Fatura ile Temel Ticari İlişkinin Birlikte İncelenmesi
Fatura, ticari işletme kapsamında satılan mal, yapılan iş veya sağlanan menfaat karşılığında düzenlenen önemli bir ticari belgedir. Ancak fatura, kural olarak kendisini doğuran sözleşmeden ve ifadan bağımsız değerlendirilmez. Taraflar arasında daha önce kurulmuş bir sözleşme veya fiilî ticari ilişki bulunup bulunmadığı; siparişin verilip verilmediği; malın teslimi ya da hizmetin ifası; miktar, birim fiyat, vade ve ödeme koşulları ayrıca belirlenmelidir.
Fatura uyuşmazlığında özellikle:
- Yazılı sözleşme, teklif ve sipariş formu
- Tarafların önceki ticari uygulaması
- Faturanın düzenlenme ve gönderilme tarihi
- Faturanın alıcıya ulaştığını gösteren kayıt
- İrsaliye, teslim, taşıma ve depo kayıtları
- Hizmet kabulü, iş bitirme veya hakediş belgeleri
- Faturadaki miktar, bedel, iskonto, vergi ve vade kayıtları
- İade, fiyat farkı ve kur farkı faturaları
- Ödeme, avans, mahsup ve takas işlemleri
- Ticari defter ve cari hesap kayıtları
- E-posta, KEP ve kurumsal sistem yazışmaları
- İtirazın kapsamı ve karşı tarafa ulaştırılma biçimi
birlikte değerlendirilir. Yalnızca faturanın düzenlenmiş olması, faturadaki malın teslim edildiğini veya hizmetin sözleşmeye uygun şekilde ifa edildiğini her durumda tek başına ispatlamaz. Buna karşılık faturanın karşı tarafın ticari defterlerine kaydedilmesi, kısmen ödenmesi, teslim belgeleriyle doğrulanması veya sonraki yazışmalarda kabul edilmesi, diğer delillerle birlikte önem taşıyabilir.
Faturaya İtiraz ve Sekiz Günlük Sürenin Hukukî Etkisi
Türk Ticaret Kanunu uyarınca faturayı alan kişi, aldığı tarihten itibaren sekiz gün içinde faturanın içeriğine itiraz etmezse bu içeriği kabul etmiş sayılır. Sürenin uygulanabilmesi için faturanın alındığı tarih belirlenebilmelidir. Fiziki teslim kaydı, KEP iletisi, e-Fatura sistemi kayıtları, kurumsal e-posta ve diğer elektronik bildirim verileri bu incelemede önem taşıyabilir.
Sekiz günlük sürenin sonuçları değerlendirilirken şu ayrımlar korunmalıdır:
- İtiraz süresi, faturanın düzenlenme tarihinden değil kural olarak alındığı tarihten itibaren değerlendirilir.
- Süresinde itiraz edilmemesi, fatura içeriğine ilişkin kanuni karine doğurabilir; bu karine mutlak ve aksi ispatlanamaz nitelikte değildir.
- Faturaya sessiz kalınması, taraflar arasında hiç kurulmamış bir sözleşmeyi tek başına kurmaz.
- Malın teslimi veya hizmetin fiilen yerine getirilmesi gerektiğinde ayrıca ispatlanmalıdır.
- Faturanın mevcut sözleşmeden farklı yeni hükümler, cezai şart veya vade farkı içermesi ayrıca değerlendirilir.
- Süresi geçtikten sonra yapılan itiraz, uyuşmazlıkta tamamen değersiz hâle gelmez; ancak ispat durumu ve kanuni karine bakımından sonuç doğurabilir.
- Faturanın yalnız bir kısmına, miktara, bedele, vadeye veya ifanın niteliğine itiraz edilebilir.
- E-Fatura sistemindeki “ret” veya “uygulama yanıtı” ile Türk Ticaret Kanunu anlamındaki fatura itirazının kapsamı ve ispatı somut sisteme ve işleme göre ayrıca incelenmelidir.
İtirazın noter, KEP, iadeli taahhütlü mektup, güvenli elektronik imzalı bildirim veya karşı tarafa ulaştığı ispatlanabilen başka bir yöntemle yapılması; itiraz konusu faturanın numarası, tarihi, bedeli ve itiraz nedenlerinin açıkça gösterilmesi ispat güvenliği bakımından önemlidir.
Teyit Mektubu ile Mutabakat Yazısının Ayrılması
Telefon, elektronik iletişim aracı veya sözlü görüşmeyle kurulan sözleşme ya da yapılan açıklamaların içeriğini doğrulamak amacıyla gönderilen teyit yazısı, Türk Ticaret Kanunu’nda özel olarak düzenlenmiştir. Teyit yazısını alan kişinin, aldığı tarihten itibaren sekiz gün içinde itiraz etmemesi, yazının önceki sözleşme veya açıklamaya uygun olduğu yönünde kanuni sonuç doğurabilir.
Teyit mektubu değerlendirilirken:
- Önceden kurulmuş bir sözleşme veya yapılmış açıklama bulunup bulunmadığı
- Yazının yeni bir teklif mi yoksa önceki anlaşmanın teyidi mi olduğu
- Gönderen ve alan kişilerin temsil yetkisi
- Belgenin gönderilme ve alınma tarihi
- İtirazın süresi, içeriği ve ulaştığının ispatı
- Yazının fiyat, miktar, vade, teslim veya yetki şartını değiştirip değiştirmediği
- KEP, güvenli elektronik imza, kurumsal e-posta ve sistem kayıtları
- Tarafların teyit yazısından sonraki fiilî uygulaması
incelenir. Teyit mektubu, bir sözleşmenin veya önceki açıklamanın içeriğini doğrulamaya yöneliktir; dönem sonu muhasebe bakiyesini karşılaştıran mutabakat mektubuyla aynı belge değildir. Bir tarafın tek yanlı olarak yeni yükümlülükler eklediği yazı da sırf “teyit” başlığını taşıdığı için bütün içeriğiyle bağlayıcı hâle gelmez.
Mal Teslimi ve Hizmet İfasının İspatı
Fatura ile ticari defter kaydı, temel edimin ifasını her durumda tek başına göstermez. Mal teslimi veya hizmetin yerine getirildiği iddiası, işin niteliğine uygun objektif kayıtlarla desteklenmelidir.
Başlıca ispat araçları:
- Sevk ve taşıma irsaliyesi
- İmzalı teslim tutanağı
- Depo giriş ve çıkış kayıtları
- Kargo ve lojistik kayıtları
- Araç takip ve teslim konumu verileri
- Sipariş ve satın alma onayı
- Hizmet kabul veya iş bitirme tutanağı
- Hakediş, metraj ve saha kayıtları
- Kullanıcı hesabı, erişim ve sistem kayıtları
- Fotoğraf, video ve zaman bilgili dijital kayıtlar
- E-posta, KEP ve kurumsal mesajlaşma kayıtları
- Üçüncü kişi veya alt yüklenici kayıtları
- Sonraki satış, kullanım veya tüketim kayıtları
Teslim belgesindeki imzanın kime ait olduğu ve imzalayan kişinin teslim almaya yetkili bulunup bulunmadığı ayrıca incelenmelidir. Malın teslim alınması; miktar, kalite, ayıp veya sözleşmeye uygunluk konusundaki bütün savunmaların ortadan kalktığı anlamına gelmez.
Fatura İtirazını Dosyaya Nasıl Hazırlıyoruz?
İtirazın hangi kaleme yöneldiğini, faturanın nasıl ve ne zaman alındığını, önceki sözleşmeyi ve teslim belgelerini birlikte inceliyoruz. Bildirim yöntemi ve kapsamı belirlenirken borcun tamamının mı yoksa belirli bir tutarın mı tartışıldığı ayrıştırılır.
Süre hesabında hangi tarih önemlidir?
TTK m.21/2’deki sekiz gün, faturanın alınmasına bağlanır. Teyit mektubunda da m.21/3 kapsamında alınma tarihi önemlidir. Düzenleme, gönderme, sisteme ulaşma ve okunma tarihlerini ayrı kaydedin. Sürenin hesabı ve somut bildirim yöntemi belge üzerinden değerlendirilmelidir.
İade faturası her itirazın yerini tutar mı?
İade faturası düzenlenmesi ile karşı tarafa hukukî itirazın ulaştırılması aynı işlem değildir. İadenin sebebi, malın gerçekten geri gönderilip gönderilmediği, bildirimin içeriği ve alındığına ilişkin deliller birlikte incelenir. Ayıplı veya eksik ifaya ilişkin bildirimler de yalnız fatura itirazına indirgenmez.
Yeni şartların faturaya yazılması
Önceden kararlaştırılmamış vade farkı, cezai şart veya yetki kaydının faturada bulunması, bunların her olayda sözleşme hükmü hâline geldiği anlamına gelmez. Temel anlaşma ve sonraki kabul davranışları ayrıca değerlendirilir.