Onam formunun imzalanması, doktorun her türlü hatadan ve zarardan sorumsuz olduğu anlamına gelmez. Geçerli aydınlatılmış onam, belirli bir müdahaleye ilişkin bilgilendirilmiş kararı gösterir. Önceden imzalatılan bir sorumsuzluk kaydı ise farklıdır: kanun veya yetkili makam izniyle yürütülen uzmanlık hizmetlerinde hafif kusurdan dahi sorumlu olunmayacağını kararlaştıran hükümler kesin hükümsüzdür. Buna karşılık usulüne uygun bilgilendirme, özenli uygulama ve uygun takip, tazminat değerlendirmesinde hekimin lehine sonuç doğurabilir. [1] [2]
Estetik amacı ağır basan ve eser sözleşmesi niteliğindeki ameliyatlarda ayrıca kararlaştırılan estetik sonucun gerçekleştirilmesi borcu incelenir. Böyle bir uyuşmazlık, yalnız “tıp kurallarına uygun ameliyat yapıldı” veya “risk formda yazıyordu” denilerek çözülemez. Yargıtay kararlarında sonuç taahhüdü, onamın açıklığı ve komplikasyon yönetimi birlikte değerlendirilmektedir. [8] [9] [10] [11] [12]
Hastanın elindeki belgenin başlığından önce içeriğine, imzalanma zamanına ve hangi işlem için düzenlendiğine bakılmalıdır. Aynı dosyada bulunan yatış, ameliyat, anestezi, fotoğraf paylaşımı ve ödeme belgeleri birbirlerinin yerine geçmez.
Onam, risk bildirimi ve sorumsuzluk kaydı nasıl ayrılır?
Onam, hastanın kendi bedeni hakkında karar vermesinin hukuki görünümüdür. Risk bildirimi bu kararın bilgi temelini oluşturur. Sorumsuzluk kaydı ise gelecekte doğabilecek bir sorumluluğu kaldırmayı veya azaltmayı amaçlar. Bir belgenin içinde üçünün birden bulunması, hepsinin aynı hukuki sonucu doğuracağı anlamına gelmez.
| Belgenin içeriği | Gösterebileceği husus | Tek başına göstermediği husus |
|---|---|---|
| Müdahaleye özgü onam | Belirli işleme verilen rıza | İşlemin özenle yapıldığı |
| Risk ve alternatif açıklaması | Hangi bilgilerin sunulduğu | Hastanın gerçekten anlayıp özgür karar verdiği |
| Hastane yatış formu | Kabul ve yatış işlemi | Her ameliyat için yeterli aydınlatma |
| Önceden sorumsuzluk kaydı | Sorumluluğu sınırlama girişimi | Kaydın geçerli olduğu |
| Olay sonrası sulh veya ibra | Belirli uyuşmazlıkta hakların düzenlenmesi | Bilinmeyen bütün zararların geçerli biçimde tasfiye edildiği |
Örneğin “kan nakline izin veriyorum” ifadesi, ayrıca yapılacak cerrahi müdahalenin alternatiflerinin açıklandığını kanıtlamaz. “Bütün riskleri kabul ediyorum” cümlesi de yanlış ilaç verilmesine, yetkisiz uygulamaya veya gecikmiş müdahaleye peşinen izin sayılmaz. Mahkeme belgeyi, görüşme kayıtları ve diğer delillerle birlikte değerlendirir. [2]
Önceden imzalanan sorumsuzluk belgeleri neden geçersiz olabilir?
TBK m.115 ve uzmanlık gerektiren hizmetler
Türk Borçlar Kanunu m.115, ağır kusurdan sorumsuzluğa ilişkin önceden yapılan anlaşmayı kesin hükümsüz sayar. Maddenin üçüncü fıkrası, ancak kanun veya yetkili makam izniyle yürütülebilen uzmanlık hizmetlerinde hafif kusura ilişkin önceden sorumsuzluk anlaşmalarını da kapsar. Tıbbi hizmetlerde bu hüküm, hastanın imzasıyla mesleki özen yükümlülüğünün kaldırılmasına engel oluşturur. [1]
Bu nedenle sözleşmedeki “uygulama hatası dahil hiçbir nedenle tazminat istenemez” kaydı, sırf açıkça yazılmış ve ayrıca imzalanmış olduğu için geçerli olmaz. Hükmün ayrı kutuya alınması veya hastaya el yazısıyla tekrar ettirilmesi de emredici yasağı ortadan kaldırmaz. Yardımcı kişiler yönünden TBK m.116’daki özel sınırlar ayrıca incelenir.
Geçersizliğin sonucu, hekimin her olumsuz sonuçtan otomatik sorumluluğu değildir. Hasta yine somut talebinin dayandığı ihlali, zararı ve nedensellik bağını ortaya koymalıdır. Sağlık kuruluşu da ilgili sorumluluk rejimine göre özenli davranıldığını ve bilgilendirmenin yeterli olduğunu savunabilir. Hükmün geçersizliği ile tazminatın şartlarının oluşması farklı incelemelerdir.
Matbu sözleşmeler ve haksız şartlar
Önceden hazırlanmış standart metinler TBK m.20–25 kapsamındaki genel işlem koşulları denetimine tabi olabilir. Hasta tüketici konumundaysa 6502 sayılı Kanun m.5’teki haksız şart denetimi de gündeme gelir. Okunaksız, belirsiz veya sözleşmenin niteliğine yabancı hükümler, sadece imza bulunduğu gerekçesiyle tartışma dışı bırakılamaz. [1] [3]
Ancak her matbu onam formu sırf matbu olduğu için geçersiz değildir. İşleme özgü bilgilerin eklenmesi, hastanın özelliklerinin dikkate alınması, sorularının cevaplanması ve karar için uygun zaman tanınması önem taşır. Standart bir açıklama ile hastaya özel değerlendirme birlikte bulunabilir.
Estetik ameliyatlarda eser sonucu ve onamın netliği neden birlikte incelenir?
Estetik uygulamalardaki uyuşmazlıklar için hatalı estetik ameliyat ve saç ekimi ve hatalı botoks ve dolgu uygulamaları yazılarına bakılabilir.
Sonuç taahhüdü yalnız “garanti” sözcüğüne bağlı değildir
Yargıtayın aşağıda incelenen kararlarında, estetik amacı ağır basan müdahaleler TBK m.470 ve devamındaki eser sözleşmesi hükümleriyle ele alınmaktadır. Eser sözleşmesinde borç, yalnız özenli bir faaliyet yürütmekten ibaret değildir; kararlaştırılan sonucu meydana getirme edimini de içerir. Bu nedenle ayrı bir belgede “garanti veriyorum” yazmaması, eser niteliğindeki ilişkide sonuç borcunu kendiliğinden ortadan kaldırmaz. [8] [9] [10] [11]
Belirleyici olan, tarafların hangi estetik amacı kararlaştırdığıdır. Ameliyat planı, görüşme notları, çizimler, yazışmalar, fotoğraflar ve somut vaatler bu amacı ortaya koyabilir. Bilgisayar simülasyonunun bağlayıcı taahhüt mü yoksa sınırları açıklanmış bir öngörü mü olduğu, sunuluş biçimiyle birlikte değerlendirilir. Hastanın açıklanmamış kişisel beklentisi ile hekim tarafından üstlenilen sonuç aynı şey değildir.
Tedavi ve estetik amaçların birlikte bulunduğu işlemlerde amaç ve edim somutlaştırılmalıdır. Örneğin burun ameliyatında solunum işlevi ve görünüm hedefi ayrı ayrı belirlenebilir. Her tıbbi işlem için şifa garantisi bulunduğu söylenemez; bununla birlikte estetik eser ilişkisini genel tedavi vekâleti gibi değerlendirmek de sonuç borcunu gözden kaçırır.
Onamda işlem, beklenen sonuç ve sınırlar açık olmalıdır
Onamda yapılacak ameliyatın adı, bölgesi, kapsamı ve önemli riskleri anlaşılır biçimde yer almalıdır. Hastanın ulaşmak istediği görünümün sınırları; iz, asimetri, duyu değişikliği veya yeniden müdahale ihtimali gibi somut meseleler üzerinden açıklanmalıdır. Bunların her ameliyatta aynı kapsamda veya aynı olasılıkla bulunduğu varsayılamaz; açıklama işleme ve hastaya özgü olmalıdır.
Birden çok estetik işlem aynı seansta yapılacaksa her işlem bakımından bilgilendirmenin kapsamı belirlenmelidir. İlk ameliyat için alınan onam, farklı nitelikteki revizyon işlemini kendiliğinden kapsamaz. “Gerekli görülen her türlü estetik işlem yapılabilir” ifadesi de belirsiz bir müdahale yetkisi olarak kullanılmamalıdır. Onamın açık olması ile sonuç taahhüdünün açık olması birbirini tamamlar; biri diğerinin yerine geçmez.
“Sonuç garanti edilmez” kaydı eser sorumluluğunu kaldırır mı?
Bu ifade tek başına uyuşmazlığı çözmez. Sözleşmenin bütünü, somut vaatler ve üstlenilen estetik sonuç değerlendirilir. Bir yandan belirli görünüm vaat edilip diğer yandan matbu formda bütün sonuç sorumluluğunun kaldırılması, hükmün yorumu ve geçerliliği bakımından incelenmelidir. TBK m.115, genel işlem koşulları ve tüketici hukukundaki sınırlar ayrıca uygulanır. [1] [3]
Geçerli risk açıklaması, tıbben gerçekleşebilecek sınırların hastayla paylaşılmasını sağlar; kararlaştırılan eserin gereği gibi ifa edilip edilmediği incelemesini ortadan kaldırmaz. Eserin ayıplı ifasına ilişkin TBK m.475’teki haklar ile ayrıca doğan zarar talepleri de şartlarına göre değerlendirilir. İnsan bedeni söz konusu olduğundan ücretsiz giderim veya yeniden müdahale, hastanın yeni ve özgür tıbbi onamı olmaksızın zorla uygulatılamaz.
Estetik onam ve sonuç taahhüdüne ilişkin Yargıtay kararları
Yüz germe: gerçekleşen riskin onamda bulunmaması
Yargıtay 6. Hukuk Dairesi, E.2023/1864, K.2024/4484, 28.11.2024: Yüz germe ve çene altı yağ alma sonrasında kararlaştırılan görünümün sağlanmadığı; yanaklardaki hissizliğin bilinen bir komplikasyon olmasına rağmen onam formunda yer almadığı değerlendirilmiştir. Daire, teknik kusur bulunmadığını söyleyen raporla yetinilmesini uygun bulmamış; dosyanın özellikleri ve talep miktarları çerçevesinde davacının taleplerinin kabulü gerektiği gerekçesiyle ret kararını bozmuştur. Karar, eksik risk açıklaması ile eser sonucunun ayrı ayrı incelenmesini gerektirir. [8]
Bir ameliyatın onamı diğer estetik işlemleri kapsamaz
Yargıtay 6. Hukuk Dairesi, E.2022/2697, K.2023/3137, 04.10.2023: Meme küçültme/dikleştirme ve kol germe ile sonraki revizyon işlemleri değerlendirilmiştir. Meme ameliyatına ilişkin onam bulunmasına rağmen kol germe için ve sonraki meme büyütme işlemi bakımından onam eksiklikleri saptanmıştır. Daire, taahhüt edilen sonucun gerçekleşmemesini ve eser niteliğini dikkate almayan bilirkişi yaklaşımını yeterli görmemiş; manevi tazminat ve açıklattırılacak maddi zarar kalemleri yönünden ret kararını bozmuştur. Hasta kaynaklı etkenlere ilişkin savunmalar, işlem kapsamındaki onam eksikliğini kendiliğinden gidermemiştir. [9]
Göz kapağı estetiği: teknik uygunluk raporu tek başına yeterli değil
Yargıtay 6. Hukuk Dairesi, E.2024/1507, K.2025/1137, 19.03.2025: Göz kapağı ameliyatı sonrasındaki asimetri ve izler bakımından komplikasyon değerlendirmesi yapılmış olsa da Daire, estetik sonuç taahhüdünün yerine getirilip getirilmediğini esas almıştır. Eser niteliği gözetilmesine rağmen bu yönde inceleme içermeyen rapora dayanılmasını hatalı bulmuş; somut dosyada davalıların sorumluluğu kabul edilerek maddi ve manevi taleplerin araştırılması gerektiğini belirtmiştir. Bu karar, bilirkişiye yalnız teknik kusurun değil, kararlaştırılan sonucun da sorulmasının önemini gösterir. [10]
Ameliyat planı sonuç taahhüdünün delili olabilir
Yargıtay 15. Hukuk Dairesi, E.2018/4953, K.2018/4526, 19.11.2018: Burun ve yüz bölgesindeki müdahalelere ilişkin plan kaydında yapılacak değişikliklerin somut olarak açıklanması, sonuç taahhüdü bakımından dikkate alınmıştır. Tekrarlanan ameliyatlara rağmen beklenen sonuca ulaşılamadığı değerlendirilerek ret kararı bozulmuştur. Olayın sözleşme tarihi nedeniyle mülga 818 sayılı Kanun çerçevesi de kararda yer almaktadır; kararın eski usul veya süre ifadeleri bugünkü dosyalara aynen aktarılmamalıdır. Güncel dosyalardaki katkısı, ameliyat planının taahhüdü ortaya koyabilmesidir. [11]
Eser sözleşmesi her memnuniyetsizlikte tazminat anlamına gelmez
Yargıtay 6. Hukuk Dairesi, E.2023/3351, K.2024/4934, 18.12.2024: Bilirkişi incelemelerinde belirgin deformite ve revizyon gereği bulunmaması, öncesi–sonrası fotoğrafları ve yeterli bilgilendirme birlikte değerlendirilerek ret kararı onanmıştır. Dolayısıyla sonuç borcu, bütün öznel memnuniyetsizliklerin otomatik kabulü şeklinde uygulanmaz. Somut görünüm, taahhüt ve deliller birlikte incelenmelidir. [12]
Bu kararlar olaylarına özgüdür. Bozma kararı, her benzer hasta bakımından aynı tutarda tazminat ödeneceği veya sonraki yargılamanın sonucu biliniyormuş anlamına gelmez.
Geçerli aydınlatmada hangi bilgiler bulunmalıdır?
Hasta Hakları Yönetmeliği m.15 ve m.18 çerçevesinde bilgilendirme; hastalığın seyri, önerilen müdahalenin kim tarafından ve nasıl yapılacağı, beklenen yarar, önemli riskler, alternatifler ve müdahalenin reddinin muhtemel sonuçlarını kapsamalıdır. Bilgi anlaşılır biçimde verilmelidir. Yalnız teknik terimler veya sonuç garantisi içeren tanıtım cümleleri bu ihtiyacı karşılamaz. [2]
Uygulamada şu hususlar birlikte incelenir:
- Formdaki işlem adı, fiilen yapılan işlemle örtüşüyor mu?
- Hastaya özgü ek riskler ve alternatifler açıklanmış mı?
- Bilgilendirmeyi kimin, ne zaman yaptığı belirlenebiliyor mu?
- Hasta soru sorabilmiş, gerektiğinde tercüman yardımı alabilmiş mi?
- Belge işlemden önce mi, sedasyon altında mı, işlem bittikten sonra mı imzalanmış?
- Karar verme yeterliliği ve gerekiyorsa yasal temsil yetkisi değerlendirilmiş mi?
Mevzuatın özel şekil şartı öngördüğü işlemler ayrıca değerlendirilir; büyük cerrahi ameliyelerde 1219 sayılı Kanun m.70’teki yazılı muvafakat kuralı önemlidir. Buna karşılık her tıbbi temas için tek tip yazılı form zorunluymuş gibi bir genelleme yapılamaz. Yazılılık gerektiğinde bunun sağlanması, içeriğin yeterli olduğu anlamına da gelmez. [2] [4]
Acil durum ve müdahalenin genişletilmesi
Hastanın iradesini açıklayamadığı, yaşamsal tehlikenin bulunduğu veya gecikmenin ağır sonuç doğuracağı durumlarda özel istisnalar gündeme gelebilir. İstisnanın nedeni, müdahalenin kapsamı ve neden beklenemediği kayda geçirilmelidir. Hastanın bilincinin kapalı olması bütün ek işlemler için sınırsız yetki yaratmaz. Önceden bilinen geçerli ret, temsil durumu ve müdahalenin zorunluluğu birlikte değerlendirilir. [2]
İmza ve form uyuşmazlıkta neyi ispatlar?
İmzalı belge önemli bir delildir; fakat belgede açıklanmayan bir bilginin mutlaka sözlü verildiği sonucunu kendiliğinden doğurmaz. Bilgilendirme yükümlülüğünün yerine getirildiği iddiası bakımından hekimin ve kuruluşun sunduğu kayıtların değerlendirilmesi gerekir. Hastanın iddiası da somutlaştırılmalıdır: açıklanmayan risk nedir, hangi alternatif belirtilmemiştir, karar hangi koşullarda alınmıştır?
İmza hastaya ait değilse, boş sayfaya atılmışsa veya metne sonradan ekleme yapıldığı ileri sürülüyorsa belgenin aslı, tarihleri, elektronik kayıtların değişiklik geçmişi ve gerektiğinde belge incelemesi önem kazanır. Belgeyi yalnız fotoğraf olarak saklamakla yetinmemek; imzalı nüshasını ve tüm eklerini istemek yararlıdır. Hasta kayıtlarının incelenmesi ve örneğinin alınması hakkı Hasta Hakları Yönetmeliği m.16’da düzenlenir. [2]
“Okumadan imzaladım” açıklaması her durumda tek başına geçersizlik yaratmaz. Buna karşılık hastaya okuma imkânı verilmemesi, yanlış bilgi sunulması, dil engeli veya iradeyi etkileyen baskı, değerlendirmeyi değiştirebilir. İspat tartışması yalnız imzaya indirgenmemelidir.
Malpraktisin ispatı için malpraktis nasıl ispatlanır yazımıza bakılabilir.
Komplikasyon yazılması doktoru korur mu?
Bilinen bir komplikasyonun ortaya çıkması, tek başına tıbbi hata demek değildir. Ancak riskin bilinen nitelikte olması; uygun hasta seçimi, tekniğe uygun uygulama, erken tanı ve gerekli müdahale yükümlülüklerini kaldırmaz. Başlangıçta kaçınılamayan bir sorun, takip veya müdahale eksikliğiyle ağırlaşmış olabilir.
Yargıtay 3. Hukuk Dairesinin 02.12.2024 tarihli, E.2024/436, K.2024/3992 sayılı kararında; kalça protezi revizyonundan sonraki sonucun bilirkişi raporlarında komplikasyon olarak değerlendirilmesi, tedavi ve takibin uygun bulunması ve onam alınması birlikte gözetilerek ret kararı onanmıştır. Kararın dayanağı yalnız imza değildir. Bu karar, usulüne uygun onamın özenli tedaviye ilişkin diğer delillerle beraber hekim lehine değer taşıyabileceğini gösterir. [5]
Danıştay 10. Dairesinin 06.11.2023 tarihli, E.2019/8345, K.2023/6457 sayılı kararında ise kepçe kulak onarımına ilişkin genel formun, işleme özgü risk ve sonuçları açıklamaması önemsenmiştir. Maddi tazminatın reddi onanırken, aydınlatma eksikliğine dayanan manevi tazminat yönünden karar bozulmuştur. Bu ayrım, uygulama kusuru ile hastanın karar verme hakkının ihlalinin ayrı değerlendirilmesi gerektiğini ortaya koyar. Her onam eksikliği için bütün bedensel zararların otomatik ödeneceği sonucu çıkarılamaz. [6]
İşlemden sonra imzalanan ibra aynı kurala mı tabidir?
Zarar ortaya çıktıktan sonra belirli bir uyuşmazlığı çözmek için düzenlenen sulh veya ibra, gelecekteki kusur için önceden alınan sorumsuzluk belgesiyle aynı değildir. TBK m.132 ve irade sakatlığı hükümleri çerçevesinde; tarafların neyi bildiği, hangi alacakların kapsandığı ve hangi karşılığın verildiği incelenir. [1]
“Ücret iadesini aldım” belgesi yalnız ücretin iadesini doğrulayabilir. Buna “bugünkü ve gelecekteki bütün haklarımdan vazgeçiyorum” hükmü eklenmişse kapsam ayrıca tartışılır. Yeniden ameliyat gideri, kalıcı işgücü kaybı veya henüz tıbben belirlenmemiş zararlar hakkında belirsiz ifadeler ciddi uyuşmazlık yaratabilir. Ödeme alınmadan tüm hakları sona erdiren hükümler ile kısmi ödeme karşılığı yalnız belirli kalemlerin tasfiyesi aynı sonuçları doğurmaz.
Sulh ve ibra sözleşmeleri için malpraktis uyuşmazlıklarında arabuluculuk ve sulh yazımıza bakılabilir.
Hak ararken hangi belgeler ve yollar önemlidir?
Hastane dosyası, tüm onam nüshaları, sözleşme, faturalar, randevu kayıtları, yazışmalar ve işlem öncesi bilgilendirme belgeleri birlikte toplanmalıdır. Şikâyet ve zarar gelişimi tarih sırasına konulmalıdır. Tıbbi değerlendirme sürerken sürelerin işlemeye devam edebileceği unutulmamalıdır.
Özel sağlık hizmetindeki uyuşmazlıkta tüketici işlemi, sözleşme ve haksız fiil dayanakları; kamu hastanesindeki hizmet kusurunda ise idareye başvuru ve tam yargı yolu ayrı incelenir. Zamanaşımı için tek bir “malpraktis süresi” yoktur. Haksız fiil, vekâlet, eser veya başka sözleşme nitelendirmesi sonucu değiştirir. Ceza şikâyeti veya hasta hakları birimine başvuru, tazminat süresini kendiliğinden korumaz. [1] [3] [7]
PRP ve benzeri uygulamalardaki bilgilendirme için PRP, mezoterapi ve ozon uygulamalarında hasta hakları yazımıza, hizmet sayfası olarak tıbbi malpraktis ve hekim hatası davaları sayfasına bakılabilir.
Sonuç
Onam formu, hastanın bilgilendirilmiş kararını belgelemeye hizmet eder. Mesleki özen borcunu kaldıran bir güvence değildir. Sağlıklı değerlendirme; belgenin türünü, bilgilendirmenin içeriğini, uygulamanın tıbbi uygunluğunu ve sonradan yapılan anlaşmaların kapsamını ayrı ayrı ele alır. Hastanın imzası kadar, neye ve hangi koşullarda imza attığı da önemlidir.
İlgili yazılar: Genital Estetikte Memnuniyetsizlik ve Tazminat | 2026 Hukuku; Liposuction Sonrası Çökme ve Asimetri.
Sıkça Sorulan Sorular
“Bütün riskleri kabul ediyorum” yazısını imzaladım; dava açabilir miyim?
Bu cümle tek başına dava hakkını ortadan kaldırmaz. Önceden sorumsuzluk kaydının geçerliliği, bilgilendirmenin yeterliliği ve tazminatın diğer şartları incelenir.
Formdaki risk gerçekleştiyse tazminat alınamaz mı?
Riskin açıklanmış olması önemlidir; fakat uygun uygulama ve takip ayrıca değerlendirilir. Komplikasyonun yönetiminde hata varsa farklı bir sorumluluk doğabilir.
Formun bir kopyasını isteme hakkım var mı?
Hasta, kendisi hakkındaki kayıtları inceleyebilir ve örneğini alabilir. İmzalı onam formu ve ekleri yazılı talepte açıkça belirtilmelidir.
Yakınımın imzası benim imzamın yerine geçer mi?
Karar verme yeterliliği bulunan yetişkin bakımından yakınlık tek başına temsil yetkisi sağlamaz. Yasal temsil, yetkilendirme ve acil durum koşulları ayrıca incelenir.
Estetik ameliyatta teknik hata yoksa eser sorumluluğu da yok mudur?
Hayır. Eser niteliğindeki ilişkide kararlaştırılan estetik sonucun gerçekleşip gerçekleşmediği de incelenir. Yalnız teknik uygunluk değerlendirmesi içeren rapor, somut dosyada yetersiz kalabilir.
Bir estetik işlem için verdiğim onam diğer işlemleri de kapsar mı?
Otomatik olarak kapsamaz. Her işlemin ve sonraki farklı müdahalelerin bilgilendirme ve rıza kapsamı somut olarak belirlenmelidir.
Ücret iadesini kabul etmek bütün hakları sona erdirir mi?
Sonuç, belgenin kapsamına bağlıdır. Makbuz, kısmi ödeme, ibra ve sulh aynı değildir; ödeme karşılığında hangi taleplerin sona erdirildiği belirlenmelidir.
Kaynakça
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu, özellikle m.20–25, 49, 72, 112, 115–116, 132, 146–147, 470–475. Resmî mevzuat.
- Hasta Hakları Yönetmeliği, özellikle m.15–18, 24, 26, 28, 31. Sağlık Bakanlığı metni.
- 6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun, m.5, 73, 73/A. Resmî mevzuat.
- 1219 sayılı Tababet ve Şuabatı San’atlarının Tarzı İcrasına Dair Kanun, m.70. Resmî mevzuat.
- Yargıtay 3. Hukuk Dairesi, E.2024/436, K.2024/3992, 02.12.2024. Karar metni — De Jure, oturum gerektirebilir.
- Danıştay 10. Daire, E.2019/8345, K.2023/6457, 06.11.2023. Karar metni — De Jure, oturum gerektirebilir.
- 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu, m.7, 13. Adalet Bakanlığı mevzuat kaydı.
- Yargıtay 6. Hukuk Dairesi, E.2023/1864, K.2024/4484, 28.11.2024. Tam metin — De Jure.
- Yargıtay 6. Hukuk Dairesi, E.2022/2697, K.2023/3137, 04.10.2023. Tam metin — De Jure.
- Yargıtay 6. Hukuk Dairesi, E.2024/1507, K.2025/1137, 19.03.2025. Tam metin — De Jure.
- Yargıtay 15. Hukuk Dairesi, E.2018/4953, K.2018/4526, 19.11.2018. Tam metin — De Jure.
- Yargıtay 6. Hukuk Dairesi, E.2023/3351, K.2024/4934, 18.12.2024. Tam metin — De Jure. Bağlantılar oturum gerektirebilir.