Geri gönderme merkezinde tutulmanın hukuka uygun olması, merkezdeki koşulların her durumda hukuka uygun olduğu anlamına gelmez. Sağlığa erişim, kişisel alan, hijyen, açık hava, avukatla görüşme ve çocukların korunması ayrı güvencelerdir. Koşulların düzeltilmesi, gözetimin kaldırılması ve geçmiş zararların tazmini ise farklı amaçlara hizmet eden taleplerdir.
Anayasa Mahkemesi, İbrahim Muhammed Ali kararında devam eden tutulma koşullarının düzeltilmesini sağlayacak etkili başvuru yolundaki yapısal eksikliği tespit etmiştir. Karar 8 Temmuz 2025’te verilmiş, 26 Şubat 2026’da yayımlanmıştır. Bu tarih ayrımı ve kararın hangi hak yönünden ihlal bulduğu, başvuru stratejisini doğru kurmak için önemlidir.
Merkezde hangi haklar korunur?
Sağlık, iletişim ve hukuki yardıma erişim
6458 sayılı Kanun’un 59. maddesi, bedeli yabancı tarafından karşılanamayan acil ve temel sağlık hizmetlerinin ücretsiz verilmesini düzenler. Kişinin yakınlarına, notere, yasal temsilcisine ve avukatına erişmesi, bunlarla görüşebilmesi ve telefon hizmetlerinden yararlanması sağlanmalıdır. Ziyaretçilerle ve maddede belirtilen kurum temsilcileriyle görüşmeye ilişkin imkânlar da güvence kapsamındadır.
Sağlık hakkı bakımından yalnızca revirin bulunması yeterli bir inceleme ölçütü değildir. Belirli bir kişinin muayene talebinin ne zaman alındığı, tedavinin uygulanıp uygulanmadığı, ilacın temin edilip edilmediği ve uzman sevkinin gecikip gecikmediği önem taşır. Her gecikmenin otomatik olarak kötü muamele oluşturduğu da söylenemez; hastalığın niteliği, gecikmenin etkisi ve alınan önlemler değerlendirilir.
Avukata erişim, gözetimin hukuka uygunluğunu tartışabilmenin ve diğer kısa süreleri koruyabilmenin aracıdır. Görüşme talebinin reddi veya fiilen karşılanmaması hâlinde talep tarihi, verilen yanıt ve bunun başvuru hazırlığına etkisi kayda geçirilmelidir. Yakınların bilgi talepleri ile avukatın dosya ve görüşme yetkileri birbirine karıştırılmamalıdır.
Çocuklar, aileler ve özel ihtiyaçlar
Kanun, çocukların yüksek yararının gözetilmesini, ailelerin ayrı yerlerde barındırılmasını ve çocukların eğitimden yararlanması için tedbir alınmasını düzenler. Aynı fiziksel koşulun sağlıklı bir yetişkin ile küçük çocuk, hamile kişi veya ağır hastalığı bulunan kişi üzerindeki etkisi aynı olmayabilir.
İnceleme yalnızca merkezdeki genel imkânlarla sınırlanmaz. Yaş, engellilik, travma, bakım ihtiyacı ve aile ilişkileri kişiselleştirilmiş biçimde ele alınır. Bu unsurlar hem koşulların yeterliliği hem de idari gözetim yerine alternatiflerin uygulanabilirliği bakımından önem taşıyabilir.
Her olumsuz koşul kötü muamele sayılır mı?
Birlikte ve süreye bağlı değerlendirme
Anayasa’nın 17. maddesindeki kötü muamele yasağı mutlaktır. Bununla birlikte bir koşulun bu yasak kapsamında değerlendirilebilmesi için olayın bütününde gerekli ağırlığa ulaşması gerekir. Tutulma süresi, kişisel alan, açık havaya çıkış, hijyen, uyku imkânı, mahremiyet ve sağlık etkileri birlikte ele alınır.
Tek bir fotoğraf veya genel bir merkez raporu, belirli kişinin hangi tarihlerde hangi koşullarda kaldığını her zaman açıklamaz. Tersine, tutulmanın kısa sürmesi de çok ağır bir koşulu kendiliğinden önemsiz kılmaz. İddia, süre ve kişisel etkiyle somutlaştırıldığında hukuki değerlendirme yapılabilir.
Kişisel alan hesabının sınırları
AYM, İbrahim Muhammed Ali kararında çok kişilik odalarda kişi başına 3 m²’nin altına düşülmesinin güçlü bir ihlal karinesi oluşturduğunu açıklamıştır. Karineyi çürütebilecek koşullar dar biçimde ele alınır; azalmanın kısa süreli ve küçük çaplı olması, yeterli oda dışı hareket imkânı ve diğer koşulların uygunluğu birlikte önem taşır. 3–4 m² aralığında ise alanın diğer olumsuz koşullarla birleşmesi değerlendirilir (§ 46).
Bu ölçüt, kişi başına 3 m² sağlanınca bütün koşulların uygun sayılacağı anlamına gelmez. Yatak, havalandırma, doğal ışık, tuvalet ve banyo mahremiyeti, sağlık ve açık hava imkânı ayrıca incelenir. Kararda aktarılan hesaplama yaklaşımında banyo, tuvalet ve havalandırma bahçesi yaşam alanına eklenmez; mobilyaların kapladığı alan hesaplamaya dâhildir. Ölçümün hangi mekân ve tarih için yapıldığı açık olmalıdır.
İbrahim Muhammed Ali pilot kararı neyi değiştirdi?
İhlalin konusu: koşulları düzeltebilecek etkili yol
AYM’nin 8.7.2025 tarihli B. No: 2025/10406 kararı, Şanlıurfa Geri Gönderme Merkezinde tutulmaya devam eden bir başvurucuyla ilgilidir. Mahkeme, dosyadaki bilgi ve belgelerin fiziksel koşullar bakımından doğrudan kötü muamele incelemesine yeterli olmadığını belirtmiş; ancak şikâyetlerin tartışılabilir nitelikte olduğunu kabul etmiştir (§ 47).
İhlal sonucu, kötü muamele yasağıyla bağlantılı etkili başvuru hakkına ilişkindir. Devam eden koşulları hızla inceleyebilen ve gerektiğinde düzelttirebilen etkili bir yolun bulunmadığı tespit edilmiştir. Sulh ceza hâkimliğine gözetimin hukukiliği için başvurulabilmesi, bu ayrı eksikliği gidermeye yeterli görülmemiştir (§§ 52–57).
Pilot karar, yapısal sorunun yasama organına bildirilmesini ve etkili bir mekanizma oluşturulmasını amaçlar. Oluşturulacak yolun koşulları inceleyebilmesi, düzeltici ve uygulanabilir kararlar verebilmesi, yeterli süratle işlemesi ve uygun giderim sağlaması gerektiği açıklanmıştır (§§ 92–95).
Karar bütün gözetimleri hukuka aykırı ilan etmedi
Aynı başvuruda kişi hürriyeti ve güvenliği hakkının, tutmanın hukukiliği ve nedenlerin bildirilmesi yönlerinden ihlal edilmediğine karar verilmiştir. Sınır dışı edilme hâlinde kötü muamele riski iddiası ise başvuru yolları tüketilmediği için kabul edilemez bulunmuştur. Dolayısıyla pilot karardan her yabancı için otomatik salıverilme veya sınır dışı kararının iptali sonucu çıkarılamaz.
Başvurucuya hükmedilen 115.000 TL manevi tazminat da her merkez sakini için geçerli bir ödeme tarifesi değildir. Karar, somut başvurudaki etkili başvuru hakkı ihlalinin giderimine ilişkindir. Belgesiz maddi zarar talebi kabul edilmemiştir.
Dört aylık erteleme bir başvuru süresi değildir
Kararda, benzer nitelikteki belirli bireysel başvuruların incelenmesi Resmî Gazete’de yayımdan itibaren dört ay ertelenmiştir. Yayım tarihi 26.2.2026 olduğundan kararda yazılı dönem 26.6.2026’da dolmuştur. Bu, kişilerin kendi başvurularını dört ay ertelemesi veya kanuni sürelerinin durması anlamına gelmez.
14 Ekim 2026 itibarıyla bu çalışma için erişilen kaynaklarda ayrıca doğrulanmış bir uzatma veya pilot kararın istediği özel mekanizmayı kuran düzenleme tespit edilmemiştir. Bu sınırlı bulgu, mevzuatta hiçbir değişiklik bulunmadığına dair mutlak bir tespit değildir. Somut başvuruda son düzenleme ve AYM duyuruları yeniden kontrol edilmelidir; takvim süresinin dolması bütün dosyaların hemen sonuçlandığı anlamına gelmez.
Tutulma sürerken nasıl bir başvuru dosyası oluşturulur?
İlk adım: sorunu ve istenen düzeltmeyi açıklaştırmak
Talep, koşula uygun şekilde kurulmalıdır: muayene veya hastaneye sevk, ilaç temini, aileyle uygun barınma, erişilebilirlik düzenlemesi, avukat görüşmesi veya belirli hijyen sorununun giderilmesi gibi. Merkez yönetimine ve ilgili göç makamına sunulan başvurunun alındı bilgisi saklanır; sözlü yanıt varsa tarih ve içeriği kaydedilir.
Bu başvurular, sorunun idareye bildirilmesini ve sonradan ispatını sağlayabilir. Ancak yalnızca şikâyet dilekçesi verilebilmesi, pilot kararda aranan bağımsız, süratli ve bağlayıcı düzeltme sağlayan yolun mevcut olduğunu göstermez. İdari şikâyetlerin dava veya bireysel başvuru süresini kendiliğinden durdurduğu varsayılmamalıdır.
İkinci adım: delili kişi, yer ve tarihle ilişkilendirmek
| Şikâyet | Yararlı kayıt | Açıklanması gereken bağlantı |
|---|---|---|
| Aşırı kalabalık | Oda bilgisi, kişi sayısı, kalınan tarihler, mevcut ölçümler | Kişinin hangi dönemde ne kadar alan kullandığı |
| Tedaviye erişememe | Muayene talepleri, rapor, reçete, sevk ve ilaç kayıtları | Gecikmenin sağlık üzerindeki etkisi |
| Avukatla görüşememe | Görüşme talebi ve yanıt, ziyaret kayıtları | Hangi başvurunun hazırlanmasının etkilendiği |
| Hijyen ve mahremiyet | Tarihli şikâyetler, tutanaklar, hukuka uygun elde edilen görseller | Sorunun devamlılığı ve kişisel etkisi |
| Çocuğun özel ihtiyacı | Yaş, eğitim, bakım ve sağlık belgeleri | Çocuğun yüksek yararı için gerekli somut düzenleme |
Kamera görüntüleri, sağlık ve giriş kayıtları her zaman kişinin elinde bulunmayabilir. Bu durumda hangi kaydın hangi makamdan istenmesi gerektiği belirtilir; kayıtların kaybolmaması için korunması talep edilir. Başka kişilerin sağlık bilgileri ve görüntüleri gereksiz biçimde dosyaya veya kamuya açılmamalıdır.
Üçüncü adım: gözetim ve koşul şikâyetlerini ayırmak
Gözetimin gereksizliği veya hukuka aykırılığı ileri sürülüyorsa 57/6 kapsamında sulh ceza yolu kullanılır. Sağlık ve diğer özel durumlar, gözetimin ölçülülüğüyle de ilgili olabilir. Bununla birlikte hâkimliğin her koşul şikâyetinde merkezde düzenleme yaptıran genel bir denetim mercii olduğu varsayılmamalıdır; pilot kararın tespit ettiği sorun tam da bu ayrımda ortaya çıkar.
AYM’ye başvuruda hangi hakkın, hangi olayla ve hangi yetersiz başvuru imkânı nedeniyle ihlal edildiği açıklanır. Olağan yolların tüketilmesi ve süre koşulları somut şikâyete göre değerlendirilir. Genel kural, yolların tüketilmesinden; etkili yol öngörülmemişse ihlalin öğrenilmesinden itibaren otuz gündür. Devam eden ihlal iddiası, sürenin sınırsız olduğu güvencesi olarak görülmemelidir.
Ciddi ve güncel tehlike varsa AYM İçtüzüğü m.73 kapsamında tedbir talebi ayrıca gerekçelendirilebilir. Tehlikenin kişiselliği, aciliyeti ve belgeleri önemlidir. Tedbir istemek kendiliğinden kabul veya salıverilme sağlamaz. Başvuru formu ve eklerinde genel merkez eleştirisi yerine kişinin kendi durumu gösterilmelidir.
Merkezden çıktıktan sonra hangi ayrım yapılır?
Kişi bireysel başvurusundan önce merkezden ayrılmışsa artık aynı yerdeki koşulların geleceğe yönelik düzeltilmesini istemesinden farklı olarak geçmiş zararın giderimi gündeme gelir. AYM, İbrahim Muhammed Ali kararında bu durumda tazminat yolunun, özellikle tam yargı davasının önemini açıklamıştır (§ 50).
Buna karşılık başvuru tarihinde merkezde olan kişinin AYM incelemesi sürerken salıverilmesi, başvuru tarihindeki etkili önleyici yol eksikliğini kendiliğinden ortadan kaldırmaz (§ 56). Başvuru tarihi ile salıverme tarihinin neden dikkatle kaydedilmesi gerektiği buradan anlaşılır.
Gözetimin baştan itibaren hukuka aykırı olduğu iddiasına dayanan tazminat ile kötü koşullardan doğan tazminat aynı hukuki sebep değildir. İlkinde K.N. pilot kararı ve görev tartışmaları ayrıca dikkate alınmalıdır. Koşullar yönünden idari eylem niteliği esas alınıyorsa İYUK m.13’teki ön başvuru ve süre düzeni değerlendirilir. Talep türleri ayrılmadan tek bir genel tazminat dilekçesi hazırlanması önemli meseleleri görünmez kılabilir.
Sonuç
Geri gönderme merkezindeki hakların korunması, yalnızca salıverilme talebine indirgenemez. Devam eden koşulun düzeltilmesi, gözetimin hukukiliğinin denetlenmesi ve geçmiş zararın giderilmesi ayrı ayrı ele alınmalıdır. İbrahim Muhammed Ali pilot kararı, etkili düzeltme yoluna duyulan ihtiyacı açıkça ortaya koymuştur. Güçlü bir başvuru, bu ilkeyi kişinin tarihli, belgeli ve somut ihtiyacıyla birleştirir.
İlgili yazılar: Geri gönderme merkezinde yakını olanlar için başvuru rehberi; İdari gözetimde altı ay, uzatma ve aylık değerlendirme; İdari gözetime alternatif yükümlülükler; Hukuka aykırı idari gözetim sonrası giderim ve tazminat; İdari gözetim kararına itiraz.
Sıkça Sorulan Sorular
Pilot kararın tarihi 26 Şubat 2026 mı?
Bu tarih Resmî Gazete’de yayım tarihidir. İbrahim Muhammed Ali kararının verildiği tarih 8 Temmuz 2025, başvuru numarası 2025/10406’dır.
Bu karar herkese tahliye hakkı verir mi?
Hayır. Kararda koşullarla bağlantılı etkili başvuru hakkı ihlali bulunmuştur. Gözetimin hukukiliği yönünden aynı dosyada ihlal bulunmamıştır.
Kişi başına 3 m² varsa bütün koşullar uygun mudur?
Hayır. Kişisel alan önemli bir ölçüttür; sağlık, yatak, hijyen, açık hava ve mahremiyet de değerlendirilir.
Merkez yönetimine şikâyet etmek bütün süreleri durdurur mu?
Hayır. Şikâyetin hangi hukuki yola ait olduğu ve süreye etkisi ayrıca belirlenmelidir. Genel idari başvurular için otomatik süre koruması varsayılamaz.
Sonradan salıverilmek AYM başvurusunu etkiler mi?
Etkisi, başvuru tarihinde tutulmanın sürüp sürmediğine ve ileri sürülen hakka bağlıdır. Başvuru sırasında devam eden koşulların düzeltilmesine yönelik yol eksikliği, sonradan salıverilmeyle kendiliğinden giderilmiş sayılmaz.
Her başvurucu 115.000 TL alabilir mi?
Hayır. Bu tutar, İbrahim Muhammed Ali başvurusundaki belirli ihlalin giderimidir. Başka dosyalarda ihlal, zarar, talep ve giderim ayrı değerlendirilir.
Kaynakça
- 6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu, m.57–59. Tam metin PDF.
- AYM, İbrahim Muhammed Ali [GK], B. No: 2025/10406, 8.7.2025; RG 26.2.2026/33180, özellikle §§ 41–57, 69–83, 92–97 ve hüküm. Resmî künye; karar PDF.
- 6216 sayılı Kanun, m.45, 47 ve 50. AYM mevzuat sayfası.
- Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü, m.64, 73 ve 75. Metin.
- 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu, m.2, 7, 12 ve 13. Konsolide metin.