Radyasyonla Çalışanların Haftalık 35 Saat Sınırı, Fazla Çalışması ve Şua İzni

35 saat, fazla çalışma ve şua izni aynı hak mıdır?

Hayır. Aynı radyasyon çalışmasından kaynaklanabilseler de hukukî amaçları ve hesap yöntemleri farklıdır.

Örneğin çalışan haftada 42 saat kapsamdaki işte çalışmış ve o yıl kontrollü alanda 1.500 saati aşmış olabilir. Bu durumda:

• haftalık 7 saatlik aşım için fazla çalışma hesabı,
• 2023 sonrası sistemde en çok 30 günlük sağlık izni,
• varsa doz aşımı ve iş sağlığı tedbirleri

ayrı ayrı incelenir. Sağlık izninin 30 günle sınırlı olması, 35 saat aşımını hukuka uygun hâle getirmez; fazla çalışma ücretinin ödenmesi de dinlenme hakkını ortadan kaldırmaz.

3153 sayılı Kanun Ek m.1 neyi düzenler?

3153 sayılı Kanun’un Ek 1. maddesi şu iki koruma katmanını kurar:

1. İyonlaştırıcı radyasyonla teşhis, tedavi veya araştırma yapılan yerler ile bu iş veya işlemlerde çalışan personel için haftalık çalışma süresi 35 saattir.
2. Bu süre içinde dahi yönetmelikteki doz limitleri ayrıca gözetilir; dozun aşılmasını önleyen veya aşım hâlinde uygulanacak izin ve tedbirler ikincil mevzuatla belirlenir.

Anayasa Mahkemesi, E.2010/29, K.2010/90 sayılı kararında 35 saatin azamî süre olduğunu; doz sınırlarının daha kısa çalışma gerektirebileceğini açıklamıştır. Dolayısıyla “35 saati doldurmak zorunludur” veya “doz düşükse 35 saat aşılabilir” sonuçları çıkarılamaz.

Kimler haftalık 35 saat sınırına tabidir?

Görev kartında “radyoloji”, “röntgen”, “tekniker”, “hemşire” veya “hekim” yazması tek başına yeterli değildir. Aşağıdaki beş soru birlikte cevaplanmalıdır:

1. Kullanılan cihaz ya da kaynak iyonlaştırıcı radyasyon üretiyor veya yayıyor mu?
2. Teşhis, tedavi veya araştırma işlemi hangi fiziksel alanda yürütülüyor?
3. Çalışanın fiilî görevi bu işleme doğrudan veya işin zorunlu parçası olarak bağlı mı?
4. Çalışmanın sürekliliği, sıklığı ve organizasyonu nasıl?
5. Cihaz, alan, NDK/radyasyon güvenliği, dozimetri ve otomasyon kayıtları ne gösteriyor?

Tipik kapsam örnekleri

• direkt grafi ve bilgisayarlı tomografi,
• anjiyografi ve girişimsel radyoloji,
• mamografi,
• nükleer tıp ve radyonüklit uygulamaları,
• radyasyon onkolojisi,
• ameliyathanede mobil röntgen, skopi veya C-kollu cihaz,
• ağız, diş ve çene radyolojisindeki iyonlaştırıcı uygulamalar.

MR ve ultrason cihazları kural olarak iyonlaştırıcı radyasyon üretmez. Ancak çalışanın aynı gün CT, direkt grafi, mamografi veya anjiyografi gibi iyonlaştırıcı işlemler de yapması hâlinde görev bir bütün olarak ve işlem bazında araştırılmalıdır.

Yargıtay E.2024/361 kararı neden önemlidir?

Yargıtay 9. Hukuk Dairesinin E.2024/361, K.2024/3795 sayılı kararında kardiyolog hekimin zamanının çoğunu radyasyon kaynağı bulunmayan poliklinikte geçirdiği; anjiyografi işlemlerinin gün ve süre olarak sınırlı kaldığı değerlendirilmiştir. Daire, yalnız kardiyolog unvanı veya dozimetre kullanımından hareketle bütün çalışma süresinin 35 saat rejimine alınamayacağı sonucuna varmıştır.

Bu karar “anjiyografi çalışanları hiçbir zaman 35 saatten yararlanamaz” dememektedir. Kararın uygulama mesajı şudur: işlem sayısı, işlem süresi, fiziksel alan, fiilî görev, çalışma düzeni ve teknik kayıtlar somutlaştırılmalıdır.

Kanun günde 7 saat mi, 7,5 saat mi çalışma öngörür?

Bu iki sayı farklı normlardan gelir:

• 35 saat: 3153 sayılı Kanun Ek m.1’deki haftalık özel sınırdır.
• 7 saat: Haftalık 35 saatin beş iş gününe eşit dağıtılmasının matematiksel sonucudur. Yargıtay 9. HD, E.2021/12186, K.2022/528 sayılı kararda saatlik ücret hesabında günlük 7 saat ve aylık 210 saat bölenini kullanmıştır.
• 7,5 saat: 16.07.2013 tarihli Sağlık Kuralları Bakımından Günde Azamî Yedi Buçuk Saat veya Daha Az Çalışılması Gereken İşler Hakkında Yönetmeliğin günlük üst sınırıdır. Yönetmelik, radyoaktif ve radyoiyonizan maddelerle yapılan işlerde 3153 Ek m.1’i ayrıca saklı tutar.

Bu nedenle şu ifade daha doğrudur: Radyasyon işinde haftalık toplam 35 saati aşamaz; çalışma gününün de sağlık kuralları bakımından günlük 7,5 saat üst sınırını aşmaması gerekir. Beş günlük eşit planda günlük süre 7 saattir.

Örnek çalışma planları

Uyarı: Vardiya planının kâğıt üzerinde 35 saat olması yeterli değildir. Devir teslim, cihaz hazırlığı, hasta işlemi, raporlama, sistem onayı, acil çağrı ve izinli gösterilen günde çalışma kayıtları fiilî süreyi değiştirebilir.

Radyasyon çalışanı vardiya veya nöbet tutabilir mi?

Evet. 13 Nisan 2023 tarihli İyonlaştırıcı Radyasyon ve Radyonüklit Kullanılarak Sunulan Sağlık Hizmetleri Hakkında Yönetmeliğin 7. maddesi, radyasyonla çalışanların çalışma biçiminin hizmetin etkinliği ve sürekliliği için vardiya veya nöbet şeklinde düzenlenebileceğini belirtir. Ancak açık şart, aynı maddedeki 35 saatlik çalışma süresinin aşılmamasıdır.

Vardiya ve nöbet bir organizasyon biçimi, 35 saat ise koruyucu üst sınırdır. “Nöbet” adı verilen süre şu sonuçları otomatik doğurmaz:

• bütün nöbetin kapsam dışı sayılması,
• 35 saatin üzerine eklenebilmesi,
• günlük 7,5 saat sınırının ortadan kalkması,
• ücret ve dinlenme haklarının bir nöbet ödemesiyle topluca sona ermesi.

İşyerinde geçirilen nöbet nasıl değerlendirilir?

Çalışan hastanede bulunuyor, işverenin talimatına hazır bekliyor ve bulunduğu yerden serbestçe ayrılamıyorsa bu sürenin genel çalışma süresi niteliği güçlüdür. Ancak 35 saatlik özel radyasyon rejimi bakımından çalışanın nöbet boyunca hangi işi ve hangi alanda yaptığı ayrıca ayrıştırılabilir. Karma görevli bir nöbette:

• kontrollü alandaki iyonlaştırıcı çalışma,
• radyasyonsuz birimdeki genel çalışma,
• gerçek ara dinlenmesi,
• uyku/dinlenme imkânı ve fiilî müdahaleler

kayıtlarla belirlenmelidir. İşveren, nöbetin tümünü tek kalemde “bekleme” diye silemeyeceği gibi çalışan da bütün nöbeti belge olmadan kontrollü alan çalışması sayamaz.

İcap nöbetinde evde beklenen sürenin tamamı 35 saate eklenir mi?

İcap nöbeti iki ayrı soruyu doğurur:

1. Evde veya serbest bir yerde beklenen sürenin genel nöbet ücreti/çalışma süresi sonucu,
2. Hastaneye çağrılıp iyonlaştırıcı radyasyon işi yapılan fiilî sürenin 35 saat hesabı.

Mülga 2012 Yönetmeliği, icap nöbetinde bilfiil çalışılan sürenin haftalık çalışma süresine dâhil olduğunu açıkça düzenliyordu. Güncel 2023 Yönetmeliği aynı cümleyi tekrarlamasa da vardiya veya nöbetin 35 saati aşamayacağını söyler. Bu nedenle çağrı üzerine hastanede yapılan kapsamdaki fiilî işin “icap” etiketiyle yok sayılması, kanunun koruyucu amacıyla bağdaşmaz.

Evde bekleme süresinin tamamının çalışma/nöbet ücreti sayılıp sayılmayacağı ise personel statüsü, bekleme sırasında getirilen kısıtlamalar, çağrı sıklığı ve uygulanacak özel mevzuata göre ayrıca değerlendirilir. Kamu personeline ilişkin bazı Danıştay kararları, evde geçen icap süresinin ücret veya izin sonucunu kabul etmiştir; bunlar işçilerin her dosyasına ve 35 saat hesabına aynen aktarılamaz.

İdarî nöbet ile klinik/radyasyon nöbeti aynı mıdır?

Hayır. Nöbetin adı değil içeriği önemlidir. Çalışan idarî görev yürütüyor ve iyonlaştırıcı işleme katılmıyorsa 35 saat kapsamı farklılaşabilir. Buna karşılık acil CT, anjiyografi, skopi veya nükleer tıp işlemi için fiilen çağrılmışsa işlem zamanı ve zorunlu hazırlık/sonlandırma süresi kayıtlarla hesaba alınmalıdır.

Radyasyonla çalışmada fazla çalışma yasak mıdır?

6331 sayılı Kanuna dayanılarak çıkarılan günlük azamî çalışma Yönetmeliği, radyoaktif ve radyoiyonizan maddelerle yapılan işleri günde en çok 7,5 saat çalışılabilecek işler arasında sayar. Aynı Yönetmeliğe göre bu süreyi dolduran çalışan başka bir işte çalıştırılamaz.

İş Kanununa İlişkin Fazla Çalışma ve Fazla Sürelerle Çalışma Yönetmeliğinin 7. maddesi de sağlık kuralları bakımından günde 7,5 saat veya daha az çalışılması gereken işlerde fazla çalışma yaptırılamayacağını düzenler.

Bu yasak şu nedenlerle önemlidir:

• Çalışanın yazılı fazla çalışma onayı yasağı kaldırmaz.
• İş sözleşmesindeki “fazla çalışma ücrete dâhildir” kaydı, yasak işi yaptırma yetkisi vermez.
• Genel yıllık 270 saat tavanı, radyasyon işinde 270 saate kadar fazla çalışmayı serbest bırakmaz.
• Personel eksikliği, hasta yoğunluğu, prim sistemi veya hizmetin sürekliliği kalıcı sınır aşımını meşrulaştırmaz.
• Ücretin ödenmesi iş sağlığı ve güvenliği ihlalini ortadan kaldırmaz.

Zorunlu nedenler ve olağanüstü hâllerin özel şartları ayrı incelenebilir. Ancak sağlık hizmetinin genel ve öngörülebilir personel ihtiyacı, sürekli olağanüstü hâl gibi kullanılamaz.

Fazla çalışma yasaksa işçi ücret isteyebilir mi?

Evet. Koruyucu yasağın ihlal edilmiş olması, işverene işçinin emeğini karşılıksız kullanma hakkı vermez. Yargıtay’ın genel yaklaşımına göre çalışma sınırları işçiyi korumak içindir; fiilen yaptırılan yasak çalışma ücretlendirilir.

Radyasyon çalışanları yönünden Yargıtay kararlarında:

• 30.01.2010 öncesi dönemde günlük 5 ve haftalık 27,5 saati,
• 30.01.2010 sonrası dönemde haftalık 35 saati

aşan çalışmalar fazla çalışma hesabına alınmıştır.

Yargıtay 9. HD, E.2016/972, K.2019/9865 sayılı kararı, 2010 öncesindeki yasak çalışmanın da doğrudan fazla mesai kabul edilmesi gerektiğini; 2010 sonrasında 35 saat sınırının kullanılacağını belirtmiştir.

35–45 saat arası %25 mi, %50 mi zamlıdır?

İş Kanunu m.41’de genel olarak sözleşmeyle 45 saatin altında belirlenen süreden 45 saate kadar çalışma “fazla sürelerle çalışma” ve %25 zamlıdır. Ancak radyasyon çalışanının 35 saati sözleşmeden değil, özel ve koruyucu kanun hükmünden doğar.

Yargıtay’ın radyasyon dosyalarındaki yaklaşımı, 35 saati aşan süreyi %50 zamlı fazla çalışma olarak hesaplamaktır. Yargıtay 9. HD, E.2021/12186, K.2022/528 sayılı kararı günlük 7 saat esasını ve aylık 210 saat bölenini açıkça kullanmış; garanti ücret bölümü için 1,5 çarpanı istemiştir.

Bu nedenle bilirkişi raporunda 35–45 saat arasının doğrudan %25 ile hesaplanması, radyasyon çalışanlarına ilişkin kararlar yönünden özel olarak sorgulanmalıdır.

Saatlik ücret hangi bölenle bulunur: 210 mu, 175 mi?

İnternet içeriklerinde haftalık 35 saatin aylık karşılığının 175 veya 174,99 saat olduğu ileri sürülebilmektedir. Bu matematiksel yaklaşım, haftalık süreyi aylık ortalama haftaya çevirir. Ancak Yargıtay 9. HD, E.2021/12186, K.2022/528 sayılı kararda radyasyon çalışanının günlük çalışma süresini 7 saat kabul etmiş ve aylık temel ücreti 210 saate bölerek saatlik ücreti belirlemiştir.

Dolayısıyla güncel dava ve bilirkişi denetiminde 210 saat, doğrudan Yargıtay karar desteği bulunan yöntemdir. 175/174,99 yaklaşımı öğretide veya uygulamada savunulabilir bir hesap görüşü olsa da, yerleşik içtihat gibi sunulmamalıdır. Toplu iş sözleşmesi ya da bireysel sözleşme işçi lehine daha yüksek bir saat ücreti öngörüyorsa ayrıca uygulanabilir.

Temel hesap formülü

Sabit ücretli ve İş Kanununa tabi işçi için, Yargıtay kararındaki yöntem esas alındığında:

Saatlik ücret = Aylık brüt temel ücret / 210

Fazla çalışma ücreti = Aşan saat × Saatlik ücret × 1,5

Bu brüt örnektir. Bordro tahakkukları, banka ödemeleri, prim türü, zamanaşımı, faiz, vergi ve sosyal güvenlik kesintileri ayrıca uygulanır.

Garanti ücret, performans primi ve işlem başı ödeme fazla çalışmayı nasıl etkiler?

Özel hastanelerde hekim ve sağlık personelinin ücreti çoğu zaman sabit garanti ücret ile işlem, rapor, hasta, puan veya hak edişe bağlı değişken ödemeden oluşur. “Prim aldım” cümlesi tek başına fazla çalışmanın tamamen ödendiğini göstermez.

Yargıtay 9. HD, E.2021/12186, K.2022/528 sayılı kararda üç ayrı model arasında ayrım kurmuştur:

Sayısal prim örneği

Varsayım:

• Aylık garanti ücret: 42.000 TL brüt,
• Aylık iş başı prim/hak ediş: 21.000 TL brüt,
• İlgili ay doğrulanmış fazla çalışma: 14 saat.

Garanti ücret bölümü:

(42.000 / 210) × 14 × 1,5 = 4.200 TL brüt

İş başı primin saatlik karşılığı somut ödeme sistemi ve işin hangi saatlerde üretildiğiyle kurulabiliyorsa yalnız zam bölümü:

(21.000 / 210) × 14 × 0,5 = 700 TL brüt

Toplam örnek 4.900 TL brüttür. Ancak primin gerçekten iş başı mı kota primi mi olduğu, aynı işlemlerin normal ve fazla saatlere nasıl dağıldığı, prim dönemi ve kayıtların güvenilirliği belirlenmeden bu formül otomatik uygulanamaz.

“Fazla çalışma ücreti maaşa dâhildir” kaydı geçerli midir?

Yargıtay genel olarak bu tür kayıtları yılda 270 saatle sınırlı ve ücretin asgarî ücretin üzerinde kalması gibi şartlarla değerlendirebilir. Bununla birlikte radyasyon işi, sağlık kuralları bakımından fazla çalışma yaptırılamayacak işlerdendir. Bu nedenle sözleşme kaydı:

• fazla çalışmayı hukuka uygun hâle getirmez,
• 35 ve günlük 7,5 saat sınırını kaldırmaz,
• gerçekte kaç saat çalışıldığının araştırılmasını engellemez,
• yapılan ödemenin hangi saate ve hangi borca ilişkin olduğunu ispat yükünü ortadan kaldırmaz.

Şua izni ve fazla çalışma birlikte istenirse mükerrer ödeme olur mu?

Kural olarak hayır. Fazla çalışma ücreti, işçinin 35 saat sınırını aşan emeğinin ücret karşılığıdır. Şua/sağlık izni ise radyasyon maruziyetini azaltmaya ve dinlenmeye yönelik yıllık ek haktır.

Mükerrerlik, aynı saat veya gün için aynı ücret unsurunun iki kez ödenmesidir. Farklı hukukî sebeplerden doğan hakların birlikte talep edilmesi tek başına mükerrerlik değildir.

Kontrollü alanda yapılan fazla çalışma sağlık izni hesabına girer mi?

2023 Yönetmeliği m.8’e göre sağlık izni, bir takvim yılı içinde iyonlaştırıcı radyasyon kaynakları ve radyonüklitlerin kullanıldığı kontrollü alanda fiilen çalışılan süreye göre EK-2 tablosundan belirlenir. Mobil röntgen veya skopi gibi hareketli cihazlar da aynı fiilî süre yaklaşımına tabidir.

Yönetmelik, “35 saati aşan fiilî saatler sağlık izni hesabından çıkarılır” demez. Bu nedenle kontrollü alanda gerçekten yapıldığı ispatlanan fazla çalışmanın, sırf hukuka aykırı yaptırıldığı için EK-2’de görünmez kılınmaması gerektiği güçlü yorumdur. Aksi yaklaşım, işverenin kanuna aykırı çalıştırmasından yararlanmasına yol açabilir.

Ancak üç sınır korunmalıdır:

1. Yalnız kontrollü alandaki veya Yönetmelik m.8/2 kapsamındaki doğrulanmış fiilî süre eklenir.
2. Aynı işlem HBYS, PACS, kart ve cihaz logunda göründüğü için birden fazla kez sayılmaz.
3. EK-2 sonucunda sağlık izni 30 günü aşmaz; 35 saat ihlali ve fazla çalışma ücreti ayrıca ele alınır.

Bu yorum hakkında 2023 Yönetmeliğine doğrudan uygulanan yerleşik Yargıtay içtihadı sınırlıdır. Somut dava, ilgili takvim yılı, personel statüsü ve kayıtlar üzerinden kurulmalıdır.

2023 sonrası sağlık izni kısa hesabı

EK-2, kontrollü alandaki fiilî süreyi 50 saatlik basamaklarla 1–30 gün arasında izne bağlar. Örneğin:

• 50 saat → 1 gün,
• 740 saat → 15 gün,
• 1451–1500 saat → 30 gün.

Şua izni gün hesabının ayrıntıları “Şua İzni Kaç Gündür? Kontrollü Alandaki Fiilî Çalışma Süresine Göre Sağlık İzni Nasıl Hesaplanır?” başlıklı makalede yer alır.

Haftalık çalışma süresi hangi kayıtlarla hesaplanır?

Doğru hesap, her hafta için şu formülle kurulmalıdır:

Kapsamdaki haftalık fiilî çalışma
= normal vardiya
+ fiilî nöbet/icap çağrısı
+ hazırlık ve zorunlu kapanış
- gerçek ara dinlenmesi
- mükerrer kayıt

Karma görev varsa radyasyon işi ile genel çalışma ayrıca sınıflandırılır. 35 saat rejiminin çalışanın bütün mesaisine mi yoksa kapsamdaki bölüme mi uygulanacağı, fiilî görev organizasyonu ve içtihat ışığında belirlenir.

Delil haritası

Hekimin ilk hasta kabulü ile son işlem saati tüm çalışma süresi midir?

İlk hasta kabulü ile son işlem arasındaki zaman, özellikle hastane otomasyonunun eksiksiz ve kullanıcıya özgü olduğu dosyalarda güçlü bir çalışma aralığıdır. Yargıtay 9. HD, E.2024/8203, K.2024/11882 sayılı onama kararında somut dosyada otomasyon kayıtlarından ilk hasta kabulü–son işlem aralığına dayalı hesap kabul edilmiştir.

Ancak bu yöntem otomatik ve değişmez bir hukuk kuralı değildir. Şu kontroller yapılmalıdır:

• İlk işlemden önce cihaz kontrolü, kalibrasyon, vaka hazırlığı veya toplantı var mı?
• Son işlemden sonra raporlama, onay, komplikasyon takibi veya cihaz kapanışı sürmüş mü?
• Gün içinde gerçekten serbestçe kullanılan ara dinlenmesi var mı?
• Hekim aynı gün PACS, RIS, HBYS, Medula veya başka otomasyonlarda işlem yapmış mı?
• Ortak kullanıcı adı veya sonradan toplu onay kullanılmış mı?
• İşlem saati sunucu saatiyle, cihaz saati ve kart geçişiyle uyumlu mu?
• Evden raporlama veya uzaktan onay çalışma düzeninin parçası mı?

İlk–son işlem aralığı bütün gün çalışmayı asgari veya azamî olarak değil, diğer delillerle açıklanması gereken dijital zaman penceresi olarak kullanılmalıdır.

Ara dinlenmeleri nasıl düşülür?

İş Kanunu m.68’e göre günlük çalışma:

• 4 saat veya daha kısa ise en az 15 dakika,
• 4 saatten fazla ve 7,5 saate kadar ise en az 30 dakika,
• 7,5 saatten fazla ise en az 1 saat

ara dinlenmesi gerektirir. Ara dinlenmesi kural olarak çalışma süresinden sayılmaz.

Ancak kâğıt üzerinde “öğle arası” yazılması, bu sürenin otomatik düşülmesi için yeterli değildir. Çalışan:

• cihaz başından ayrılamıyor,
• hasta veya acil çağrı bekliyor,
• rapor/onay yapıyor,
• aynı zaman aralığında otomasyon işlemi gerçekleştiriyor

ise dinlenmenin gerçekten kullanılıp kullanılmadığı araştırılmalıdır. Tersine, otomasyonda iki işlem arasında boşluk bulunması da tek başına ara dinlenmesi kanıtı değildir; hazırlık, hasta bekleme ve cihaz işi olabilir.

Ameliyathane, mobil skopi ve C-kollu cihaz çalışması nasıl ispatlanır?

Mobil skopi veya C-kollu röntgen işlemleri sabit PACS sistemine her zaman kullanıcı bazlı ve eksiksiz düşmeyebilir. Bu nedenle:

• ameliyathane vaka defteri,
• cerrahi ekip ve anestezi kayıtları,
• cihaz konsolu/modality logları,
• radyasyon güvenliği ve cihaz kullanım çizelgesi,
• ameliyathane turnike kaydı,
• nöbet/vardiya listesi,
• dozimetri ve mobil cihaz tahsis kayıtları

birlikte incelenmelidir. PACS’ta personel adı bulunmaması, mobil cihazla hiç çalışılmadığını tek başına ispatlamaz.

Dijital deliller kaybolmadan ne yapılmalıdır?

Hastane sistemlerinde saklama politikası, kullanıcı yetkisi, sistem değişikliği veya veri taşıma nedeniyle eski loglar erişilemez hâle gelebilir. Çalışan veya vekili şu sırayı değerlendirmelidir:

1. İşverene yazılı kayıt koruma ve çalışma dökümü talebi,
2. KVKK m.11 kapsamındaki kişisel veri başvurusunun uygunluğu,
3. dava öncesi HMK m.400 delil tespiti,
4. dava içinde HMK m.219–220 belge ibrazı,
5. gerektiğinde HMK m.288 yerinde inceleme ve teknik bilirkişi,
6. üçüncü kurum ve cihaz sağlayıcısından kayıt celbi.

KVKK uyumlu delil çıkarımı

Hasta adı, T.C. kimlik numarası, tanı ve görüntü gibi özel nitelikli kişisel veriler gereksiz yere kopyalanmamalı veya kişisel cihaza aktarılmamalıdır. Delil örneğinde mümkünse:

• işlem türü,
• tarih ve saat,
• kullanıcı/personel kimliği,
• cihaz veya birim,
• kayıt bütünlüğünü gösteren teknik alanlar

görünür bırakılmalı; hasta kimlik ve sağlık verileri maskelenmelidir. Mahkemeden asıl verinin kurumdan, hasta bilgileri maskeli ve denetlenebilir biçimde celbi istenmelidir. İşçinin yetkisiz veri alma veya sistem güvenliğini aşma yoluna başvurması önerilemez.

HMK m.219–220 için örnek talep paragrafı

“Davalı işveren nezdindeki HBYS, PACS, RIS, Medula entegrasyonu ve cihaz konsolu veri tabanlarında bulunan, davacının [tarih aralığı] dönemine ait kullanıcı oturumları, işlem ve onay zamanları, DICOM/audit trail kayıtları, ilk hasta kabulü–son işlem dökümleri, vardiya/nöbet çizelgeleri ve kart geçiş verilerinin; üçüncü kişilere ait sağlık ve kimlik verileri maskelenerek, özgün sistem kaynağı ve zaman damgası korunmuş biçimde sunulması için davalıya HMK m.219 uyarınca kesin süre verilmesini; ibrazdan kaçınmanın HMK m.220 çerçevesinde değerlendirilmesini talep ederiz.”

Bu paragraf hazır dava dilekçesi değildir; somut sistem, taraf, dönem ve ispat konusuna uyarlanmalıdır.

Çalışma süresi neden hafta hafta ve dönemlere ayrılarak hesaplanmalıdır?

Fazla çalışma kural olarak haftalık ölçülür. Bir ayın toplam saatini dört veya 4,33’e bölmek; izin, rapor, tatil, vardiya değişikliği ve yoğunluk farklarını örtebilir. Her hafta için:

1. iş günleri,
2. işe başlama ve bitiş,
3. gerçek ara dinlenmesi,
4. nöbet ve fiilî icap çağrısı,
5. kontrollü alan ve genel iş ayrımı,
6. bordroda ödenen saat ve tutar

ayrı satırda gösterilmelidir.

Hafta bazlı örnek

Bu örnekte vardiya süresinin ara dinlenmesini içerip içermediği önemlidir. Eğer “7 saat” zaten net çalışma ise dinlenme ikinci kez düşülemez. Çizelge net/brüt süre tanımını açıkça yazmalıdır. Net 37,5 saat kapsamdaki çalışma doğrulanırsa 35 saatin üzerindeki 2,5 saat fazla çalışma hesabına girer. Salı ve perşembe günleri günlük 7,5 saat sınırı da ayrıca ihlal edilmiştir.

Denkleştirme ile sonraki hafta kısa çalışma sınır aşımını silebilir mi?

Genel iş hukukunda koşulları varsa denkleştirme yapılabilir. Ancak sağlık kuralları bakımından günlük azamî süre ve 3153 sayılı Kanundaki özel haftalık 35 saat, koruyucu sınırlardır. Bir hafta 45, sonraki hafta 25 saat çalıştırarak ortalamayı 35’e indirmek, ilk haftadaki radyasyon maruziyetini ve günlük sınır ihlalini geriye dönük ortadan kaldırmaz. Bu tür bir planın hukuka uygunluğu genel denkleştirme mantığıyla varsayılmamalıdır.

Eski ve yeni mevzuat hangi tarihlere uygulanır?

Çalışma süresi ile sağlık izni tarihçesi aynı değildir. İki ayrı zaman çizelgesi kullanılmalıdır.

Çalışma süresi ve fazla çalışma zaman çizelgesi

1939 Nizamnamesinin 25.06.2021’de kaldırılmış olması, 3153 Ek m.1’de 2010’dan beri bulunan haftalık 35 saat kuralını kaldırmamıştır.

Sağlık/şua izni zaman çizelgesi

Fazla çalışma raporunda 2010 sınırı; şua izni raporunda 2021–2023 geçişi kullanılmalıdır. Bütün çalışma dönemine tek formül uygulanması hatalıdır.

İşçi, memur ve sözleşmeli personel için sonuç aynı mıdır?

Maddî 35 saat koruması statüler arasında ortaklaşabilir; ancak ücret, başvuru, görevli yargı ve süreler farklıdır.

Kamu görevlisinde “35 saat aşıldı, İş Kanunu m.41 uyarınca %50 ücret” sonucu otomatik kurulamaz. İdarî personel rejiminde nöbet ve fazla çalışmanın hangi düzenlemeye göre ücret veya izin doğurduğu; kuruma başvuru tarihi ve İYUK süreleri ayrıca belirlenmelidir.

Fazla çalışma, şua izni ve prim için dava öncesi ne yapılmalıdır?

İşçi için adım adım yol haritası

1. Statü ve kapsamı belirleyin. İş sözleşmesi, SGK, görev tanımı, cihaz ve alan kayıtlarını toplayın.
2. Hafta bazlı tablo kurun. Vardiya, nöbet, çağrı ve gerçek dinlenmeleri hafta hafta işleyin.
3. Dijital veriyi koruyun. HBYS/PACS/RIS/cihaz loglarının silinmemesi için yazılı talepte bulunun; hasta verisini gereksiz kopyalamayın.
4. Bordro ve banka karşılaştırması yapın. Fazla çalışma, nöbet ve prim tahakkuklarının adını, saatini ve tutarını eşleştirin.
5. Şua iznini ayrı hesaplayın. İlgili sağlık izni dönemine göre dört hafta veya EK-2 hesabı yapın.
6. Yazılı düzeltme talebi düşünün. İş ilişkisi sürüyorsa çalışma planının 35/günlük sınırlarla uyumlu hâle getirilmesini ve doğmuş izinlerin kullandırılmasını isteyin.
7. Arabuluculuk başvurusunda talepleri ayrı adlandırın. Fazla çalışma, şua/sağlık izni alacağı, prim, nöbet, yıllık izin ve tazminat aynı ifadeye sıkıştırılmamalıdır.
8. İş mahkemesinde delil celbi isteyin. İşverenin elindeki sistem ve ücret kayıtlarını somut veri alanlarıyla belirtin.

Arabuluculuk talep örneği

“3153 sayılı Kanun Ek m.1 kapsamındaki iyonlaştırıcı radyasyon çalışmalarında haftalık 35 saati ve günlük sağlık sınırını aşan fiilî çalışmaların; garanti ücret, iş başına prim/hak ediş, nöbet tahakkuku ve önceki ödemeler ayrı ayrı incelenerek zamlı fazla çalışma ücretinin ödenmesi; ayrıca kullandırılmamış sağlık/şua izni ücretinin bağımsız alacak olarak hesaplanması talebidir.”

Başvuruda tarih aralığı, işverenler ve talepler somutlaştırılmalıdır. Genel “tüm işçilik alacakları” ifadesi dava şartı ve hak saklama tartışması yaratabilir.

Bilirkişi raporunda hangi hatalar kontrol edilmelidir?

• [ ] 30.01.2010 öncesi ve sonrası ayrılmış mı?
• [ ] 2010 sonrası özel eşik 35 saat mi, yanlışlıkla 45 saat mi?
• [ ] Günlük 7,5 saat aşımı ve haftalık aşım ayrı gösterilmiş mi?
• [ ] Aynı süre günlük ve haftalık hesapta iki kez ücretlendirilmiş mi?
• [ ] Vardiya süresi net mi brüt mü; ara dinlenmesi ikinci kez mi düşülmüş?
• [ ] Nöbet/icap çağrıları telefon, kart ve sistem kaydıyla eşleştirilmiş mi?
• [ ] İlk–son işlem aralığı hazırlık, raporlama ve gerçek dinlenmeyle test edilmiş mi?
• [ ] HBYS dışında PACS/RIS/Medula ve cihaz logları incelenmiş mi?
• [ ] Saatlik ücret Y9HD E.2021/12186 doğrultusunda 210 böleniyle kontrol edilmiş mi?
• [ ] Garanti ücret 1,5; iş başı prim zam kısmı 0,5 ayrımı yapılmış mı?
• [ ] Kota primi yanlışlıkla normal çalışma ödemesi sayılmış mı?
• [ ] İmzalı veya imzasız bordro ile banka ödemesinin hukukî etkisi doğru mu?
• [ ] Ödenen fazla çalışma aynı dönem için tutar olarak mahsup edilmiş mi?
• [ ] Şua izni günleri fazla çalışma ücretine yanlışlıkla mahsup edilmiş mi?
• [ ] 2023 sonrası kontrollü alan saatleri, mükerrer kayıtlar ayıklanarak EK-2’ye taşınmış mı?
• [ ] Tanık yalnız birlikte çalıştığı dönem için mi kullanılmış?
• [ ] Belirsiz kayıtlarda varsayım ve seçenekli hesap açık mı?

İşveren ve hastane yönetimi için uyum kontrol listesi

• [ ] İyonlaştırıcı cihaz ve kontrollü alan listesi güncel mi?
• [ ] Çalışan bazlı görev ve alan matrisi oluşturuldu mu?
• [ ] Vardiya ve nöbet planı haftalık 35 ve günlük 7,5 saat sınırlarına uygun mu?
• [ ] İcap çağrısındaki fiilî giriş, işlem ve çıkış süreleri kaydediliyor mu?
• [ ] Kullanıcı hesapları kişiye özgü mü; ortak kullanıcılar kapatıldı mı?
• [ ] HBYS/PACS/RIS, cihaz ve kart saatleri senkronize mi?
• [ ] Ara dinlenmeleri gerçekten kullanılabiliyor mu?
• [ ] Bordroda normal ücret, fazla çalışma, nöbet ve prim ayrı kodlarla mı?
• [ ] Prim sistemi kota primi ile iş başı primi ayırıyor mu?
• [ ] Takvim yılı sonunda kontrollü alan fiilî saatleri EK-2’ye göre hesaplanıyor mu?
• [ ] Sağlık izni çalışma planından bağımsız, gerçek dinlenme olarak kullandırılıyor mu?
• [ ] İzinli günde sistem erişimi ve hasta işlemi engelleniyor mu?
• [ ] Log saklama süreleri dava ve denetim ihtiyacını karşılıyor mu?
• [ ] Hasta verisi ve çalışan verisi için KVKK erişim yetkileri belirlendi mi?
• [ ] Radyasyon güvenliği, işyeri hekimi ve İSG kuruluna düzenli raporlama yapılıyor mu?

Sağlık ve güvenlik riski varsa çalışan ne yapabilir?

35 saat sınırının sürekli aşılması yalnız ücret sorunu değildir. Kişisel doz, koruyucu ekipman, alan sınıflandırması veya sağlık izlemi yönünden ciddi ve yakın tehlike bulunuyorsa 6331 sayılı Kanun m.13 kapsamındaki çalışmaktan kaçınma usulü ayrıca değerlendirilebilir.

Çalışan doğrudan ve belgesiz biçimde işe gitmemeyi tercih etmemelidir. İSG kuruluna; kurul yoksa işverene yazılı başvuru, işyeri hekimi ve radyasyon güvenliği kayıtları, acil ve önlenemez tehlike koşulları ile resmî denetim kanalları somutlaştırılmalıdır. Haklı fesih veya devamsızlık sonucu her olayda otomatik değildir.

Güneş & Güneş Hukuk Bürosunun bu dosyalardaki çalışma yöntemi

Güneş & Güneş Hukuk Bürosunun hukukî değerlendirme yaklaşımında radyasyon çalışma süresi dosyası dört ayrı çizelge üzerinden kurulur:

1. Kapsam çizelgesi: cihaz, alan, görev, dozimetri ve statü,
2. Zaman çizelgesi: hafta, gün, vardiya, nöbet, icap, işlem ve dinlenme,
3. Ücret çizelgesi: garanti ücret, iş başı prim, kota primi, nöbet ve bordro mahsubu,
4. İzin çizelgesi: eski dört haftalık dönem, 2022–2023 geçişi ve güncel EK-2.

Bu yöntem, aynı hastane kayıtlarının farklı hukukî sorular için yanlış veya mükerrer kullanılmasını önlemeyi amaçlar. Dosyanın koşullarına göre sunulabilecek çalışmalar şunlardır:

• çalışan statüsü ve 3153 kapsam analizi,
• hafta bazlı çalışma ve fazla ücret hesabı,
• prim ve bordro tahakkuk denetimi,
• HBYS/PACS/RIS/cihaz logu delil planı,
• şua/sağlık izni hesabının ayrı kurulması,
• arabuluculuk talep kapsamı ve dava stratejisi,
• kamu görevlileri için kurum başvurusu ve idarî yargı süresi analizi,
• bilirkişi raporuna teknik ve hukukî itiraz.

Her dosyada çalışma dönemi, statü, cihaz, alan, kayıt ve ödeme sistemi farklıdır; sonuç garantisi verilemez.

Sık yapılan hatalar ve hukukî gerçekler

Sık sorulan sorular

Radyoloji teknikeri haftada en fazla kaç saat çalışır?

İyonlaştırıcı radyasyonla teşhis, tedavi veya araştırma yapılan yer ve işlerde fiilen çalışıyorsa haftalık özel süre 35 saattir. Görev yalnız MR veya ultrason gibi iyonlaştırıcı olmayan işlerden oluşuyorsa kapsam ayrıca değerlendirilir.

Radyasyon çalışanı 24 saat nöbet tutabilir mi?

24 saatlik nöbet etiketi tek başına hukuka uygunluk sağlamaz. Günlük 7,5 saatlik sağlık sınırı, haftalık 35 saat, gerçek dinlenme, nöbetin hangi bölümünde iyonlaştırıcı iş yapıldığı ve statüye özgü kurallar birlikte incelenmelidir.

İcap nöbetinde hastaneye gittiğim süre 35 saate eklenir mi?

Çağrı üzerine hastanede kapsamdaki işi fiilen yaptığınız süre, hazırlık ve zorunlu sonlandırma süresiyle birlikte kayıtlarla değerlendirilir. Mülga 2012 Yönetmeliği bunu açıkça düzenliyordu; güncel sistemde de nöbet 35 saat sınırını aşamaz.

Evde icap beklediğim sürenin tamamı fazla mesai midir?

Her olayda otomatik değildir. Müdahale süresi, çağrı sıklığı, hareket serbestisine getirilen kısıt ve personel statüsü önemlidir. Kamu personeline ilişkin idarî yargı kararları işçi davasına doğrudan aktarılmamalıdır.

35 saati aşan çalışma %50 zamlı mı hesaplanır?

Yargıtay’ın radyasyon çalışanlarına ilişkin kararlarında 35 saati aşan çalışma %50 zamlı fazla çalışma olarak hesaplanmaktadır. Garanti ücret ve prim modeli varsa bileşenler ayrı ele alınır.

Saatlik ücret 210’a mı bölünür?

Yargıtay 9. HD, E.2021/12186, K.2022/528 sayılı karar 210 bölenini kullanmıştır. 175/174,99 görüşü internet ve öğretide tartışılabilse de aynı düzeyde doğrudan Yargıtay desteği varmış gibi sunulmamalıdır.

Prim alıyorsam fazla çalışma isteyemez miyim?

İsteyebilirsiniz; primin amacı ve hesabı belirlenir. İş başı prim normal işin karşılığını içeriyorsa prim bileşeninde yalnız %50 zam farkı; garanti ücrette 1,5 hesap gündeme gelebilir. Kota primi farklıdır.

Fazla çalışma ücreti ödenirse 35 saat aşılabilir mi?

Hayır. Ücret ödeme borcu ile sağlık nedeniyle çalışma yasağı farklıdır. Ücretin ödenmesi iş sağlığı ihlalini ve dinlenme hakkını ortadan kaldırmaz.

Fazla çalıştığım saatler 2023 sonrası şua iznine eklenir mi?

Kontrollü alanda veya mobil iyonlaştırıcı cihazla fiilen yapıldığı doğrulanıyorsa EK-2 fiilî saat hesabına alınması gerektiği güçlü yorumdur. Aynı kayıtlar tekilleştirilir ve izin 30 günü geçmez. Doğrudan yerleşik 2023 sonrası içtihat sınırlıdır.

İlk ve son hasta saati fazla çalışmayı kanıtlar mı?

Güçlü bir dijital delildir; fakat tek başına her zaman yeterli değildir. Hazırlık, raporlama, diğer sistemler, ortak kullanıcı, ara dinlenmesi ve saat senkronu kontrol edilmelidir.

İmzalı bordro fazla çalışma davasını engeller mi?

İmzalı ve ihtirazî kayıtsız bordro güçlü delildir. Bordroda belirli fazla çalışma tahakkuku varsa daha fazlası kural olarak yazılı delille ispatlanmak durumunda kalabilir. İmzasız bordro, banka ödemesi ve kayıtlar birlikte değerlendirilir; somut içtihat ve dönem incelenmelidir.

Şua izni kullandım; fazla çalışma talebim biter mi?

Hayır. Gerçekten kullanılan şua izni koruyucu izin hakkını karşılar. Daha önceki haftalarda yapılan 35 saat üstü çalışma ücretini kendiliğinden ortadan kaldırmaz.

Kamu hastanesindeki memur iş mahkemesine mi gider?

Kural olarak hayır. Önce kuruma başvuru ve ardından idarî yargı yolu gündeme gelir. Alt işveren işçisi ise arabuluculuk ve iş mahkemesi rejimindedir. Statü ilk adımdır.

Sonuç

Radyasyonla çalışmada 35 saat, sıradan bir sözleşmesel haftalık süre değil; çalışan sağlığını koruyan özel kanun sınırıdır. Vardiya, nöbet, icap, prim veya hasta yoğunluğu bu sınırı genişletmez. Günlük 7,5 saatlik sağlık sınırı da ayrıca uygulanır.

İşverenin koruyucu yasağa rağmen fazla çalışma yaptırması ücret borcunu ortadan kaldırmaz. Yargıtay, 30.01.2010 sonrası 35 saati aşan çalışmayı fazla çalışma olarak kabul etmekte; garanti ücret, iş başı prim, kota primi ve önceki ödemeleri ayrı hesaplatmaktadır.

Şua/sağlık izni ise fazla çalışmadan farklıdır. 2023 sonrası kontrollü alandaki fiilî saatler EK-2’ye göre 1–30 gün izin doğurur. Aynı fiilî çalışma hem 35 saat aşımını hem sağlık izni saatini etkileyebilir; fakat her hak kendi amacı ve formülüyle hesaplanmalıdır.

Doğru dosya, görev unvanından değil cihaz–alan–fiilî iş–zaman–ücret–izin zincirinden kurulur. HBYS/PACS/RIS ve ilk–son işlem kayıtları önemli olmakla birlikte gerçek ara dinlenmesi, mobil cihazlar, çağrı kayıtları ve kullanıcı güvenilirliğiyle çapraz kontrol edilmelidir.

Nihai hukukî ilke: Önce hangi çalışmanın 3153 kapsamına girdiği belirlenir; sonra her hafta fiilî süre, her ücret bileşeni ve her sağlık izni dönemi ayrı hesaplanır. Koruyucu çalışma sınırı, fazla çalışma ücreti ve şua izni birbirine mahsup edilerek ortadan kaldırılamaz.

Gizlilik ve hukukî bilgilendirme

Güneş & Güneş Hukuk Bürosuyla paylaşılan çalışma, ücret ve sağlık kayıtları; avukatlık meslek sırrı, gizlilik yükümlülüğü ve kişisel verilerin korunması mevzuatı kapsamında değerlendirilir. Hasta verileri güvenli olmayan kanallardan paylaşılmamalıdır.

Bu makale genel hukukî bilgilendirme amacı taşır. Personel statüsü, çalışma dönemi, cihazın niteliği, kontrollü alan, vardiya, prim sistemi, bordro ve dijital kayıtlar incelenmeden hukukî görüş veya sonuç garantisi oluşturmaz.

Resmî, yargısal ve akademik kaynaklar

Resmî mevzuat ve kurum kaynakları

• 3153 sayılı Kanun — Sağlık Bakanlığı
• 13.04.2023 tarihli İyonlaştırıcı Radyasyon Yönetmeliği
• 26.04.2022 tarihli önceki Yönetmelik
• 25.06.2021 tarihli 4144 sayılı Cumhurbaşkanı Kararı
• 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu
• ÇSGB — iş hukuku sık sorulan sorular
• ÇSGB — İSG sık sorulan sorular; 7,5 saat ve fazla çalışma yasağı

Yargı kararları

• AYM, E.2010/29, K.2010/90, 16.07.2010
• Yargıtay 9. HD, E.2016/972, K.2019/9865, 06.05.2019
• Yargıtay 22. HD, E.2013/27399, K.2014/35490, 15.12.2014
• Yargıtay 22. HD, E.2016/5319, K.2017/16656, 11.07.2017
• Yargıtay 9. HD, E.2021/12186, K.2022/528, 18.01.2022
• Yargıtay 9. HD, E.2024/361, K.2024/3795, 28.02.2024
• Yargıtay 9. HD, E.2024/8203, K.2024/11882, 17.09.2024; kullanıcı tarafından sunulan tam karar metni ve 3153 bağlantılı karar dizini.

Akademik kaynaklar

• Miraç Şamil Pekşen, “İş Hukuku Boyutuyla Şua İzni”, Çalışma ve Toplum, 2025/4, S.87, s.1913–1942, DOI ve açık metin.
• Samet Can Olgaç, “İş Hukukunda Şua İzin Alacağı Üzerine Yargıtay Kararları Işığında Genel Bir Değerlendirme”, TBB Dergisi, 2015/117, s.333–358.
• Seçil Barlaz Us, Okan Us, “Türkiye’de Radyasyon Çalışanlarının Mevzuattan Kaynaklanan Hakları”, Sağlık ve Hemşirelik Yönetimi Dergisi, 2020, açık metin.