HUKUK SÖZLÜĞÜ
İspat yükü
İspat yükü, uyuşmazlık konusu bir vakıa belirsiz kaldığında bunun olumsuz sonucuna hangi tarafın katlanacağını belirleyen kuraldır. Kanunda özel düzenleme yoksa, ileri sürdüğü vakıaya bağlanan hukukî sonuçtan kendi lehine hak çıkaran taraf o vakıayı ispat etmekle yükümlüdür.
Hukukî anlamı
İspat yükünün dağılımı yalnız davacı veya davalı sıfatına göre değil, her somut vakıadan hangi tarafın lehine hukukî sonuç çıkardığına göre yapılır. Kanunî karineler ve özel hükümler ispat yükünü etkileyebilir. İkrar edilmiş veya herkesçe bilinen vakıalar ise HMK m. 187-188 çerçevesinde ayrıca ispat gerektirip gerektirmemeleri bakımından değerlendirilir.
İspat yükü ile delil gösterme yükü aynı değildir. Bir tarafın başlangıçta delil sunması gerekebilir; ancak yargılama sonunda vakıa ispatlanamazsa riskin kimde olduğu ispat yüküyle belirlenir. Hukuka aykırı elde edilen deliller hükme esas alınamaz.
Kanunî karineye dayanan taraf, karinenin temelini oluşturan vakıayı ispat etmelidir. Kanunda aksi öngörülmedikçe karşı taraf karinenin aksini ispat edebilir (HMK m. 190). Bu ayrım, ispat yükünün bütün uyuşmazlık için tek seferde ve değişmez biçimde bir tarafa yüklendiği anlamına gelmez.
Temel unsurlar ve uygulama ölçütleri
- Her vakıa için ayrı belirlenir.
- Lehine hukukî sonuç çıkaran taraf esas alınır.
- Kanunî karineler dağılımı değiştirebilir.
- İspatsızlığın sonucunu kimin taşıdığını gösterir.
Uygulamadaki önemi
Dilekçelerde vakıaların açık kurulması ve her vakıanın uygun delille ilişkilendirilmesi gerekir. Yanlış ispat stratejisi, gerçekte yaşanmış bir olayın mahkeme önünde kanıtlanamamasına yol açabilir.
Karıştırılan kavramlar
- İspat yükü, belirsizliğin riskidir; delil gösterme yükü, delillerin usulüne uygun ve zamanında sunulmasıyla ilgilidir.
- İspat ölçüsü, hâkimin hangi kanaat düzeyinde vakıayı sabit sayacağını ifade eder.
Uygulama örneği
Bir borcun ödendiğini savunan borçlu, kural olarak ödeme vakıasından kendi lehine sonuç çıkardığı için ödemeyi uygun delillerle ispat etmelidir.
Sık sorulan sorular
İspat yükü her zaman davacıda mıdır?
Hayır. Hangi tarafın ilgili vakıadan lehine sonuç çıkardığına ve özel kanun hükmüne göre belirlenir.
Hâkim tarafların sunmadığı delili kendiliğinden toplayabilir mi?
Tasarruf ve taraflarca getirilme ilkelerinin uygulandığı davalarda hâkimin rolü sınırlıdır; dava türüne özgü hükümler ayrıca incelenir.
Kaynaklar ve kapsam
- T.C. Adalet Bakanlığı Mevzuatı Geliştirme ve Yayın Genel Müdürlüğü — 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu · m. 25, 187-190(erişim: 24 Eylül 2026)
- Türkiye Büyük Millet Meclisi — 4721 sayılı Türk Medenî Kanunu · m. 6(erişim: 24 Eylül 2026)
Açıklama genel bilgilendirme içindir; somut olay ayrıca değerlendirilmelidir.