Hak düşürücü süre

Kapsam

Hak düşürücü süre çoğunlukla bir hukukî ilişkiyi değiştiren veya sona erdiren hakların (iptal, fesih, önalım gibi) ve bazı dava haklarının kullanılmasını sınırlar. Kanunlar bu süreleri genellikle "düşer" ya da "hak düşürücü süre içinde" gibi ifadelerle belirtir. Örneğin evlenmenin iptali davası açma hakkı, iptal sebebinin öğrenildiği veya korkunun etkisinin ortadan kalktığı tarihten başlayarak altı ay ve her hâlde evlenmenin üzerinden beş yıl geçmekle düşer (TMK m. 152); kolektif şirkette diğer ortakların kararıyla şirketten çıkarılan ortak da çıkarılmanın iptali davasını, kararın noter aracılığıyla tebliğinden itibaren üç aylık hak düşürücü süre içinde açabilir (TTK m. 255/2). Kanun sürenin niteliğini açıkça belirtmiyorsa bu, öğreti ve yargı kararlarıyla belirlenir.

Uygulamadaki önemi

Süre geçtiğinde hak sona erdiği için artık kullanılamaz; bu hakka dayanılarak açılan dava da reddedilir, çünkü hak düşürücü süre bir dava şartı değil, maddi hukuka ilişkin bir sınırdır. Hâkim, ön inceleme tamamlandıktan sonra ve tahkikata başlamadan önce hak düşürücü süreler ile zamanaşımına ilişkin itiraz ve def'ileri karara bağlar (HMK m. 142). Öğretide ve uygulamada kabul edildiği üzere bu süreler kural olarak kesilmez ve durmaz; ancak kanun istisna öngörebilir: dava şartı arabuluculukta başvurudan son tutanağa kadar hak düşürücü süre işlemez (6325 s. K. m. 18/A). Dava görevsizlik, yetkisizlik veya düzeltilebilir bir yanlışlık nedeniyle reddedilmiş ve bu arada süre dolmuşsa altmış günlük ek süre tanınır (TBK m. 158).

Karıştırılan kavramlar

Hak düşürücü süre en çok zamanaşımıyla karıştırılır. Özel hukukta zamanaşımı dolduğunda alacak ortadan kalkmaz; borçlu zamanaşımını ileri sürerek ifadan kaçınabilir, hâkim ise bunu kendiliğinden dikkate alamaz (TBK m. 161); zamanaşımı ayrıca kanunda sayılan sebeplerle durur veya kesilir (m. 153–154). Hak düşürücü sürede ise hakkın kendisi sona erer, süre kendiliğinden gözetilir ve kural olarak durma veya kesilme söz konusu olmaz.