Sağ Kalan Eşin Miras Hakkı: Mal Rejiminin Tasfiyesi, Katılma Alacağı ve Aile Konutu

Sağ kalan eşin ölüm sonrasında elde edebileceği değer yalnız miras payından oluşmaz. Önce eşler arasındaki mal rejiminden doğan alacak ve borçlar belirlenir; ardından net tereke üzerinden miras payı hesaplanır. Aile konutu ve ev eşyası için ayrıca özgüleme istenebilir. Ancak evlilik, konutun tamamının veya her malın yarısının kendiliğinden sağ kalan eşe geçmesini sağlamaz. Sonuç; malın edinilme biçimine, geçerli mal rejimine, diğer mirasçılara ve talebin hukuki dayanağına bağlıdır. [1]

Sağ kalan eş hangi sıfatlarla hak sahibi olabilir?

Eş aynı dosyada hem mirasçı hem tereke alacaklısı olabilir. Mirasçılık, ölüm tarihinde devam eden geçerli evlilikten doğar. Mal rejimi alacağı ise evlilik içinde edinilen değerlerin tasfiyesinin sonucudur. Eşin zaten kendi adına ve kendi mülkiyetinde bulunan malı, sırf ölüm gerçekleştiği için diğer eşin terekesine dönüşmez. Buna karşılık sağ kalan eş adına kayıtlı bir mal nedeniyle ölen eş lehine katılma alacağı doğması da mümkündür. Bu alacak terekenin aktifine girer. (1, TMK m. 202, 225, 236, 499)

Bu nedenle yalnız tapuların kimin adına olduğuna bakılarak hesap yapılamaz. Tapu mülkiyeti, malın edinilmiş veya kişisel mal olması ve tasfiye sonunda doğacak parasal alacak farklı sorulardır. Sağ kalan eşin mirası reddetmesi de mal rejiminden doğan kendi alacağından mutlaka vazgeçtiği anlamına gelmez. Ancak ret sürecinde tereke malları üzerindeki işlemler ayrıca değerlendirilmelidir; kişisel alacağı korumak ile mirası kabul anlamına gelebilecek davranışlar birbirine karıştırılmamalıdır. (1, m. 605–610)

Evliliğin sona ermesi veya boşanma davası sonucu değiştirir mi?

Boşanma kesinleşmişse eski eş, eş sıfatıyla yasal mirasçı olmaz. Ölüm tarihinde boşanma davası devam ediyorsa yalnız dava açılmış olması mirasçılığı kaldırmaz. TMK m. 181 uyarınca ölen eşin mirasçılarından birinin davaya devam etmesi ve diğer eşin kusurunun ispatlanması ayrıca önem taşır. Buna karşılık mal rejiminin tasfiyesi farklı bir hukuki incelemedir. Ayrı yaşama, ikinci evlilik, önceki evlilikten çocuk bulunması veya aile içindeki anlaşmazlıklar kanuni payları kendiliğinden değiştirmez. [1]

Eşin yasal miras payı nasıl belirlenir?

Miras payı, bütün görünen malların brüt değerine doğrudan uygulanmaz. Önce terekeye hangi hakların girdiği, hangi borçların indirileceği ve varsa mal rejimi tasfiyesinin sonucu belirlenir. Aşağıdaki oranlar TMK m. 499'daki yasal paylardır. Geçerli ölüme bağlı tasarruf, ret, yoksunluk veya çıkarma bulunması hesaplamayı değiştirebilir. [1]

Saklı pay ile yasal miras payı da aynı değildir. Eş, altsoy veya ana ve baba zümresiyle birlikte mirasçıysa yasal payının tamamı saklı paydır. Diğer hâllerde eşin saklı payı yasal miras payının dörtte üçüdür. Saklı payın zedelenmesi, her tasarrufun kendiliğinden hükümsüz olmasını sağlamaz; koşulları varsa tenkis davası gündeme gelir. (1, m. 506, 560)

Mal rejiminin tasfiyesi neden önce gelir?

Edinilmiş mal ve kişisel mal ayrımı

Edinilmiş mallara katılma rejiminde çalışma karşılığı edinimler, sosyal güvenlik ödemeleri ve kişisel malların gelirleri gibi değerler kanundaki koşullarla edinilmiş maldır. Evlilikten önceki mallar, miras veya bağış yoluyla gelen değerler ve kişisel kullanıma özgülenmiş eşya ise kural olarak kişisel maldır. Bir kişisel mal satılıp bedeliyle başka mal alınmışsa ikame ilişkisi banka ve satış kayıtlarıyla izlenmelidir. (1, m. 219–222)

Örneğin babadan miras kalan dairenin kendisi kişisel mal olabilir; fakat bu dairenin evlilik sırasında elde edilen kira gelirleri, aksini geçerli biçimde düzenleyen bir mal rejimi sözleşmesi yoksa edinilmiş mal hesabında önem kazanır. Kişisel malın değer kazanması ile ondan elde edilen gelir de aynı şey değildir. Karşı tarafın güçlü savunması, bedelin kişisel kaynaktan geldiği veya malın başka dönemde edinildiği olabilir. Bu savunmayı soyut aile anlatısı değil, ödeme zinciri ve edinme belgeleri desteklemelidir.

Türkiye'de yasal rejim 1 Ocak 2002'den itibaren edinilmiş mallara katılmadır. Daha önce evlenmiş kişilerde geçiş hükümleri ve varsa seçim sözleşmesi araştırılır. Evliliğin bütün yıllarına otomatik olarak aynı rejimi uygulamak doğru değildir. Önceki mal ayrılığı dönemine ilişkin katkı talepleri ayrıca değerlendirilir. (2, m. 10)

Katılma alacağı nasıl doğar?

Katılma alacağı, diğer eşin bütün malvarlığının yarısını alma hakkı değildir. Her eşin edinilmiş mallarına ilişkin artık değeri hesaplanır; bu değerden diğer eşin kural olarak yarı oranında alacağı doğar ve karşılıklı alacaklar takas edilir. İlgili borçlar, denkleştirme ve eklenecek değerler hesabı değiştirebilir. Ölüm mal rejimini sona erdirir; hesapta kullanılacak malvarlığının belirlenme anı ile değerleme anı birbirinden ayrılır. (1, m. 225, 229–236)

Eşin diğer eşe ait malın edinilmesine, iyileştirilmesine veya korunmasına karşılıksız katkısı varsa değer artış payı da tartışılabilir. Bu talep, artık değere katılma alacağının başka adla tekrarı değildir. Aynı ödeme için iki ayrı başlıkla mükerrer tahsil istenemez. Özellikle kredi taksitleri, peşinatın kaynağı, mirasla gelen paranın kullanımı ve edinim tarihleri bilirkişi hesabına elverişli biçimde ayrıştırılmalıdır. (1, m. 227)

Hesap örneği: Eşin alacağı ile miras payı birlikte nasıl bulunur?

Aşağıdaki örnek tamamen varsayımsaldır. Ölen eşin edinilmiş mal niteliğinde, borçları düşüldükten sonraki artık değerinin 8.000.000 TL olduğu; sağ kalan eşin tasfiyeye girecek artık değerinin bulunmadığı; mal rejimi sözleşmesi, değer artış payı, ekleme, başka tereke borcu ve vasiyet olmadığı kabul edilmiştir. Mirasçılar eş ve iki çocuktur.

Bu varsayımlarda eşin iki farklı sebeple elde edeceği toplam 5.000.000 TL'dir. Bu sonuç her ölümde eşe yüzde 62,5 veya başka sabit bir oran verileceği anlamına gelmez. Mal kişisel mal olsaydı, eşin kendi edinilmiş malları bulunsaydı veya tereke borçları farklı olsaydı sonuç değişirdi. Hesap parasal hakları gösterir; belirli dairenin kime tescil edileceğini tek başına çözmez. (1, m. 236, 499)

Aile konutu ve ev eşyası eşe bırakılabilir mi?

TMK m. 240: Katılma alacağına dayanan talep

Sağ kalan eş, eski yaşantısını sürdürebilmek için ölen eşine ait olup birlikte yaşadıkları konutta, katılma alacağına mahsup edilerek; gerekirse bedel ekleyerek intifa veya oturma hakkı isteyebilir. İntifa, konuttan yararlanma yetkisini; oturma hakkı ise konutu mesken olarak kullanmayı sağlar. Haklı sebepler varsa mülkiyet hakkı tanınması da mümkündür. Ev eşyası için aynı koşullarla mülkiyet talep edilebilir. (1, m. 240)

Burada kullanılabilecek bir katılma alacağının varlığı önemlidir. Yalnız eş sıfatına veya yalnız değer artış payına dayanarak aynı sonucu otomatik çıkarmamak gerekir. Doğan'ın karşılaştırmalı incelemesi de m. 240 ile miras hukukundaki özgüleme arasındaki bu temel ayrımı vurgular. Bu akademik değerlendirme kanunun yerine geçen bağımsız bir hak kaynağı değildir. (3, s. 285–308)

TMK m. 652: Miras payına dayanan talep

Terekede eşlerin birlikte yaşadıkları konut veya ev eşyası varsa sağ kalan eş, miras hakkına mahsup edilmek üzere bunlar üzerinde mülkiyet isteyebilir. Haklı sebeplerle bunun yerine intifa veya oturma hakkı tanınabilir. m. 240'tan farklı olarak burada esas alınan değer katılma alacağı değil miras payıdır. Mirasçılık sıfatı, konutun terekeye dâhil olması, özgülenecek hakkın değeri ve diğer mirasçıların hakları birlikte değerlendirilir. (1, m. 652)

Her iki düzenlemede de mirasbırakanın meslek veya sanatını sürdürdüğü ve altsoyundan birinin aynı faaliyeti yapması için gerekli olan bölümlere ilişkin istisna bulunur. Tarımsal taşınmazlara ilişkin özel hükümler de saklıdır. Ayrıca konut üçüncü kişiye aitse, yalnız orada oturulmuş olması üçüncü kişinin mülkiyetinin eşe geçirilmesini sağlamaz. Kira ilişkisine bağlı haklar ayrı incelenir.

Aile konutu şerhi, tespit ve özgüleme aynı işlem değildir

Aile konutunun tapuda şerhli olması eşin miras payını artırmaz. Ölümden sonra konutun aile konutu olduğunun tespiti ile konut üzerinde ayni hak tanınması farklı taleplerdir. Yargıtay 2. Hukuk Dairesinin 15.01.2026 tarihli, E. 2025/6502, K. 2026/379 sayılı kararında, yalnız tespit istenmişken ayrıca talep edilmemiş şerh hakkında ret hükmü kurulması ve buna bağlı gider yüklenmesi doğru bulunmamıştır. Karar, konutun her durumda eşe ait olacağına değil, talep sonucunun doğru belirlenmesine ilişkindir. [4]

Hangi mahkemeye, hangi belgelerle başvurulur?

Mal rejiminin tasfiyesinden doğan uyuşmazlıklar aile mahkemesinin; TMK m. 652 kapsamında mirasın paylaşımına ilişkin özgüleme ise sulh hukuk mahkemesinin görev alanında değerlendirilir. Aile konutu niteliğinin ayrıca tespiti gerektiğinde aile mahkemesinde ayrı inceleme gündeme gelebilir. Taleplerin tek dilekçeye yazılması görev ayrımını ortadan kaldırmaz. Yetki, ilgili talebin özel kurallarına göre belirlenir. (1, m. 214, 576, 652; 5, m. 4; 6, m. 4, 12)

Dosyaya ölüm ve evlilik bilgileri, güncel mirasçılık belgesi, mal rejimi sözleşmesi, tapu kayıtları, edinme belgeleri, banka hareketleri, kredi ödeme çizelgesi ve kişisel mal savunmasını destekleyen belgeler alınmalıdır. Aile konutu bakımından adres kayıtları, abonelikler ve fiilî birlikte yaşamı açıklayan deliller önemlidir. Bir kayıt tek başına bütün meseleleri ispatlamaz; örneğin adres kaydı, malın edinilmiş mal olduğunu göstermez. Eşin yabancı uyruklu olduğu dosyalarda mirasçılık belgesi süreci için yabancı mirasçının Türkiye’de veraset ilamı alması yazısına bakılabilir.

Katılma alacağı yönünden genel on yıllık zamanaşımı çerçevesi ve ölümle sona eren rejimin özellikleri dikkate alınır. Tenkis için ise saklı pay ihlalinin öğrenilmesinden itibaren bir yıllık ve kanunda belirlenen başlangıca bağlı on yıllık hak düşürücü süreler vardır. Özgüleme talebinin süresi ile parasal tasfiye alacağının süresini aynı kabul etmek sakıncalıdır. Paylaşma, üçüncü kişiye devir, tebligat ve öğrenme tarihleri ayrı bir takvimde izlenmelidir. (1, m. 571; 7, m. 146)

Malın devredilmesi riski varsa, dava açmanın kendiliğinden tapuyu kilitlemediği bilinmelidir. İhtiyati tedbirde korunacak hak, somut tehlike ve istenen önlem açıklanır; yaklaşık ispat ve gerektiğinde teminat gündeme gelir. Harç, bilirkişi, tebligat ve vekâlet ücreti dava türüne ve değerine göre değişir. Paylaşma veya ortaklığın giderilmesine dönüşen uyuşmazlıklarda dava şartı arabuluculuk ayrıca kontrol edilir; bütün eş alacaklarına tek bir arabuluculuk kuralı uygulanmaz. (6, m. 389–392; 8, m. 18/B)

Karardan sonra hangi işlemler yapılır?

Alacak hükmü ile tapuda mülkiyet veya sınırlı ayni hak kurulmasına ilişkin hükmün uygulanması farklıdır. Hükmün kesinleşme gereksinimi, tahsil usulü, tapu tescili, mahsup ve varsa dengeleme bedelinin ödenmesi ayrı takip edilir. Mirasçılık belgesinde yazan oranlar, mal rejimi alacağının ödendiğini veya konutun özgülendiğini göstermez. Tereke borçları ve vergi işlemleri de paylaşma planına dâhil edilmelidir.

Yabancılık unsuru varsa mal rejimine uygulanacak hukuk ile mirasa uygulanacak hukuk ayrı belirlenir. Türkiye'deki taşınmazlar için miras bakımından Türk hukuku kuralı bulunmakla birlikte, yabancı ülkedeki mal ve belgeler aynı usulle çözülemez. Tercüme, belge tasdiki ve yabancı kararın Türkiye'deki etkisi ayrıca değerlendirilir. (9, m. 15, 20, 43)

Sonuç

Sağ kalan eş bakımından doğru başlangıç, bütün mallara tek bir oran uygulamak değildir. Önce mal rejimi ve edinim kaynakları, sonra terekenin net değeri, ardından miras payı ve aile konutuna ilişkin talep belirlenmelidir. Delillerin bu ayrı haklara göre düzenlenmesi, mükerrer hesaplamayı ve yanlış mahkemede yanlış talepte bulunmayı önler.

Konunun ilgili yönleri için miras ortaklığı ve tereke uyuşmazlıkları yazımıza ve miras hukuku ve miras davaları sayfamıza da bakabilirsiniz.

İlgili yazılar: Eşin Ölümünde Mal Rejimi; Yabancı Boşanma Kararının Türkiye’de Mirasçılığa Etkisi.

Sıkça Sorulan Sorular

Eş ölünce evin yarısı otomatik olarak diğer eşe mi geçer?

Hayır. Tapu mülkiyeti, mal rejimi alacağı ve miras payı ayrı değerlendirilir. Malın edinilme tarihi, kaynağı ve diğer mirasçılar bilinmeden sabit bir oran söylenemez.

İkinci eşin miras hakkı daha mı azdır?

Kanun, evlilik sırasına göre farklı bir eş payı belirlemez. Önceki evlilikten çocukların bulunması, eşin altsoyla birlikte mirasçı olmasına ve buna göre pay hesabına yol açar.

Miras kalan ev için katılma alacağı doğar mı?

Miras yoluyla edinilen ev kural olarak kişisel maldır. Bununla birlikte kira gelirleri, diğer eşin katkısı ve geçerli mal rejimi sözleşmesi ayrıca değerlendirilir.

Eş mirası reddederse kendi katılma alacağını kaybeder mi?

Ret, eşin mal rejiminden doğan kişisel alacağını kendiliğinden ortadan kaldırmaz. Fakat ret süresinde yapılan işlemlerin hukuki niteliği ve tahsil yolu ayrıca incelenmelidir.

Aile konutu şerhi evin tamamını eşe bırakır mı?

Hayır. Şerh, mülkiyetin ölümle bütünüyle eşe geçmesi anlamına gelmez. Özgüleme koşulları ve mahsup hesabı ayrıca değerlendirilir.

Diğer mirasçılar aile konutunun eşe verilmesine itiraz edebilir mi?

Evet. Konut niteliği, haklı sebep, değer, mahsup ve kanuni istisnalar yönünden itiraz mümkündür. Bir mirasçının yalnızca istememesi de kanuni talebi kendiliğinden ortadan kaldırmaz.

Katılma alacağı ile miras payı aynı davada mutlaka çözülür mü?

Hayır. Hukuki dayanak ve görev kuralları farklıdır. Ayrı dosyaların birbirini beklemesi veya sonuçlarının hesapta dikkate alınması gerekebilir.

Borçlar eşin payını etkiler mi?

Evet. Tereke borçları ve mal rejimi tasfiyesindeki borçlar doğru kalemlere yazılmalıdır. Aynı borcun iki kez düşülmesi de hiç dikkate alınmaması da hesabı bozar.

Kaynakça

1. 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu; özellikle m. 181, 202, 214, 219–240, 499, 506, 571, 576 ve 652. Güncel konsolide metin.
2. 4722 sayılı Türk Medenî Kanununun Yürürlüğü ve Uygulama Şekli Hakkında Kanun, m. 10. Resmî metin.
3. Burak Doğan, “Edinilmiş Mallara Katılma Rejiminde ve Miras Hukukunda Aile Konutunun Sağ Kalan Eşe Özgülenmesi”, Türkiye Adalet Akademisi Dergisi, 2025, sayı 64, s. 285–308. Makale ve tam metin.
4. Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, 15.01.2026, E. 2025/6502, K. 2026/379; taleple bağlılık ve yargılama giderleri yönünden bozma. Tam karar metni, Consülto yayını.
5. 4787 sayılı Aile Mahkemelerinin Kuruluş, Görev ve Yargılama Usullerine Dair Kanun, m. 4. Resmî metin.
6. 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu. Güncel konsolide metin.
7. 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu, m. 146. Güncel konsolide metin.
8. 6325 sayılı Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Kanunu, m. 18/B. Güncel konsolide metin.
9. 5718 sayılı Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun. Güncel konsolide metin.