Dava şartı

Hukukî anlamı

Hukuk Muhakemeleri Kanunu; görev, kesin yetki, taraf ve dava ehliyeti, usulüne uygun temsil, gider avansı, hukukî yarar, aynı davanın hâlen görülmemesi ve daha önce kesin hükme bağlanmamış olması gibi koşulları dava şartları arasında düzenler. Diğer kanunlar da uyuşmazlığın türüne göre arabuluculuk veya özel bir başvuru yolu gibi ek dava şartları öngörebilir.

Dava şartının bulunmaması, kural olarak iddianın maddî hukuk bakımından haksız olduğu anlamına gelmez. Karar usule ilişkindir. Bununla birlikte eksikliğin niteliği, yeniden dava açılıp açılamayacağı ve süreler üzerindeki etkisi somut düzenlemeye göre ayrıca değerlendirilir.

Dava şartı olan gider avansı ile belirli bir delilin toplanmasına ilişkin delil avansı birbirinden ayrılır. Delil avansının yatırılmaması, kural olarak ilgili delile dayanmaktan vazgeçilmiş sayılma sonucuyla ilgilidir; her avans eksikliği davanın usulden reddini gerektirmez (HMK m. 120, 324).

Temel unsurlar ve uygulama ölçütleri

• Yargılamanın her aşamasında dikkate alınır.
• Taraflar ileri sürmese bile mahkemece incelenir.
• Giderilmesi mümkün olan eksikliğin tamamlanması için kesin süre verilir.
• Eksiklik giderilmezse esas incelemesine geçilmez.

Uygulamadaki önemi

Davanın yanlış mahkemede veya zorunlu ön süreç tamamlanmadan açılması zaman ve gider kaybına, bazı hâllerde de süreye bağlı hakların tehlikeye girmesine neden olabilir. Dava açılmadan önce uyuşmazlığa özgü bütün dava şartları ayrı ayrı denetlenmelidir.

Karıştırılan kavramlar

• İlk itiraz, tarafça süresinde ileri sürülmesi gereken usul savunmasıdır; dava şartı ise kural olarak mahkemece kendiliğinden incelenir.
• Esastan ret, talebin maddî hukuk bakımından kabul edilmemesidir; dava şartı yokluğunda usulden ret kararı verilir.

Uygulama örneği

Dava şartı arabuluculuğa tabi bir uyuşmazlıkta süreç tamamlandığı hâlde anlaşamama son tutanağının dilekçeye eklenmemesi ile arabulucuya hiç başvurulmadan dava açılması farklıdır. İlk durumda 6325 sayılı Kanun m. 18/A uyarınca tutanağın sunulması için bir haftalık kesin süre ve ret ihtarı verilir. Arabulucuya başvurulmadan dava açıldığı anlaşılırsa aynı hüküm uyarınca dava usulden reddedilir.

Sık sorulan sorular

Dava şartı eksikliği sonradan tamamlanabilir mi?

Eksikliğin giderilebilir olup olmadığına göre değişir. Mahkeme giderilebilir eksikliğin tamamlanması için kesin süre verir; eksiklik giderilemez veya verilen sürede giderilmezse dava usulden reddedilir. Özel kanunlardaki hükümler saklıdır.

Dava şartları yalnız davanın başında mı incelenir?

Hayır. Mahkeme dava şartlarını yargılamanın her aşamasında inceler; taraflar da eksikliği her aşamada ileri sürebilir.