Kanuni Cari Hesap Sözleşmesi ile Açık Hesap İlişkisinin Ayrılması
Ticari uygulamada “cari hesap” ifadesi çoğu kez taraflar arasındaki bütün alışverişlerin muhasebe hesabında izlenmesi anlamında kullanılmaktadır. Oysa Türk Ticaret Kanunu anlamındaki cari hesap sözleşmesi, tarafların belirli bir dönem boyunca karşılıklı alacaklarını ayrı ayrı istemekten vazgeçerek bunları hesap kalemleri hâlinde kaydetmeyi ve dönem sonunda çıkacak bakiyeyi talep etmeyi yazılı biçimde kararlaştırdıkları özel bir sözleşmedir.
Bu nedenle:
- Muhasebe programında “120 Alıcılar” veya “320 Satıcılar” hesabı bulunması tek başına kanuni cari hesap sözleşmesi oluşturmaz.
- Kanuni cari hesap sözleşmesinin yazılılık koşulu ve kapsamı incelenmelidir.
- Yazılı cari hesap sözleşmesi yoksa tarafların ilişkisi açık hesap veya faturaya dayalı sürekli ticari ilişki niteliğinde olabilir.
- Kanuni cari hesapta hesap devresi boyunca münferit kalemlerin talep edilebilirliği ile dönem sonu bakiyesi farklı kurallara tabidir.
- Açık hesapta her fatura, teslim, ödeme, iade ve mahsup kendi hukukî sebebiyle incelenir.
- İcra takibinde ve dava dilekçesinde alacağın “cari hesap”, “açık hesap” veya belirli faturalar olarak gösterilmesi, incelemenin kapsamını etkileyebilir.
- Takip dayanağı ve dava sebebi, sonradan alacağın niteliğini değiştirecek biçimde belirsiz bırakılmamalıdır.
Yanlış nitelendirme; hangi işlemlerin davaya konu olduğu, ödemelerin hangi borca mahsup edileceği, zamanaşımı, faiz, arabuluculuk başvurusunun kapsamı ve bilirkişi incelemesinin sınırları bakımından hak kaybına neden olabilir.
Hesap Devresi, Bakiye ve Cari Hesaba İtiraz
Kanuni cari hesap sözleşmesinde hesap devresi sonunda alacak ve borç kalemleri arasındaki fark belirlenir. Sözleşmede veya ticari teamülde hesap devresi düzenlenmemişse kanundaki tamamlayıcı hükümler uygulanabilir. Bakiyeyi gösteren cetvelin gönderilmesi ve buna itiraz edilip edilmemesi, bakiye kabulü bakımından özel sonuçlar doğurabilir.
Türk Ticaret Kanunu anlamındaki bakiye cetveline itiraz bakımından:
- Cari hesap sözleşmesinin yazılı ve geçerli olup olmadığı
- Hesap devresinin başlangıç ve bitiş tarihi
- Cetvelin içeriği ve hangi kalemleri kapsadığı
- Cetveli gönderen ve alan kişilerin temsil yetkisi
- Cetvelin alındığı tarihin ispatı
- Kanunda öngörülen bir aylık itiraz süresi
- İtirazın şekli, içeriği ve karşı tarafa ulaştırılması
- Önceki dönemden devreden bakiye
- Faiz, komisyon, masraf ve vergi kalemleri
- Bakiye kabulünün sonraki dönem işlemlerine etkisi
incelenir. Uygulamadaki her cari hesap ekstresi veya aylık mutabakat yazısı, Türk Ticaret Kanunu’nun cari hesap hükümleri anlamında bakiye cetveli değildir. Belgenin hukukî niteliği, taraflar arasındaki sözleşme ve gönderilme amacıyla birlikte belirlenmelidir.
Cari Hesap Ekstresi ve Muavin Hesap Uyuşmazlıkları
Cari hesap ekstresi veya muavin hesap dökümü, belirli bir tarafla ilgili muhasebe hareketlerini özetler. Bu dökümler bakiyenin başlangıç noktasını gösterebilir; ancak dayanak belgeler incelenmeden yalnız son bakiyeye dayanılarak sağlıklı sonuca ulaşılamaz.
İncelemede:
- Açılış ve devir bakiyesi
- Fatura ve belge numarası
- Borç ve alacak yönlü kayıtlar
- Tahsilat ve tediye hareketleri
- Avans, depozito ve teminat kayıtları
- İade, iskonto, fiyat farkı ve kur farkı
- Virman ve mahsup işlemleri
- Çek, bono ve kredi kartı tahsilatları
- Tahsil edilen veya iade edilen kıymetli evrak
- Aynı belgenin mükerrer kaydı
- Yanlış cari karta işlenen hareketler
- Kapanış ve sonraki yıla devir işlemleri
- Tarafların ekstreleri arasındaki farkın kaynağı
tespit edilir. Bilirkişi incelemesinin yalnız muhasebe bakiyesi bildiren bir rapora dönüşmemesi; uyuşmazlık konusu işlemlerin sözleşme, teslim, ödeme ve itiraz belgeleriyle tek tek eşleştirilmesi gerekir.
Ödeme, Mahsup, Takas, İade ve Düzeltme Kayıtları
Taraflar arasında birden fazla borç ve alacak kalemi bulunduğunda yapılan ödemenin hangi borca ilişkin olduğu önem kazanır. Dekont açıklaması, makbuz, ödeme talimatı, cari hesap kaydı ve tarafların beyanları birlikte değerlendirilmelidir.
Uyuşmazlığa konu olabilecek başlıca işlemler:
- Açıklamalı veya açıklamasız banka ödemeleri
- Kasa tahsilatı ve makbuzlar
- Avans ve sipariş ödemeleri
- Çek veya bono ile ödeme
- Takas ve mahsup anlaşmaları
- Alacağın devri ve borcun üstlenilmesi
- İade edilen mal ve iade faturası
- Fiyat farkı, vade farkı ve kur farkı
- Prim, iskonto ve ciro primi
- Teminat kesintisi ve depozito
- Üçüncü kişi tarafından yapılan ödeme
- Mükerrer veya yanlış hesaba işlenen ödeme
Ödeme kaydının ticari defterde bulunması, ödemenin tartışılan faturaya mahsup edildiğini tek başına göstermeyebilir. Ödemenin hangi borç için yapıldığı açık değilse sözleşme, ödeme açıklaması, tarafların bildirimi ve kanuni mahsup kuralları birlikte incelenmelidir.
Ticari Faiz, Vade Farkı ve Yabancı Para Alacakları
Fatura ve cari hesap uyuşmazlıklarında faiz türü ve başlangıç tarihi, talep edilen ana para kadar önemlidir. Sözleşmesel faiz, ticari temerrüt faizi, avans faizi, vade farkı, kur farkı ve yabancı para alacağı aynı kavramlar değildir.
Değerlendirmede:
- İşlemin ticari niteliği
- Tarafların tacir sıfatı
- Sözleşmedeki faiz ve vade hükümleri
- Faturadaki tek taraflı kayıtların sözleşmeyle uyumu
- Muacceliyet ve temerrüt tarihi
- İhtarın şekli ve tebliği
- Kısmi ödeme ve faiz hesabı
- Yabancı para borcunda ödeme ve kur seçeneği
- Cari hesapta faiz ve hesap devresi
- Bileşik faizin kanuni sınırları
- Vergi ve masraf kalemleri
incelenir. Faiz oranları ve parasal sınırlar zaman içinde değişebildiğinden dava veya takip tarihi itibarıyla yürürlükte bulunan düzenlemeler ayrıca kontrol edilmelidir.
Cari Hesap Uyuşmazlığında Çalışma Yaklaşımımız
Önce ilişkinin yazılı cari hesap sözleşmesine mi, açık hesaba mı dayandığını belirliyoruz. Ardından başlangıç bakiyesi, faturalar, ödemeler, iadeler ve mahsuplar işlem bazında karşılaştırılır; tartışmalı ve kabul edilen kalemler ayrılır.
Bir aylık itiraz süresinin sınırı
TTK m.94/2, kanuni cari hesapta bakiye cetvelinin alınmasından itibaren bir ay içinde itiraz edilmemesine sonuç bağlar. Noter, taahhütlü mektup, telgraf veya güvenli elektronik imzalı yazı düzenlemesi dikkate alınır. Bu kural her muhasebe ekstresine otomatik uygulanmaz.
Çek teslimi ile tahsilat aynı değildir
Çek veya senedin hesaba kaydı, vadesi, tahsil sonucu ve temel borca etkisi ayrı izlenir. Kanuni cari hesapta ticari senet kaydına ilişkin TTK m.90 düzenlemesi de değerlendirilir. Aynı borcun hem fatura hem senet üzerinden mükerrer istenmemesine dikkat edilir.
Hesap dökümünü nasıl hazırlayın?
Belge numarası, tarih, para birimi, borç, alacak, ödeme açıklaması ve dayanak dosyayı aynı işlemle eşleştirin. Formül veya muhasebe bakiyesi, hukuken talep edilebilecek nihai tutarın yerine geçmez.