taraflar arasında imzalanması ile genel kurulda şirket karşısında kullanılabilir hâle gelmesi bu nedenle ayrı incelenir. [1]
Limited payında TTK m.600/1 doğrudan esas sermaye payının geçişine ilişkin hükümlere gönderme yapar. Yazılı işlem, noter imza onayı ve şirket sözleşmesindeki düzenlemeye göre gereken genel kurul onayı değerlendirilir. Rehin için onayın yalnız şirket sözleşmesinde öngörülmesi hâlinde aranmasına ilişkin kural, intifa bakımından aynı şekilde uygulanamaz. [1, 14]
Kâr payı, sermayenin korunması ve hakkın süresi
İntifa, payın gelirinden yararlanmayı sağlar; şirketin dağıtılabilir kârı bulunmadan veya gerekli dağıtım kararı alınmadan kendiliğinden ödeme borcu yaratmaz. Dönemsel gelirlerin hangi döneme ait olduğu, intifanın başlangıç ve bitiş tarihiyle birlikte incelenir. TMK m.805, daha sonra muaccel olsa bile intifa süresine ait dönemsel gelirler yönünden önem taşır. [2]
Buna karşılık tasfiye bedeli, sermaye azaltımı nedeniyle iade edilen değer ve yeni pay alma hakkı sıradan dönemsel gelir gibi değerlendirilemez. Payın özünü oluşturan değerle ondan elde edilen gelir ayrılmalı; mevcut intifanın payın yerine geçen değer üzerindeki etkisi, TMK hükümleri ve işlemin niteliği üzerinden ayrıca belirlenmelidir. Sözleşmede sadece “tüm gelirler intifa sahibinindir” yazılması, şirket sermayesi üzerindeki her tasarrufu ona bırakmaz. [2, 14]
İntifa hakkının kendisinin devri ile kullanılmasının başkasına bırakılması da farklıdır. TMK m.806'nın koşulları varsa kullanım devredilebilir. Gerçek kişi lehine intifa, en geç hak sahibinin ölümüyle; tüzel kişi lehine intifa ise kanundaki süre kurallarına göre sona erer ve yüz yıldan fazla devam edemez. Sözleşmede belirli bir bitiş tarihi veya borcun ifasına bağlı sona erme düzeni ayrıca kurulabilir. [2]
Pay üzerindeki intifa, TTK m.502–503 kapsamında çıkarılan intifa senedi değildir. İntifa senedi sahibine pay sahipliği hakları verilmez; iki kurumun benzer adı, genel kurulda aynı yetkiyi sağladıkları anlamına gelmez. [1]
Rehin veya İntifa Hakkı Sahibi Genel Kurulda Oy Kullanabilir mi?
Rehin alacaklısının yetkisi
TMK m.960'a göre rehinli pay senedini genel kurulda temsil yetkisi pay sahibine aittir. Rehin alacaklısı, yalnızca senedi elinde bulundurduğu için genel kurula pay sahibi sıfatıyla katılamaz. Hamiline senedi rehin nedeniyle elinde bulunduran kişi için TTK m.427/2'de özel yazılı yetkilendirme aranması da bu ayrımı gösterir. [1, 2]
Kredi sözleşmesinde önemli kararlar için alacaklıdan izin alınması taahhüt edilebilir. Ancak bu taahhüt, alacaklıya kendiliğinden şirket organı sıfatı veya kanuni oy hakkı kazandırmaz. Birlikte rehin ve intifa kuruluyorsa her hakkın kuruluş şartı ayrı tamamlanmalı; yalnızca sözleşmeye “rehin ve intifa” başlığı atılması yeterli görülmemelidir.
İntifa sahibinin oy kullanması ve pay sahibinin korunması
Anonim şirkette TTK m.432/2 uyarınca aksi kararlaştırılmadıkça oy hakkını intifa sahibi kullanır. Bununla birlikte pay sahibinin menfaatlerini hakkaniyete uygun gözetme yükümlülüğü vardır. Limited şirkette TTK m.600/3, payın intifa sahibi tarafından temsilini ve aynı menfaat gözetme yükümlülüğünü düzenler. Şirket türleri arasındaki metin farkı göz ardı edilerek anonim şirketteki her sözleşmesel çözüm limited şirkete aynen taşınmamalıdır. [1, 14]
İstanbul BAM 12. Hukuk Dairesinin 17.02.2022 tarihli, E.2019/1874, K.2022/213 sayılı kararında anonim pay üzerindeki intifa sözleşmesi incelenmiştir. Belirli konularda pay sahibinin yazılı talimatını arayan sözleşme hükmüne rağmen, uyuşmazlıktaki kararın bu istisnalar arasında bulunmadığı belirlenmiş; intifa sahibinin temsil yoluyla oy kullanması somut olayda usulsüz sayılmamıştır. Bu kararın gösterdiği uygulama ihtiyacı, genel bir talimat hükmüyle yetinmeyip hangi kararlar için hangi yetkinin tanındığını açıkça düzenlemektir. Karar bütün intifa sözleşmelerine koşulsuz oy serbestisi veren genel bir kural değildir. [9]
Rehinli Pay Devredilebilir mi; Sermaye Artırımı Teminatı Etkiler mi?
Rehnin varlığı, pay sahibinin bütün tasarruf yetkilerinin ortadan kalktığı anlamına gelmez. Bununla birlikte satış, ikinci rehin, intifa kurulması ve senedin başka yere teslimi; mevcut rehin, şirket sınırlamaları ve sözleşmedeki taahhütlerle birlikte değerlendirilmelidir. Yeni alıcıya devrin gerçekleşmesiyle önceki teminatın kendiliğinden kalktığı varsayılmamalıdır. [2]
Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, 16.05.2024 tarihli, E.2023/1386, K.2024/4015 sayılı kararında bankada rehinli bulunan nama yazılı pay senedini konu alan devir uyuşmazlığını incelemiştir. Daire, nama yazılı payın temlik yoluyla devrinin mümkün olduğunu belirtmiş; ancak somut olayda senedin devralana teslimine ilişkin şartın gerçekleşmediğini esas alarak ret kararını onamıştır. Bu karar “rehinli pay hiçbir zaman devredilemez” anlamına gelmez; yazılı satış sözleşmesinin yanında gerekli zilyetlik işleminin de hukuken tamamlanmasını gerektirir. [10]
Sermaye artırımı ise teminat değerini değiştirebilir. Yeni pay alma yetkisiyle yeni payların mevcut rehne dahil olup olmadığı farklı sorulardır. Bedelli ve iç kaynaklardan yapılan artırımların sonuçları aynı kabul edilmemelidir. Sözleşme; sermaye artırımı bildirimi, yeni payların belirlenmesi, gerekiyorsa ek rehin işlemi, teslim/kayıt ve değer kaybında ek teminat koşullarını düzenlemelidir. Yeni paylar üzerinde rehin kurulmasına ilişkin taahhütle, gereken şekil işlemleri tamamlanmış bir rehin hakkı aynı güvenceyi sağlamaz. [2, 8]
Borç Ödenmezse Pay Rehni Nasıl Paraya Çevrilir?
Önce rehne başvurma ve takipteki süreler
İİK m.45 uyarınca rehinle güvence altındaki alacakta kural, önce rehnin paraya çevrilmesi yoluna başvurulmasıdır. Teminatın yetersiz kalması hâlinde kalan alacağın haciz veya iflas yoluyla takibi ve rehin açığı belgesi değerlendirilir. Kambiyo senetlerine özgü takip için İİK m.167'de öngörülen istisna saklıdır; aynı alacağın birden fazla yoldan tahsili söz konusu olamaz. [3]
İlamsız taşınır rehninin paraya çevrilmesinde takip talebinde rehin konusu pay ve varsa üçüncü kişi rehin veren gösterilir. İİK m.146 kapsamında borçluya ve rehin maliki üçüncü kişiye ödeme emri gönderilir. Ödeme süresi on beş gün, itiraz süresi yedi gündür. Rehin hakkının kendisine itiraz edilecekse bu itiraz açıkça yapılmalıdır; yalnız borca itiraz edilmesinin rehin hakkını da aynı kapsamda tartışmaya açtığı varsayılmamalıdır. [3]
Önemli süre ayrımı satış istemindedir: İİK m.150/e, taşınır rehninde ödeme veya icra emrinin tebliğinden itibaren altı aylık satış isteme süresi öngörür. İtiraz veya dava nedeniyle sürenin işlememesi gibi kanuni durumlar ayrıca değerlendirilir. Genel hacizdeki satış isteme süresini rehnin paraya çevrilmesine aynen uygulamak hak kaybına yol açabilir. Süresinde satış istenmemesi veya geri alınan talebin süresinde yenilenmemesi takibin düşmesine neden olur. [3]
Alacak veya rehin hakkı ilamda yahut ilam niteliğindeki belgede tespit edilmişse İİK m.150/h kapsamındaki usul ayrıca değerlendirilir. Her noter onaylı rehin sözleşmesinin, içeriğine bakılmaksızın ilamlı takip belgesi olduğu söylenemez.
Satış sonucu payı alanın durumu
Limited payının icra yoluyla kazanılması TTK m.596'daki özel rejime tabidir. Hak ve borçların geçişi için önceden genel kurul onayı aranmaz. Şirket, iktisabı öğrendikten itibaren üç ay içinde gerçek değerle devralma önerisi sunarak kanundaki ret yetkisini kullanabilir. Olağan iradi pay devrinin onay şartı, cebrî satışa olduğu gibi taşınmamalıdır. [1]
Borsaya kote edilmemiş nama yazılı anonim paylarda cebrî icrayla edinim bakımından TTK m.493/4 ve 494/2'deki özel sonuçlar incelenir. Teminatın değerlemesinde yalnız itibari değer değil; şirketin mali durumu, payın sağladığı haklar, mevcut yükler ve satış sonrası uygulanacak şirket hukuku kuralları dikkate alınmalıdır.
Payın kendiliğinden alacaklıya geçeceği kararlaştırılabilir mi?
Genel rehin rejiminde, borç ödenmediğinde rehinli payın otomatik olarak alacaklının mülkiyetine geçeceğini öngören kayıt TMK m.949 uyarınca geçersizdir. Rehin sözleşmesi, borcun çok üzerinde değerdeki payın bedelsiz biçimde alacaklıya bırakılmasını sağlayan bir araç hâline getirilemez. [2]
Bununla birlikte SPKn m.47 kapsamındaki kaydî sermaye piyasası aracı teminatları özel rejime tabidir. Kanunun koşullarıyla satış veya mülkiyete geçirerek mahsup imkânı bulunabilir. Mülkiyetin teminat verende kaldığı modelde mülkiyete geçirme yetkisinin sözleşmede açıkça öngörülmesi; kote olmayan araçlarda değerleme yönteminin belirlenmesi; kanuni piyasa değeri kuralları ve artan değerin iadesi gerekir. Bu istisna, sıradan limited pay rehnine veya yalnız HPKS kaydı bulunan fizikî senede genellenemez. [4]
Sözleşme, Delil ve Uyuşmazlık Yönetimi Nasıl Kurulmalıdır?
| İncelenecek kayıt | Çözülecek temel soru |
|---|---|
| Şirket sözleşmesi ve değişiklikleri | Devir/rehin yasağı, onay ve özel haklar var mı? |
| Pay sahipliği, senet asılları, pay defteri | Rehin veren veya intifayı kuran kişi hangi pay üzerinde yetkili? |
| Temel borç sözleşmesi ve ödeme kayıtları | Hangi alacak, hangi kapsamda güvence altında? |
| Rehin/intifa sözleşmesi ve noter belgeleri | Kurulan hak, süresi, sınırları ve şekli açık mı? |
| Teslim tutanağı ve saklama belgeleri | Senet nerede; kim hangi sıfatla zilyet? |
| Şirket başvurusu, karar ve MKK kayıtları | Onay, bildirim ve kayıt işlemleri hangi tarihte tamamlandı? |
| Muacceliyet, ihtar ve icra tebligatları | Takip hakkı doğdu mu; itiraz ve satış süreleri ne zaman başladı? |
Sözleşmede özellikle kâr payının ödenmesi veya borca mahsubu, oy talimatları, yeni paylar, ikinci rehin, senetlerin muhafazası ve borç sona erdiğinde teminatın kaldırılması düzenlenmelidir. Rehne dahil edilmiş alacağın borçlusuna bildirim yapılmışsa TMK m.961'deki ödeme ve tevdi kuralları gözetilir. TMK m.959 kapsamında dönemsel gelirlerin ve kuponların rehne dahil olup olmadığı ayrıca belirlenir; rehin alacaklısı her kâr dağıtımında kendiliğinden ödeme alacaklısına dönüşmez. [2]
Borç tamamen sona erdiğinde, senetlerin doğru hak sahibine iadesi ve ilgili rehin kayıtlarının kaldırılması somut belgelerle tamamlanmalıdır. Buna karşılık alacağın zamanaşımına uğraması rehnin mutlaka sona erdiği anlamına gelmez; TBK m.159, taşınır rehniyle güvence altındaki alacakta rehinden tahsil yetkisini korur. Zamanaşımı ile borcun ödeme veya ibra yoluyla sona ermesi ayrılmalıdır. [11]
Uyuşmazlığın şirket hukukundan doğması, yalnız rehin sözleşmesine ilişkin olması veya icra işlemine yönelik şikâyet niteliği taşıması; görevli merci ve başvuru yolunu değiştirir. TTK m.4–5 uyarınca ticari dava niteliği ve asliye ticaret mahkemesinin görevi somut talebe göre belirlenir. Ticari davalarda para alacağı/tazminat ile kanunda sayılan itirazın iptali, menfi tespit ve istirdat taleplerinde TTK m.5/A kapsamındaki dava şartı arabuluculuk ayrıca gözetilir. Sırf rehnin tespiti veya icra şikâyeti ile para alacağı davası aynı usule tabi tutulamaz. [1]
Senedin elden çıkarılması, birbiriyle çelişen kayıtlar veya hukuka aykırı oy kullanımı somut ve yakın tehlike yaratıyorsa, HMK m.389 ve devamındaki koşullarla uyuşmazlığın konusuna uygun ihtiyati tedbir istenebilir. Tedbir, talep edilen hak ve tehlikeyle ölçülü kurulmalı; bütün şirket faaliyetlerinin durdurulması her pay uyuşmazlığının doğal sonucu sayılmamalıdır. Dava öncesi tedbirde HMK m.393 ve 397'deki uygulama ve dava açma süreleri, arabuluculuğa başvurulmuşsa HUAK m.18/A'nın özel etkileriyle birlikte takip edilmelidir. [12, 13]
Sonuç
Pay üzerinde güvenilir bir rehin veya intifa kurulması; şirket türünün, payın hukuki biçiminin, gereken onay ve teslim işlemlerinin aynı dosyada doğru eşleştirilmesine bağlıdır. Rehin teminat sağlar; intifa yararlanma ve temsil düzenini etkiler. Bu iki hakkın birlikte kullanıldığı işlemlerde dahi her birinin kuruluşu, kapsamı ve sona ermesi ayrı belirlenmelidir.
İşlem sonunda yalnız imzalı sözleşme bulunması yeterli değildir. Gereken noter onayı, şirket kararı, senet teslimi ve kayıtlar tamamlanmış olmalı; borç ödenmediğinde hangi takip veya özel teminat rejiminin uygulanacağı önceden açıklaştırılmalıdır. Özellikle oy yetkisi, kâr payı, sermaye artırımı ve teminatın kaldırılması açık bırakıldığında, güçlü görünen teminatın kullanılması yeni bir uyuşmazlığa dönüşebilir.
İlgili yazılar: Limited Şirket Pay Devri: Noter, Onay ve Tescil; Anonim Şirket Pay Devri: Pay Defteri ve MKK Bildirimi; Şirket Payı Haczi: Limited ve Anonim Şirkette Takip; Ödenmeyen Sermaye Borcu: Faiz, Temerrüt ve Iskat.
Sıkça Sorulan Sorular
Limited şirket pay rehni için noter onayı gerekir mi?
TMK m.955/3 ve TTK m.595/1 birlikte uygulandığında yazılı sözleşme ve taraf imzalarının noter onayı gerekir. Genel kurul onayı ise şirket sözleşmesinde rehin için öngörülüp öngörülmediğine göre ayrıca değerlendirilir.
Payı rehin alan kişi şirket ortağı olur mu?
Hayır. Rehnin kurulması, pay sahipliğini alacaklıya geçirmez. Alacaklı, usulüne uygun satış veya uygulanabilir özel teminat hükümleri sonucunda payı kazanırsa durum değişebilir.
Rehinli payla genel kurulda kim oy kullanır?
Rehin tek başına oy hakkı vermez; kural olarak yetki pay sahibindedir. Geçerli temsil yetkisi veya ayrıca kurulmuş intifa hakkı varsa bunların kapsamı değerlendirilir.
İntifa sahibi kâr dağıtılmasını doğrudan isteyebilir mi?
İntifa, gerçekleşmiş dağıtılabilir kâr ve şirketin dağıtım rejiminden bağımsız ödeme hakkı yaratmaz. Dağıtılmasına karar verilen gelirin hangi döneme ait olduğu ve intifa sözleşmesinin kapsamı belirleyicidir.
Rehinli payın satışını istemek için bir yıl var mı?
Genel hacizdeki süreyle karıştırılmamalıdır. İİK m.150/e kapsamında taşınır rehninde satış isteme süresi, ödeme veya icra emrinin tebliğinden itibaren altı aydır; süre hesabını etkileyen kanuni durumlar ayrıca incelenir.
Borç ödenmeyince paylar doğrudan alacaklıya geçer mi?
Genel rehin rejiminde otomatik mülkiyet geçişini öngören kayıt geçerli kabul edilemez. SPKn m.47 kapsamındaki kaydî teminatlarda ise kanuni ve sözleşmesel şartlarla ayrı imkânlar vardır. HPKS kaydı tek başına bu özel rejimi doğurmaz.
Pay rehni, şirketin malvarlığına da rehin koyar mı?
Hayır. Ortağın payı ile şirketin kendi malvarlığı farklıdır. Şirket varlıkları üzerinde ayrıca geçerli bir teminat kurulmadıkça pay rehni o varlıklar üzerinde doğrudan hak sağlamaz.
Borç zamanaşımına uğrarsa pay rehni kalkar mı?
Kendiliğinden bu sonuç çıkarılamaz. TBK m.159 uyarınca alacak için zamanaşımı işlerken taşınır rehninden tahsil yetkisi devam edebilir.
Kaynakça
- 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu, özellikle m.4–5/A, 125, 379–389, 427, 432, 486, 490–499, 502–503, 593–600, 616. Adalet Bakanlığı – güncel metin.
- 4721 sayılı Türk Medenî Kanunu, özellikle m.794–806, 939, 943–949, 954–961, 979. Adalet Bakanlığı – güncel metin.
- 2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu, özellikle m.45, 145–147, 150/e–150/h, 152, 167. Adalet Bakanlığı – güncel metin.
- 6362 sayılı Sermaye Piyasası Kanunu, m.13 ve 47. Adalet Bakanlığı – güncel metin.
- Sermaye Piyasası Kurulu, Kaydileştirilen Sermaye Piyasası Araçlarına İlişkin Kayıtların Tutulmasının Usul ve Esasları Hakkında Tebliğ (II-13.1), özellikle m.5, 22 ve 26. MKK'da yayımlanan metin.
- Merkezi Kayıt Kuruluşu, “Hukuki İşlemler”. Kurumsal uygulama açıklaması.
- Ramazan Durgut, “Limited Şirket Esas Sermaye Payı Üzerinde Rehin Hakkı Kurulması”, TBB Dergisi, 2013, Sayı 108, s.123–138; özellikle s.131–136. Tam metin.
- Mehmet Serkan Ergüne, “Anonim Şirket Payı Üzerinde Rehin Hakkı Kurulması”, İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Mecmuası, 2016, Cilt 74, Sayı 2, s.739–755; özellikle s.742–752. Tam metin.
- İstanbul Bölge Adliye Mahkemesi 12. Hukuk Dairesi, 17.02.2022, E.2019/1874, K.2022/213. De Jure karar metni — erişim hesap gerektirebilir.
- Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, 16.05.2024, E.2023/1386, K.2024/4015. De Jure karar metni — erişim hesap gerektirebilir.
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu, m.159. Adalet Bakanlığı – güncel metin.
- 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu, m.389–397. Adalet Bakanlığı – güncel metin.
- 6325 sayılı Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Kanunu, m.18/A. Adalet Bakanlığı – güncel metin.
- Seda Baş, “Limited Şirketlerde Payın Haczi, Rehni ve İntifa Hakkına Konu Olması”, Süleyman Demirel Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 2021, Cilt 11, Sayı 2, s.903–940; özellikle s.920–934. Tam metin.