HUKUK SÖZLÜĞÜ
İfa imkânsızlığı
İfa imkânsızlığı, borç konusu edimin yerine getirilememesidir. Başlangıçtaki objektif imkânsızlık ile sözleşme kurulduktan sonra ortaya çıkan imkânsızlığın sonuçları farklıdır. İmkânsızlık borçluya yüklenemiyorsa borç sona erebilir; borçlu kusurluysa tazminat sorumluluğu doğabilir. Kısmi imkânsızlıkta yalnız etkilenen bölüm bakımından sonuç ortaya çıkabilir.
Hukukî anlamı
Başlangıçtaki imkânsızlık ile sözleşme kurulduktan sonra doğan imkânsızlık ayrılır. Sonraki imkânsızlıkta borçlunun kusuru, olayın geçici veya sürekli oluşu ve edimin bölünebilirliği incelenir. Borçluya yüklenemeyen imkânsızlıkta karşılıklı borçların iadesi gündeme gelebilir.
Borçlu, ifanın imkânsızlaştığını gecikmeden alacaklıya bildirmek ve zararın artmasını önlemek için gerekli tedbirleri almakla yükümlüdür (TBK m. 136/3). Bildirim ihlali ayrıca zarardan sorumluluk doğurabilir.
Başlangıçtaki objektif imkânsızlık TBK m. 27 kapsamında geçerliliği etkiler. Sonradan ortaya çıkan ve borçlunun sorumlu tutulamayacağı imkânsızlıkta TBK m. 136 uyarınca borç sona erer; karşılıklı sözleşmede alınmış edim sebepsiz zenginleşme hükümlerine göre iade edilir ve henüz alınmamış karşı edimi isteme hakkı kaybedilir. Kanun veya sözleşmeyle riskin alacaklıya bırakıldığı hâller saklıdır. Kısmî imkânsızlıkta TBK m. 137 koşulları; borçlunun sorumlu olduğu imkânsızlıkta ise özellikle TBK m. 112 uygulanır.
Temel unsurlar ve uygulama ölçütleri
- İfanın gerçekten mümkün olup olmadığı belirlenir.
- Borçlunun kusuru ayrıca incelenir.
- Tam ve kısmi imkânsızlık ayrılır.
- İade ve tazminat sonuçları sözleşmeye göre değerlendirilir.
Uygulamadaki önemi
Yalnız maliyet artışı veya ifanın zorlaşması her zaman imkânsızlık değildir. Teknik, hukukî veya fiilî engelin niteliği ve alternatif ifa olanağı somut delillerle gösterilmelidir.
Karıştırılan kavramlar
- Temerrütte ifa mümkündür fakat gecikmiştir; imkânsızlıkta edim yerine getirilemez.
- Aşırı ifa güçlüğünde edim mümkündür, ancak değişen koşullar ifayı dürüstlük kuralına aykırı derecede ağırlaştırır.
Uygulama örneği
Sözleşmeye özgü ve yerine başka ürün konulamayan bir eserin kusur olmaksızın yok olması, edimin niteliğine göre sonraki imkânsızlık oluşturabilir.
Sık sorulan sorular
Maliyet artışı ifa imkânsızlığı sayılır mı?
Kural olarak yalnız maliyet artışı imkânsızlık değildir; aşırı ifa güçlüğü veya sözleşmedeki risk hükümleri gündeme gelebilir.
İfa imkânsızlaşınca alınan bedel iade edilir mi?
Karşılıklı borç yükleyen sözleşmelerde kanunun iade hükümleri uygulanabilir; somut sözleşme ve istisnalar incelenir.
Kaynaklar ve kapsam
- T.C. Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı — 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu · m. 27, 112, 136-138(erişim: 24 Eylül 2026)
Açıklama genel bilgilendirme içindir; somut olay ayrıca değerlendirilmelidir.