Belge Türünün ve Kambiyo Vasfının Belirlenmesi
Kıymetli evrak uyuşmazlığında ilk adım, belgenin hukukî niteliğinin doğru belirlenmesidir. Çek, bono ve poliçe farklı zorunlu unsurlara, taraflara ve ödeme sistemlerine sahiptir. Bir unsurun eksikliği bazı hâllerde kanundaki tamamlayıcı hükümle giderilebilirken bazı hâllerde belgenin kambiyo senedi niteliğini ortadan kaldırabilir.
İlk incelemede özellikle:
- Belgenin aslı ve ön-arka yüzü
- Belge türüne özgü zorunlu kayıtlar
- Düzenleme ve varsa vade tarihi
- Düzenleme, ödeme ve ibraz yeri
- Bedel, para birimi ve yazıyla-rakamla gösterim
- Düzenleyen, muhatap, lehtar ve hamil bilgileri
- İmza, kaşe, temsil ve şirket yetkisi
- Ciro ve aval kayıtları
- Silinti, kazıntı, ekleme ve tahrifat emareleri
- Çekin banka ve karekod bilgileri
- Senedin temel sözleşmeyle ilişkisi
- İbraz, protesto, karşılıksız işlemi ve tebligat tarihleri
değerlendirilir. Fotokopi veya ekran görüntüsü ön incelemeye yardımcı olsa da senedin fiziki özellikleri, imzalar ve tahrifat iddiaları bakımından asıl belgenin incelenmesi gerekebilir.
Poliçe Uyuşmazlıkları
Poliçe; düzenleyenin, muhataba belirli bir bedeli lehtara veya onun emrine ödeme talimatı verdiği kambiyo senedidir. Poliçede düzenleyen, muhatap, kabul eden, lehtar, ciranta, aval veren ve hamil gibi farklı sıfatlar ortaya çıkabilir. Kabul, vade, ibraz, protesto ve müracaat işlemleri hakların korunması bakımından önemlidir.
Poliçe uyuşmazlıklarında:
- Zorunlu unsurlar ve kambiyo vasfı
- Muhatabın kabulü ve kabulün kapsamı
- Kısmi kabul ve kabulden kaçınma
- Ödeme için ibraz ve protesto
- Düzenleyen, kabul eden, ciranta ve avalistin sorumluluğu
- Ciro zinciri ve yetkili hamil
- Müracaat hakları ve süreler
- Temel sözleşmeden doğan savunmalar
- Sahte imza, yetkisiz temsil ve tahrifat
- Poliçe iptali, istirdadı ve ödeme yasağı
- Yabancı ülkede düzenlenen veya ödenecek poliçeler
incelenir. Poliçe uygulamada çek ve bonoya göre daha sınırlı kullanılsa da uluslararası ticaret ve finansman ilişkilerinde özel önem taşıyabilir.
Ciro Zinciri ve Yetkili Hamil Sıfatı
Ciro, kambiyo senedinden doğan hakkın devrini ve ciro türüne göre başka hukukî işlevleri sağlayabilir. Tahsil cirosu, rehin cirosu, tam ciro, beyaz ciro ve vadeden sonraki ciro aynı sonucu doğurmaz. Hamilin senede dayanarak talepte bulunabilmesi için ciro zincirinin şeklen birbirini takip etmesi ve zilyetliğin hukukî niteliği önemlidir.
İncelemede:
- İlk lehtar ile sonraki cirantalar arasındaki bağlantı
- Tam ve beyaz ciroların sırası
- Çizilmiş, koşullu veya kısmi ciro kayıtları
- Tahsil ve rehin cirosunun kapsamı
- Vadeden veya protestodan sonraki cironun etkisi
- Yetkili hamil ve gerçek hak sahibi ayrımı
- Ciro imzalarının gerçekliği ve temsil yetkisi
- Cirantaların müracaat sorumluluğu
- Defilerin hamile karşı ileri sürülebilirliği
- Kaybolan veya çalınan senedi elinde bulunduran kişinin durumu
değerlendirilir. Ciro zincirinin şeklen düzgün görünmesi, sahte imza, kötü niyet, ağır kusur veya yetkisiz edinim iddialarını kendiliğinden ortadan kaldırmaz.
Aval, İmza ve Temsil Yetkisi
Aval, kambiyo senedi bedelinin tamamen veya kısmen ödenmesini güvence altına alan kambiyo hukukuna özgü bir taahhüttür. Aval ile genel kefalet aynı değildir; şekil, sorumluluk ve ileri sürülebilecek savunmalar farklı kurallara tabidir.
Bu alanda:
- Aval kaydının şekli ve kimin lehine verildiği
- Senedin ön veya arka yüzündeki imzanın hukukî niteliği
- Avalistin sorumluluğu ve başvuru hakkı
- Şirket adına atılan imzanın temsil sınırları
- Çift imza veya müşterek temsil koşulları
- Yetkisi sona eren temsilcinin düzenlediği senetler
- Kaşe üzerinde veya dışında bulunan imzalar
- Yetkisiz temsilcinin kişisel sorumluluğu
- İmza inkârı ve imza incelemesi
- Birden fazla imzanın birbirinden bağımsız hukukî sonuçları
ele alınır. Şirketin ticaret sicili kayıtları, imza sirküleri, temsil kararı, senedin düzenlenme tarihi ve imzanın atılış biçimi birlikte incelenmelidir.
Sahte İmza, Yetkisiz İmza, Tahrifat ve Çalıntı Senetler
İmzanın sahte olduğu, boş kâğıda atılan imzanın amacı dışında kullanıldığı, senette sonradan değişiklik yapıldığı veya senedin çalındığı iddiaları hukuk, icra ve ceza süreçlerini birlikte gündeme getirebilir.
Bu dosyalarda:
- Asıl senedin mahkeme veya icra dosyasında muhafazası
- İmzanın aidiyeti ve mukayese belgeleri
- Mürekkep, baskı, yazı ve belge bütünlüğüne ilişkin teknik inceleme
- Senetteki çıkıntı, silinti, kazıntı ve eklemeler
- Belgenin ele geçirilme ve devredilme biçimi
- Ciro imzaları ve temsil yetkileri
- Banka ibraz ve kamera kayıtları
- Kargo, teslim, e-posta ve mesaj kayıtları
- İcra takibinin durdurulmasına yönelik başvurular
- Sahtecilik, dolandırıcılık, güveni kötüye kullanma veya diğer suç iddiaları
değerlendirilir. Ceza soruşturması başlatılması icra takibini kendiliğinden durdurmayabilir; icra ve hukuk mahkemelerindeki süreler ayrıca korunmalıdır.
Uluslararası Çek, Bono ve Poliçe Uyuşmazlıkları
Kambiyo senedinin yabancı ülkede düzenlenmesi, başka ülkede ödenmesi, taraflardan birinin yabancı olması veya senedin uluslararası ticaret ilişkisi kapsamında verilmesi hâlinde kanunlar ihtilafı ve uygulanabilirlik incelemesi gerekir.
Bu kapsamda:
- Düzenleme ve ödeme yerinin uygulanacak hukuka etkisi
- Ehliyet, şekil, imza ve temsil sorunları
- Yabancı para üzerinden düzenlenen senetler
- Yabancı banka çeki ve çek benzeri ödeme araçları
- Yurt dışı ibraz, protesto ve ihbar işlemleri
- Yabancı şirket yetkilisinin imzası
- Yurt dışındaki borçlu ve malvarlığı
- Yabancı mahkeme kararlarının tanınması ve tenfizi
- Türkiye’deki takip veya ihtiyati haciz
- Tahkim şartının temel ilişki ve kambiyo talebine etkisi
- Yurt dışı tebligatı, apostil ve tercüme
değerlendirilir. Bir ülkede geçerli veya icra edilebilir olan belgenin başka bir ülkede aynı sonuçları doğuracağı varsayılmamalıdır.
Her İmza Aynı Sorumluluğu Doğurmaz
Şirket temsilcisi, düzenleyen, ciranta ve avalist sıfatları birbirinden ayrılmalıdır. Kaşe ve imzanın konumu tek başına dosyanın tamamını açıklamayabilir; düzenleme tarihindeki temsil kayıtları ve senedin bütün yüzleri birlikte incelenir.
İmzanız size ait değilse
İmza inkârının doğru merciye süresinde ve açıkça bildirilmesi gerekir. Mukayese için uygun tarihli resmî veya güvenilir imza belgeleri hazırlanır. Ceza şikâyetinde bulunmak icra mahkemesine başvuru süresinin yerine geçmez.
Uluslararası senette yer ve hukuk
Düzenleme ve ödeme ülkesi, imzaların yeri, ehliyet ve temsil koşulları ayrı hukukî bağlantılar doğurabilir. Türk hukukundaki ibraz veya protesto süreleri yabancı senede otomatik uygulanmaz. Türkiye’de alınacak kararın başka ülkede icrası ayrıca planlanır.