Menfi Tespit ve İstirdat Davaları
Kişi, kambiyo senedi nedeniyle borçlu olmadığının tespiti için menfi tespit davası açabilir. Borcun icra tehdidi altında ödenmiş olması hâlinde koşullarına göre istirdat davası gündeme gelebilir. Senedin sahte olması, yetkisiz imza, bedelsizlik, teminat amacı, borcun ifası, takas, ibra veya temel sözleşmenin geçersizliği gibi nedenler bu davalarda ileri sürülebilir.
İncelemede:
- Senet ile temel borç ilişkisi
- Takipten önce veya sonra dava açılması
- Ödemenin yapılıp yapılmadığı
- İspat yükü ve yazılı deliller
- Hamilin taraf sıfatı ve senedi edinme koşulları
- Kişisel ve senet metninden anlaşılan defiler
- Takibin durdurulması için geçici hukukî koruma
- Teminat ve ölçülülük
- Dava şartı arabuluculuk
- İstirdat süresi ve talep kalemleri
değerlendirilir. Menfi tespit davası açılması icra takibini kendiliğinden durdurmaz; geçici koruma talebi kanuni koşullar içinde ayrıca ele alınmalıdır.
İspat, Belge İncelemesi ve Mali Kayıtlar
Kambiyo senetleri soyut borç ikrarı ve şekle bağlılık özellikleri taşısa da birçok uyuşmazlık temel ilişki, ödeme ve senedin veriliş amacına ilişkin deliller üzerinden çözülür.
Başlıca deliller:
- Çek, bono veya poliçenin aslı
- Sözleşme, sipariş, fatura, irsaliye ve teslim belgesi
- Banka dekontu, hesap hareketi ve çek görüntüsü
- Cari hesap ekstresi ve mutabakat
- Ticari defter ve dayanak belgeler
- İhtarname, KEP, e-posta ve mesaj kayıtları
- Senet teslim veya iade tutanakları
- Teminat ve ödeme planı kayıtları
- İmza sirküleri, temsil kararı ve ticaret sicili kayıtları
- İbraz, protesto ve karşılıksız işlem belgeleri
- İcra dosyası ve tebligat evrakı
- Kamera, kargo, erişim ve teslim kayıtları
- Grafolojik ve belge inceleme raporları
- Mali müşavir ve bilirkişi incelemeleri
Senet üzerinde yapılacak teknik incelemenin sağlıklı yürütülebilmesi için asıl belgenin korunması, üzerine yeni işaret konulmaması ve muhafaza sürecinin kayıt altına alınması önemlidir.
Dava Şartı Arabuluculuk ve Görevli Mercinin Belirlenmesi
Kıymetli evrak uyuşmazlıklarında her başvuru arabuluculuğa tabi değildir. Ticari dava niteliğindeki alacak, tazminat, itirazın iptali, menfi tespit ve istirdat taleplerinde kanuni istisnalar saklı kalmak üzere dava şartı arabuluculuk gündeme gelebilir. Buna karşılık kambiyo takibine özgü icra mahkemesi itiraz ve şikâyetleri, zayi nedeniyle iptal talepleri ve ceza şikâyetleri farklı usullere tabidir.
Görev ve başvuru yolu belirlenirken:
- Uyuşmazlığın kambiyo senedinden mi temel ilişkiden mi doğduğu
- Tarafların tacir, tüketici veya başka bir sıfatı
- Talebin para alacağı, tespit, iptal, istirdat veya ceza şikâyeti niteliği
- Asliye ticaret, tüketici, icra hukuk veya icra ceza mahkemesinin görevi
- Yetki sözleşmesi ve tahkim şartı
- Dava şartı arabuluculuk
- Takip ve dava arasındaki bağlantı
incelenir. Yanlış mercie veya yanlış usulle başvuru, kısa süreli hakların kaybına neden olabilir.
Takipten Önce ve Sonra Geçici Koruma Farklıdır
İİK m.72 çerçevesinde takipten önce açılan menfi tespit davasında koşulları varsa teminat karşılığında takibin durdurulması istenebilir. Takip başladıktan sonra açılan davada ise aynı madde kapsamında takibin durdurulmasına karar verilemez; koşulları ve teminatı sağlanarak icra veznesindeki paranın alacaklıya ödenmemesi istenebilir. Diğer özel usul yolları dosyaya göre ayrıca incelenir.
Ödeme yapıldıysa hangi yol kullanılabilir?
İİK m.72 kapsamındaki istirdatta, borçlu olunmayan paranın icra tehdidi altında ödenmesi ve ilgili koşullar araştırılır. Bu hükme dayalı davada ödeme tarihinden başlayan bir yıllık süre önemlidir. İcra dışındaki her ödeme aynı kurala bağlanamaz. Devam eden menfi tespit davasında ödeme yapılmasının davanın niteliğine etkisi ayrıca değerlendirilir.
Ticari menfi tespitte arabuluculuk
TTK m.5/A ve 7445 sayılı Kanun değişikliği uyarınca 1 Eylül 2023 ve sonrasında açılan, konusu bir miktar para olan ticari menfi tespit ve istirdat davalarında dava şartı arabuluculuk değerlendirilmelidir. İcra mahkemesindeki özel itiraz ve şikâyetlere aynı usul uygulanmaz. Acil koruma ve başvuru süreleri ayrıca planlanır.
İspatı dosyanın başında hazırlayın
Senedin düzenlenme sebebi, hamilin konumu, teslim, ödeme ve devir kayıtları birlikte incelenir. İspat yükü yalnız “davacı” veya “davalı” olma sıfatından hareketle bütün dosyalarda aynı kabul edilemez.