HUKUK SÖZLÜĞÜ
Delil
Delil, bir davada taraflar arasında tartışmalı olan bir olgunun (vakıanın) doğru olup olmadığı konusunda hâkimi ikna etmeye yarayan ispat aracıdır. Hukuk yargılamasında senet ve diğer belgeler, yemin, tanık, bilirkişi incelemesi ve keşif başlıca delillerdir; kanun belirli bir delili zorunlu tutmadıkça başka delillere de başvurulabilir. Hukuka aykırı olarak elde edilen deliller, mahkemece bir vakıanın ispatında dikkate alınamaz.
Kapsam
İspatın konusunu, tarafların üzerinde anlaşamadığı ve uyuşmazlığın çözümünde etkili olabilecek çekişmeli vakıalar oluşturur; herkesçe bilinen ve ikrar edilen vakıaların ispatı gerekmez (HMK m. 187–188). İspat yükü, kanunda özel bir düzenleme yoksa, iddia edilen vakıaya bağlanan hukukî sonuçtan kendi lehine hak çıkaran taraftadır (m. 190). Kanun belge ve senet, yemin, tanık, bilirkişi ve keşfi ayrıca düzenler; belirli bir delil zorunlu tutulmamışsa düzenlenmemiş delillere de başvurulabilir (m. 192). Fotoğraf, ses ve görüntü kayıtları ile elektronik ortamdaki veriler de belge sayılır (m. 199). Kanuni istisnalar dışında hâkim delilleri serbestçe değerlendirir (m. 198).
Uygulamadaki önemi
Taraflar vakıaları somutlaştırmak ve hangi delilin hangi vakıa için gösterildiğini açıkça belirtmek zorundadır (m. 194); kanunda belirtilen süreden sonra kural olarak delil gösterilemez; ancak delilin sonradan ileri sürülmesi yargılamayı geciktirme amacı taşımıyorsa veya süresinde ileri sürülememesi ilgili tarafın kusurundan kaynaklanmıyorsa mahkeme buna izin verebilir (m. 145). Yapıldığı tarihteki değeri, o tarihte geçerli ve her yıl yeniden değerleme oranına göre güncellenen parasal sınırı aşan hukukî işlemler kural olarak senetle (imzalı yazılı belgeyle) ispat edilir; karşı tarafın açık muvafakati, delil başlangıcı ve kanunda sayılan diğer istisnai hâllerde tanık da dinlenebilir (m. 200–203, Ek m. 1). Delilin kaybolması veya ileri sürülmesinin önemli ölçüde zorlaşması tehlikesi varsa, dava açılmadan önce de delil tespiti istenebilir (m. 400). Sözleşme, yazışma ve ödeme kayıtlarının düzenli saklanması bu nedenle önem taşır.
Karıştırılan kavramlar
Delil ile ispat yükü farklıdır: delil kanıtlama aracıdır; ispat yükü ise bir vakıa ispatlanamazsa sonucuna hangi tarafın katlanacağını belirler. Delil tespiti de delilin kendisi değil, ileride kullanılacak delili güvenceye alan geçici hukukî korumadır. Değerlendirme kuralları da farklıdır: hukuk yargılamasında kanun bazı delillere hâkimi bağlayan ispat gücü tanır ve belirli hukukî işlemlerin senetle ispatını arar (HMK m. 200, 204); ceza muhakemesinde ise hâkim hükmünü yalnız duruşmaya getirilip huzurunda tartışılmış delillere dayandırır, bunları vicdani kanaatiyle serbestçe takdir eder ve suç hukuka uygun elde edilmiş her türlü delille ispat edilebilir (CMK m. 217).
Kaynaklar ve kapsam
- T.C. Cumhurbaşkanlığı Mevzuat Bilgi Sistemi — 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu · m. 145, 187–204, 400, Ek m. 1(erişim: 24 Eylül 2026)
- T.C. Cumhurbaşkanlığı Mevzuat Bilgi Sistemi — 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu · m. 206, 217(erişim: 24 Eylül 2026)
Açıklama genel bilgilendirme içindir; somut olay ayrıca değerlendirilmelidir.