ÖTV İstisnalı Araç Miras Kalırsa: İntikal, Satış ve Vergi Sonuçları

ÖTV istisnasıyla alınmış aracın mirasçılara geçmesi, aracın bir mirasçıya bırakılması ve daha sonra satılması farklı vergi işlemleridir. Mirasbırakanın ölümü üzerine yapılan gerçek veraset intikali ile mirasçıların birbirine pay devri aynı kabul edilemez. İlk iktisap tarihi, istisnanın dayanağı ve terekenin içeriği birlikte incelenmelidir. [1]

Önce hangi istisnanın uygulandığı bulunur

Araç faturası, ilk tescil tarihi, istisna belgesi, ruhsat ve vergi kayıtları temin edilir. Engellilik nedeniyle istisna, başka özel istisna veya gümrük muafiyeti aynı rejim değildir. Aracın günlük dilde “engelli aracı” diye anılması tek başına uygulanacak maddeyi göstermez.

ÖTV Kanunu m.7’deki istisnalı yeni araç edinme sıklığı ile m.15’teki sonraki devir vergisi ayrı düzenlemelerdir. Güncel metinde on yıllık yeniden yararlanma süresi ile beş yıldan fazla kullanım sonrası elden çıkarma hükmü farklı yerlerde bulunur. Bu nedenle “artık her işlemde on yıl” veya “her koşulda beş yıl” şeklinde tek cümlelik açıklama yapılmamalıdır. [1]

Bütün mirasçılara intikal

ÖTV Kanunu m.15/2-a, veraset yoluyla intikali genel olarak istisnalı malın sonradan vergilendirilmesine ilişkin kuraldan ayırır. Ancak bu, veraset ve intikal vergisinin, noter işleminin veya motorlu taşıtlar vergisinin ortadan kalktığı anlamına gelmez. Her vergi kendi koşullarıyla değerlendirilir. [1, 2]

Mirasçılık belgesi, kimlikler ve araç kayıtlarıyla vergi ve noter süreci yürütülür. Rehin, haciz ve borçlar ayrıca kontrol edilir. Ölen kişiye özgü kullanım veya sigorta koşulları ölümden sonra aynen devam ediyor varsayılmamalıdır.

Aracın tek mirasçıya bırakılması

Terekede yalnız araç bulunması

Diğer mirasçıların araç üzerindeki paylarını tek kişiye bırakması, miras yoluyla ilk intikalden ayrı ivazlı veya ivazsız devir olarak değerlendirilebilir. İşleme “feragat” adı verilmesi tek başına ÖTV doğmasını engellemez. Ölen kişi sağken yapılan mirastan feragat sözleşmesi ile ölümden sonraki pay devri de farklıdır. [3]

Terekede başka mallar bulunması

GİB açıklamalarında, birden fazla mal veya hakkın bulunduğu terekede paylaşmanın gerçek niteliği ve diğer malların değerinin araçla orantısı önem taşır. Sembolik değerde başka mal bulunması, aracın tek kişiye ÖTV’siz bırakılmasını otomatik sağlamaz. Diğer mirasçılara hangi değerlerin verildiği beyan ve paylaşma belgeleriyle gösterilmelidir. [4]

Aracı devralan mirasçının kendisinin istisna koşullarını taşıması halinde ayrı değerlendirme yapılabilir. Bu koşulların güncel sağlık, araç ve ilk iktisap hükümleriyle doğrulanması gerekir; yalnız ailede engelli kişi bulunması yeterli değildir.

Karar tablosu

Bu tablo sonuç hükmü değildir; hangi soruların cevaplanacağını gösterir. İşlem öncesinde vergi dairesinden somut araç ve belgeye göre değerlendirme alınması, noterde beklenmedik vergi engelini azaltır.

Yurt dışındaki veya yabancı mirasçı

Kimlik, veraset belgesi, tercüme ve vekâlet hazırlanır. Yurt dışında ikamet, Türkiye’deki ÖTV rejimini ortadan kaldırmaz. Aracın yabancı ülkeye götürülmesi planlanıyorsa ihracat, gümrük, yabancı tescil ve kullanım koşulları ayrıca araştırılır. Miras yoluyla sahip olmak, muaf araç ithal hakkı doğurmaz.

Vekâlette aracın intikali, paylaşması veya satışı için gerekli yetkiler ayrılır. Küçük mirasçı varsa temsil ve izin koşulları tamamlanır. Diğer mirasçının hakkından vazgeçildiğini gösteren belge, sonuçları açıklanmadan imzalatılmamalıdır.

İlk iktisap dosyası neden belirleyicidir?

Mirasçılar araç ruhsatını bulmuş olsa bile ilk iktisap faturası ve istisna dayanağına ihtiyaç duyabilir. Vergi incelemesinde aracın hangi tarihte, hangi hükümle ve hangi matrah üzerinden alındığı önemlidir. Sonradan yapılan tadilat veya ruhsat değişikliği ilk edinimin hukuki niteliğini kendiliğinden değiştirmez. Vergi dairesinden mevcut istisna kaydının ve planlanan devre ilişkin değerlendirme için gereken belgelerin istenmesi yararlıdır. [1]

Ölüm tarihi, ilk iktisap tarihi ve yapılacak satış tarihi aynı çizelgede gösterilmelidir. Bir sürenin dolması başka bir istisna koşulunun da karşılandığını göstermez. Özellikle yeni araç alma hakkı ile mevcut aracın devrinde ÖTV aranıp aranmayacağı farklı maddelerden kaynaklanır. İnternetteki eski tarihli tek bir “beş yıl” veya “on yıl” açıklaması yerine somut işlemin dayanağı kontrol edilir.

Gerçek paylaşma ile pay bağışı nasıl ayrılır?

Terekede araç dışında önemli malvarlığı varsa, aracın bir mirasçıya ve diğer malların diğer mirasçılara bırakılması gerçek bir paylaşma olabilir. Buna karşılık yalnız araçtan oluşan terekede bütün payların karşılıksız bir kişide toplanması farklı değerlendirilir. Sözleşmeye “miras taksimi” yazılması tek başına işlemin vergi niteliğini belirlemez. Diğer malların varlığı, değeri ve gerçekten kime bırakıldığı belgelendirilmelidir. [4, 3]

Örneğin araçla benzer ekonomik değerde mevduatın bulunduğu tereke ile sembolik tutarda banka hesabı bulunan tereke aynı kabul edilemez. Bu örnek kesin bir oran veya otomatik muafiyet sınırı oluşturmaz. Vergi idaresinin somut paylaşmanın niteliğini değerlendirebilmesi için veraset beyannamesi, mal listesi ve paylaşma belgesi birlikte sunulur.

Tek mirasçıya devir öncesinde ne sorulmalıdır?

Diğer mirasçıların hangi hakları devrettiği, karşılık alıp almadığı, aracın ilk iktisabından bu yana geçen süre ve devralanın kendisinin istisna koşullarına sahip olup olmadığı belirlenir. Geçerli bir vergi değerlendirmesi alınmadan imzalanan genel feragat metni, beklenmedik vergi veya aile içi alacak uyuşmazlığı yaratabilir. Mirasçıların rızası hem hukuki hem ekonomik sonuç bakımından açıklığa kavuşturulmalıdır.

Kullanım, sigorta ve vergi yükümlülükleri

Mülkiyet intikali tamamlanıncaya kadar aracın kim tarafından ve hangi şartlarla kullanılabileceği araştırılır. Ölen kişiye bağlı istisna veya kullanım düzeninin bütün mirasçılara aynen geçtiği varsayılmamalıdır. Trafik sigortası, kasko, ruhsat ve özel tertibat bilgileri kontrol edilir. Araç uzun süre kullanılmayacaksa güvenli muhafaza ve devam eden giderler için mirasçılar arasında geçici düzen kurulabilir.

ÖTV dışında motorlu taşıtlar vergisi, trafik cezası, rehin ve hacizler ayrıca değerlendirilir. Bir verginin ödenmiş olması bütün noter engellerinin kalktığını göstermez. Araç üzerindeki kredi borcu için hayat sigortası varsa sigorta dosyası da araştırılır; sigortanın bulunması kredinin kendiliğinden kapanmış olduğu anlamına gelmez.

Vergi hesabına karşı somut inceleme

İdare ÖTV arıyorsa işlem türü, uygulanacak hüküm, esas alınan matrah ve oran yazılı olarak görülmelidir. Mirasçıların “piyasa değeri düştü” savunması, kanundaki hesap yöntemi farklıysa tek başına yeterli olmayabilir. Buna karşılık yanlış ilk iktisap tarihi veya gerçek veraset intikalinin pay satışı gibi değerlendirilmesi hukuki itiraz konusu olabilir. [1]

Özelge, bilgi yazısı, tahakkuk ve ödeme emri birbirinden ayrılır. Başvuru ve dava süreleri bu işleme göre değişir; bir görüş istemiş olmak her süreyi durdurmaz. Vergi uyuşmazlığı çözülse bile noter tescili ve diğer mirasçılara ödenecek bedeller tamamlanmalıdır.

Kapanışta hangi belgeler alınır?

Yeni ruhsat veya tescil kaydı, vergi değerlendirmesi ve ödeme belgeleri, paylaşma sözleşmesi, satış dekontu ve araç teslim tutanağı saklanır. Yurt dışına çıkarılacak araç için gümrük ve yabancı tescil işlemleri ayrı dosyadır. Türkiye’de mirasçı olmak, gidilecek ülkede vergisiz ithal hakkı bulunduğunu göstermez. Sonuç değerlendirmesi seçilen işleme göre yapılır: ortak intikal, tek mirasçıya devir ve üçüncü kişiye satış farklı tamamlanma belgeleri gerektirir.

Beş yıl ile on yıl neden birbirine karıştırılmamalıdır?

Yeni araç edinme hakkı ile mevcut aracın devri ayrı hükümlerle düzenlenir

4760 sayılı Kanun m.7/2’deki on yıllık düzenleme, istisna kapsamında yeniden ilk iktisap yapılabilmesine ilişkindir. M.15/2-a’da ise istisnalı taşıtın sonradan edinilmesi, veraset yoluyla intikal ve beş yıldan fazla kullanım sonrası elden çıkarma düzenlenir. Birinci hükümdeki süre değişikliğini, ikinci hükmün metni incelenmeden bütün satışlara taşımak doğru değildir. Somut dosyada ilk iktisap tarihi, istisna türü ve sonraki işlem tarihi belirlenmelidir. 4760 sayılı Kanun, m.7 ve 15

İstisnadan yararlanan kişinin ölümü, mirasçılarına onun kişisel sağlık koşullarına dayanan yeni araç alma hakkını aynen aktarmaz. Mevcut aracın veraseten intikali başka, mirasçının kendi adına yeni bir aracı istisnayla edinmesi başka değerlendirmedir. Aynı şekilde yurt içinden ÖTV istisnasıyla alınmış araç ile özel gümrük muafiyetiyle ithal edilmiş araç tek kontrol listesine bağlanmamalıdır.

Gerçek Danıştay kararı: diğer mirasçıların feragati nedeniyle tarh edilen ÖTV

Vergi mahkemesinin iptal kararı onanmıştır

Danıştay 7. Dairesinin 11.02.2021 tarihli, E.2016/7522, K.2021/880 sayılı kararında, 2011’de istisnayla alınan aracın malikinin 2014’te ölmesi ve diğer mirasçıların paylarından bir mirasçı lehine vazgeçmesi üzerine yapılan tarhiyat incelenmiştir. İdare, devralanın kendi miras payı dışındaki hisseleri veraset intikali saymamış; beş yıl dolmadan edinim gerekçesiyle ÖTV ve vergi ziyaı cezası uygulamıştır. Vergi mahkemesi, kanunda yer almayan bir ayrımın tebliğle vergi yükümlülüğüne dayanak yapılamayacağı gerekçesiyle işlemleri iptal etmiş; Danıştay bu sonucu onamıştır. Kararın tam metni — De Jure; hesapla erişim

Bu karar, idarenin yayımladığı açıklamalarla aynı sonucu veren bir karar değildir. GİB uygulamasında tek mirasçıya pay devri ile terekenin gerçek paylaşılması arasında ayrım yapılmaktadır. Dolayısıyla okuyucuya yalnız idari açıklamanın aktarılması, önemli bir hukuki itiraz imkânını görünmez bırakır. Buna karşılık tek bir karardan bütün sonraki işlemlerin kendiliğinden vergisiz yapılacağı sonucu da çıkarılamaz. İdari uygulama ile yargısal denetimin farklılığı açık tutulmalıdır.

Bugünkü dosyada hangi karşılaştırma yapılır?

Kararın konusu 2014 tarihli bir işlemdir. Bugünkü dosyada kanunun işlem tarihindeki metni, paylaşmanın kapsamı, aracın tek mirasçıya hangi hukuki sebeple geçtiği ve tarhiyatın dayanağı karşılaştırılır. Verginin kanuniliği itirazı, yalnız karar numarası yazılarak değil; idarenin hangi kanuni kavrama nasıl bir ek koşul getirdiği açıklanarak kurulmalıdır. Karar, usul süreleri kaçırıldıktan sonra kendiliğinden iade sağlayan bir belge değildir.

Mahkemeye sunulabilecek başlıca kayıtlar ilk iktisap faturası, ölüm ve veraset belgeleri, paylaşma veya devir metni, aracın tescil tarihleri, tarhiyat ve tebliğ belgeleridir. Terekedeki diğer mallar gerçekten paylaşılmışsa bu dağılım belgelenir. Gerçekte yapılmamış bir paylaşmayı varmış gibi gösteren metin hazırlanması hukuki çözüm değildir.

Karşı örnek: araç tescil edilmeden ölüm gerçekleşmesi

Danıştay 7. Dairesinin 31.12.2020 tarihli, E.2016/5963, K.2020/5372 sayılı kararında, araç faturası engelli kişi adına düzenlenmiş olmasına rağmen onun adına tescil tamamlanmadan ölüm gerçekleşmiştir. Mirasçının istisnalı tescil talebinin reddine karşı açılan davadaki ret hükmü onanmıştır. Dosyada mahkeme, kişisel istisnanın koşullarını ve tescilin tamamlanmamış olmasını esas almıştır. Kararın tam metni — De Jure; hesapla erişim

Bu ikinci karar, önceden tamamlanmış istisnalı edinimin mirasçılara geçişiyle aynı olayı ele almaz. İki karar arasındaki fark, “mirasçı lehine” veya “aleyhine” biçiminde yüzeysel bir ayrım değildir: Birinde istisnalı edinim tamamlanmış araç sonradan devredilir; diğerinde ilk edinimin tescil aşamasında ölüm olur. Fatura, teslim, ödeme, beyan ve tescil tarihlerinin ayrı ayrı çıkarılması bu nedenle belirleyicidir. Eski karardaki araç ve oran koşulları güncel edinim şartları olarak kullanılmamalıdır.

Vergi hesabında matrah, pay ve oran nasıl ayrılır?

İdare işlemi m.15/2-a kapsamındaki sonradan edinim sayıyorsa, ilk iktisap matrahı ile kayıt ve tescil tarihindeki oran önem taşır. Güncel ikinci el satış fiyatının doğrudan vergi matrahı kabul edilmesi doğru olmayabilir. Devralanın kendi miras payına ilişkin bölümün hesabı da idarenin hukuki nitelendirmesine göre ayrıca gösterilmelidir. Önce işlemin vergilendirilebilirliği, ardından hesap yönteminin doğruluğu tartışılır; hesabın matematiksel olarak doğru olması işlemin hukuken vergilendirilebilir olduğunu kanıtlamaz.

Varsayımsal bir dosyada aracın dört eşit mirasçıya kaldığı ve üçünün paylarını dördüncüye devrettiği kabul edilsin. İdarenin pay devri yaklaşımında devralanın kendi dörtte birlik payı ile diğer dörtte üç ayrı ele alınır. Ancak bu örnek, somut işlemde mutlaka vergi ödeneceği veya belirtilen Danıştay kararıyla mutlaka iptal sağlanacağı anlamına gelmez. Terekenin gerçek paylaşımı, edinim süresi ve hukuki nitelendirme ayrıca değerlendirilmelidir.

İtiraz ve dava hazırlığında süreler nasıl korunur?

Vergi dairesinin görüş yazısı, tarhiyat, tahakkuk ve ödeme emri aynı işlem değildir. Vergi mahkemesinde genel dava açma süresi kural olarak otuz gündür; ancak başlangıç, işlem türü ve özel süreler ayrıca belirlenir. Özellikle ödeme emri veya kişinin kendi beyanına dayanan vergi söz konusuysa farklı hukuki çerçeve bulunur. Bir özelge veya açıklama talebi gönderilmesi bütün dava sürelerini durdurmaz. 2577 sayılı Kanun, m.7

Dosya hazırlanırken hangi işlemin iptalinin, hangi tutarın iadesinin ve gerektiğinde hangi geçici korumanın istendiği belirlenir. Verginin ihtirazi kayıtla beyanı veya düzeltme-şikâyet yolu, somut işleme uygunluğu incelenmeden otomatik önerilmemelidir. İdari başvuru ve yargı yolu seçimi, satışın hemen yapılması isteğiyle aceleye getirilirse hak kaybı doğabilir.

ÖTV çözülse de dosya hangi işlemlerle kapanır?

ÖTV, veraset ve intikal vergisi ve MTV ayrı dosya kalemleridir. Ölen kişiye bağlı MTV istisnasının ölüm sonrasındaki durumu ayrıca belirlenir. Noter ve tescil için gerekli belgeler, sigorta, rehin ve haciz kontrolü sürer. ÖTV tartışmasının çözülmesi aracın kendiliğinden bir mirasçıya ait olması veya diğer mirasçılara ödenecek bedelin ödendiği anlamına gelmez.

Yurt dışında yaşayan mirasçı bakımından sonuç dosyasında vergi yazısı veya karar, ödeme/iade belgesi, yeni tescil, paylaşma bedelleri ve teslim tutanağı birlikte bulunmalıdır. Aracın yurt dışına çıkarılması isteniyorsa gümrük ve gidilecek ülkenin ithal şartları ayrıca tamamlanır.

Sonuç

ÖTV istisnalı araç mirasında doğru plan, ilk intikal ile sonraki devri ayırır. Süre, istisna dayanağı ve tereke paylaşması belgelerle doğrulanmadan tek mirasçıya devir veya satış kararı verilmemelidir.

İlgili yazılar: Miras Kalan Araç Nasıl Devredilir? Noter İşlemleri, Tek Mirasçıya Devir ve Satış; Yabancı ve Yurt Dışındaki Mirasçıların Veraset ve İntikal Vergisi: Beyan, Süre ve Belgeler; Miras Paylaşma Sözleşmesi: Miras Taksiminin Geçerliliği, Tapu Tescili ve İptali

Sıkça Sorulan Sorular

Ölüm halinde mutlaka ÖTV ödenir mi?

Gerçek veraset intikali ile sonraki pay devri ve satış ayrı değerlendirilir.

Feragatname her zaman vergiyi kaldırır mı?

Hayır. İşlemin gerçek niteliği ve terekenin içeriği belirleyicidir.

Beş yıl mı on yıl mı uygulanır?

Yeni istisnalı alım hakkıyla sonraki devir vergisine ilişkin süreler ayrıdır; ilgili madde ve edinim tarihi kontrol edilir.

Miras intikali MTV’yi de kaldırır mı?

Hayır. MTV’nin ölüm sonrasındaki mükellefiyet ve istisna koşulları ayrıca incelenir.

Kaynakça

[1] 4760 sayılı Özel Tüketim Vergisi Kanunu

[2] 7338 sayılı Veraset ve İntikal Vergisi Kanunu

[3] 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu

[4] GİB, Engelliler İçin Vergi Avantajları, veraset ve devir açıklamaları

[5] Kararın tam metni — De Jure; hesapla erişim

[6] Kararın tam metni — De Jure; hesapla erişim

[7] 2577 sayılı Kanun, m.7